Qoǵamdyq kelisim – turaqtylyq tuǵyry

Ol táýelsizdikke qol jetkize salysymen memleketimizge parasatty ulttyq saıasattyń qajettigin jaqsy túsindi. Sondyqtan ulttyq máseleni ádiletti sheshýdiń bir tıimdi joly men ınstıtýty retine 1995 jyly Qazaqstan halyqtarynyń Assambleıasy quryldy. Onyń aldyna Qazaqstan halqynyń birligi men turaqtylyǵyn saqtaý maqsat etip qoıyldy. Dál sol kezderde ulttyq saıasattyń basty qaǵıdattary da negizinen aıqyndaldy. Ol mámilege negizdelgen qoǵamdyq turaqtylyq, zańnyń ústemdigi men táýelsizdikti nyǵaıtý joly bolatyn. Bul máseleni sheshýde evolıýsııalyq ustanymǵa basymdylyq berildi.

Assambleıa jumysynyń jańa mindetteri qataryna, eń aldy­men, patrıottyq tárbıe, aza­mat­tyqty jáne memlekettik tildi ny­ǵaıtý, etnosaralyq jáne kon­fes­­sııaaralyq kelisim jatty. As­samb­leıa jumysy strategııalyq jos­­parlaýǵa negizdelip túzildi. Onyń qarjylyq jáne materıaldyq baza­sy nyǵaıtyldy. Assambleıanyń ınf­­ra­qurylymdyq áleýeti artty. Osyn­d­aı aıryqsha kóńil bólinýdiń arqasynda QHA úlken jumystar atqaryp, kóptegen nátıjelerge qol jetkizdi.

Eger ult saıasaty Konstıtýsııa­ǵa sáıkes júıeli túrde júrgizilmese, onda kez kelgen áleýmettik-ekono­mıkalyq jáne quqyqtyq másele taban astynan ýshyǵyp, ulttyq reńk alyp, memlekettiń turaqtylyǵyna zııan tıgizýdiń yqtımaldyǵy zor boldy. Ony biz burynǵy Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan keıbir respýblıkalardyń mysalynan jáne óz elimizde turmystyq deń­geıde oryn alatyn jaǵymsyz kóri­nisterden bilemiz. Bul mysaldar bizge etnosaralyq shıelenisterdiń túp­tep kelgende qoǵamdyq-saıası sı­pat alatyndyǵyn jáne onyń túp-tamyry ádette áleýmettik teńsizdik­ten «sýsyndaıtynyn» jaqsy kórse­tip berdi. Osyny eskere otyryp Qazaqstanda eldiń Konstıtýsııasyna sáıkes halyqtardy alalamaıtyn, barshanyń erkin damýyna múmkindik jasaıtyn ashyq saıasat júrgizildi.

Osynyń nátıjesinde qazaq­stan­dyq qoǵamdyq damýdyń quqyq­tyq negizi qalandy, túrli má­de­nıet­terdiń úndesýin jolǵa qoıyp, jalpy qazaqstandyq aza­mat­tyq qundylyqtardy boıyna sińirgen kóp mádenıetti qoǵam qalyp­tastyrýdyń alǵysharttary jasaldy. Til saıasatyn iske asyryp, elimizdiń rýhanı túleýin, onyń dinaralyq kelisimi men qoǵamda adamdardyń bir-birin jatsynbaýyna tolyq múmkindikter týdy. Qysqasy, Qazaqstandy rýhanı kelisim eline aınaldyryp, azamattarymyzdyń sanasyndaǵy betburysqa qol jet­kizýdegi basty maqsat retinde kún tártibinde turdy.

Ekinshi jaǵynan, áleýmettik máselelerdi der kezinde naqty jáne sapaly sheship otyrǵan jaǵdaıda turǵyndar arasyndaǵy narazylyq basylyp, olardyń bılikke degen senimi artyp, etnosaralyq qaty­nastardaǵy keıbir túıtkil máse­leler ózinen ózi sheshimin taýyp, memleket quraýshy ult retinde qazaq­tardyń quqyqtary iske asyrylyp, el azamattarynyń quqyqtaryn olar­dyń ulttyq belgileri boıynsha shekteýge jol bermeýdiń kepildikteri arta túser edi.

Qazaqstannyń zaıyrly qoǵam­nyń dástúrlerin qalyptastyryp, qoǵam músheleriniń boıyna tereń sińirý mindetin belsendi túrde iske asyrýyna mádenıetter men órkenıetter únqatysýy dáneker bola alady. Mundaı únqatysýǵa qoǵamnyń da beıim bolǵany durys. Solaı ǵana zaıyrly qoǵamnyń dástúrleri men mádenı úderisterine saı keletin dinı sana qalyptastyrý kerektigin túsinýge bolady. О́ıtkeni dinniń dińgegi – dástúrmen berik. Sondyqtan búgingi qazaq qoǵamynyń aldynda memlekettiń, qoǵam men dinniń ózara qarym-qatynastarynyń modelin tabý qajettiligin eskere otyryp, ilgerishil, beıbitsúıgish, tolerantty, ashyq qoǵam qurý mindetin sheshpek kerek.

Sonymen Qazaqstan halyq­tary Assambleıasy degenniń ornyna Qazaqstan halqy Assambleıasy degen jańa ataýy berilgende oǵan qoǵam­dy odan ári toptastyrý jáne birtu­tas qazaqstandyq, básekege qabilet­ti ultty qalyptastyrý sııaqty basty maqsat júktelgen bolatyn. Iаǵnı aldymyzda Assambleıa tarıhyn turaqtylyq tarıhyna aınaldyrý mindeti turǵany belgili. Ol degenimiz QHA-nyń jańa mindetterine sonymen birge patrıottyq tárbıe berý, aza­mattyq qoǵam ınstıtýttarymen qarym-qatynas salasyn iritki sal­ǵysh kúshterdiń saıasattandyrýyna jol bermeý jumysyn kúsheıtý, etnosaralyq qarym-qatynasty ny­ǵaıtý sekildi baǵyttar da jatady.

Ulttyq saıasatta saıası maqsat­tar men mindetterdiń alatyn orny bólek. Prezıdent Q.Toqaev atap kórsetkendeı, Qazaqstandaǵy saıası ózgerister memleket pen halyqtyń múddesin eskere otyryp birte-birte jáne buljytpaı iske asyrylmaq. Sonymen qatar ol ekonomıkany reformalaý qazir eldiń qoǵamdyq-saıası ómirin qaıta qurýsyz múm­kin bolmaıdy degen irgeli qaǵı­dat­tyń durystyǵyn kórsetip otyr. Sebebi qoǵamdyq turaqtylyq ult máselesin demokratııalyq negizde sheshýdiń birden-bir tıimdi joly. Ol – halyqtyń birligi men biryńǵaı azamattyq, bir memlekettik til. Jalpy, saıası modernızasııa barysynda adamdardyń násiline, ultyna, tili men dinine qaramas­tan azamattardyń quqyqtaryn jáne bostandyqtaryn qamtamasyz etýge nazar aýdarylýy kerek. Munda ulttyq qundylyqtardyń dástúrli dindermen ózara baılanysy, dıas­poralar men etnostyq toptardyń birtutas qazaqstandyq qoǵamnyń jáne birtutas qazaqstandyq azamat­tyq qoǵamdastyqtyń quram­das bóligi ekendigin túsingen jón. Qazaq­standaǵy dıasporalar men etnos­tyq toptardyń mádenı-rýhanı qu­qyqtaryn saqtap, damytýǵa kepil­dik beriletindigine degen olar­dyń senimin nyǵaıtý mindetin júzege asyrý qajet. Sol sııaqty memleket quraýshy qazaq ultynyń áleýetin maqsatty túrde jańǵyrtý, onyń qazaqstandyq qoǵamdaǵy shoǵyr­landyrýshylyq rólin kóterý óte mańyzdy. Etnosaralyq jáne din­aralyq kelisim saıasatynyń keshendi sıpat alatyndyǵyn onyń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne mádenı-bilim, sol sııaqty memlekettik saıasattyń basqa da salalarymen tyǵyz baılanysta qaralatyndyǵyn eskergen abzal.

Elimizde qolǵa alynǵan saıası modernızasııalaý úderisi jergilikti eldi mekenderdegi etnostyq jáne dinı qaýymdastyqtardyń máselelerin memlekettik basqarý men jergilikti ózin ózi basqarý júıesin jetildirý negizinde tııanaqty jáne ómirsheń etip sheshken jón. Bul mindetterdiń qataryna azamattardyń ulttyq namysyn quqyqtyq qorǵaýdy, olardyń tilin, mádenıetin jáne dinı nanym-senimderin saqtaýdy qamtamasyz etý­di de jatqyzýǵa bolady. Ol úshin, árıne etnosaralyq qaqtyǵystarǵa jol bermeý maqsatynda osy baǵyt­taǵy ahýaldy zerttep, ony boldyr­maýǵa arnalǵan ǵylymı usynystar daıyndap, halyqpen jumys isteý­diń jańa joldary men olarǵa áleý­mettik qyzmet kórsetýdiń zamanaýı ádis-tásilderin qarastyryp, ult­aralyq kelisim men etnosaralyq baı­lanystyń tájirıbesi men mádenıetin qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyn eskerý qajet.

Túbinde Qazaqstan halqy Assamb­leıasynyń jergilikti ózin ózi basqarý isine tikeleı aralasyp, sol arqyly qoǵamdy uıystyrý barysynda qazaqstandyqtardyń ıgiligi úshin, qazaqstandyq memlekettiliktiń qun­dylyqtaryn myzǵymas etip, qazaq­standyq biregeılik pen azamat­tyq damý úrdisin nyǵaıtatyn birden-bir kúshke aınalǵanynyń elimiz úshin mańyzy óte zor. Bul úderis respýblıka azamattarynyń áleý­mettik, ulttyq, dinı jáne taǵy basqa belgilerine qaramastan jalpy­halyqtyq sıpat alýy shart. Ol úshin Assambleıa shekten tys memlekettenýge umtylmaı, azamattyq áleýetine basymdyq bergeni jón. Sonda ǵana áleýmettik ortada ádilettilik ornap, qoǵam tazarady. Sol kezde ǵana memlekettiń qoly uzaryp, zaman ońalyp, mádenı-rýhanı jańarý shynaıylyqqa ıe bolar edi.

Japsarbaı QÝANYShEV,

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Bilim komıteti Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory