Baqyt jáne baqytqa jetkizetin jol

Ábý Nasyrdyń osy eki dúnıesi de otyrarlyq kemeńgerdiń týǵanyna 1100 jyl tolýyna arnap Almatyda orys, qazaq tilderinde 1975 jyly jaryqqa shyqty. [Ál-Farabı. Áleýmettik-etıka­lyq traktattar. Almaty, «Ǵylym», 1975, 418bet]. Asa jaýapty bul isti júzege asyrǵandar KSRO Ǵylym aka­de­mııasynyń akademıgi, KSRO ǴA Shy­ǵys­taný ınstıtýtynyń dırektory, kór­nekti memleket jáne ǵylym qaı­ratkeri B.Ǵ.Ǵafýrov (1908-1977), qa­zaqtyń talantty fılosof ǵalymy, pro­fessor Aǵyn Qasymjanov (1931-2000) jáne Almatydaǵy ál-Farabı orta­lyǵynyń ǵalymdary E.D.Harenko men B.Iа.Osherovıch. Olar uly oıshyl shyǵarmalaryn orys tiline aýdaryp, alǵy sózin jazyp, zerttegen ári Eýropa halyqtarynyń tilderinde shyqqan nus­qalarymen salystyryp, eskertý, túsi­nikterin de jazǵan edi. Bul sharýa ońaı atqarylatyn másele emes-ti. Buny aıtyp otyrǵanymyz, atalmysh ǵalymdardyń barlyǵy dúnıeden ótip ketti. Qazir aramyzda joq. Biraq olar Ábý Nasyr ál-Farabıdiń joǵaldyǵa sanalǵan jazba muralaryn izdep taýyp, aýdaryp, zertteýde orasan zor qyzmet atqardy.

Olar Ábý Nasyrdyń baqyt jaıly alǵashqy shyǵarmasy arab tilinde 1927 jyly Úndistannyń Haıdarabad shaharynda, ekinshi ret te sonda, úshinshi ret osy jurttyń Bombeı qalasynda 1937 jyly basylym kórgenderin aıtqan.

A.Qasymjanov pen E.D.Harenko Oty­rar oıshylynyń atalmysh trak­tat­tarynyń latyn, túrik, ıspan tilderine de tárjimalanǵandyǵyna nazar aýdara otyryp, olardyń arab tilindegi nusqa­larynyń qaı elderde saqtaýly ekenin de anyqtaı alǵan. Árıne odan keıin de Ábý Nasyrdyń kóptegen eńbekteri álemniń birqatar elderinde jaryq kórdi. Ol jaıly AQSh bıblıografy Nıkolas Resher arnaıy zertteý jazǵan.

Din qyzmetinde júrgen jyldary birde Irannyń astanasy Tegeranda ót­ken halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq kon­ferensııaǵa qatystym. Ádettegindeı ýaqyt taýyp, osy eldiń kindik qalasynyń kitap dúkenderin aralaý ústinde Ábý Nasyrdyń «Kıtab at-tanbıh sabıl as-saǵadasyna» kez boldym. Onda baqyt jaıly atalmysh traktatqa qosa Ábý Nasyrdyń «At-Taǵlıkat» – «Aforıstik jazbalar» jáne «Rısalatanı falsafıa­tanı» – «Fılosofııalyq eki traktat» atty dúnıeleri de berilip zerttelgen eken. Arab tilindegi bul kitapty quras­tyryp, zerdelegen doktor Jaǵfar Iasın. Eńbek 354 betten týrady.

Otyrar kemeńgeri «Kıtab at-tanbı­hinde...» Platon men Arıstotel oılaryn asha otyryp, ǵylymyn jalǵastyrǵan, jetildirip tereńdetken.

Ábý Nasyr ál-Farabı adamdy baqyt­qa ne nárse jetkizedi degen saýalǵa ja­ýap izdegen. Onyń oıynsha, adam ba­­la­sy baqytqa jetý úshin talpynatyn maqsattar kóp. Áýeli ol bilimdi, so­nan soń qanaǵat, qanaǵatshylyq, aqyl-parasat, jaqsy minez-qulyq, ki­shi­­peıildilik, (jaman sóz aıtpaý, zor­lyq-zombylyq jasamaý, otbasyna jaq­­sy qaraý, saýapty is jasaý) sekildi etıka ǵylymyna qatysty jaıttardy sóz etken. Sondaı-aq ustamdylyq, sóz­ge tapqyrlyq, ysyrapshyldyq, jo­mart­tyq, rahat sezim degen ne, abzal is­ter, adam maqsatynyń túrleri, bilim men óner, olardyń túrleri, fılosofııa jáne onyń túrleri, fılosof degen kim, oǵan qoıylatyn talaptar qandaı, logıka óneri, grammatıka óneri sekildi t.b. ózekti máselelerdi sóz etken.

Endi osylardyń keıbiri týraly tara­tyńqyrap aıtaıyq.

Baqyt jáne baqyt jolyna kóńil aýdarǵanda Ábý Nasyrdyń bul máselege ǵalym, úlken parasat ıesi retinde qa­rap, olardy ǵylymı turǵydan qaras­tyrǵandyǵyn baıqaımyz. О́z oılaryn ejelgi grek kemeńgerleriniń tujy­rym­dary men aıtqandary, túıgen oılaryna zer sala, ǵalym retinde tereń oı jibere otyryp zerdeleýge tyrysqan.

Ábý Nasyr adam baqyt bıigine jetý úshin, soǵan jetkisi keletin kisiden sol joldy ıgerýdiń ádisi men amalyn tabýdy talap etetinin eskertedi de «aldymen eskertip alaıyq, adam ómirinde kezdesetin jaǵdaılar mynalarǵa bó­li­nedi: artynan madaqtaýǵa jáne jaz­ǵyrýǵa bolmaıtyn jaǵdaılar jáne ma­daqtaýǵa nemese jazǵyrýǵa bolatyn jaǵdaılar» deıdi. Sóıtedi de, «artynan [ne] madaqtaýǵa nemese jazǵyrýǵa bolatyn jaǵdaılarda adam baqytqa jete almaıdy. Nátıjesinde ári madaqtarǵa, ári jazǵyrýǵa bolatyn jaǵdaılardyń jıyntyǵy qosyla kelgende ol baqytqa jetedi» dep oı túıedi de osy eki jaǵdaı­dy tizbelep anyqtama beredi.

«Ál-Farabı etıkasynyń eń joǵary kategorııasy – baqyt, óıtkeni basqa bir­deńe úshin emes, tek ózi úshin qajet bolatyn ıgilik jáne eń joǵary ıgilik osy baqyttyń basyna shoǵyrlanǵan. Atap aıtqanda, kosmologııa men etıka, jalpy fılosofııalyq konstrýksııa (qurylym) jáne onyń praktıkalyq maǵynasy osy sheńberde ushtasady. О́ıtkeni fılo­so­fııa bolmaıynsha, dúnıeniń jalpy úılesimin, onyń qurylysynyń sulý­lyǵyn uqpaıynsha shyn baqytqa jetýge bolmaıdy. Bul dúnıede rahat dep biletinimiz basqa dúnıede azapqa aınalýy múmkin... Ádilettiktiń ústem bolýynyń sharty retinde basqa dúnıege júginý, osynyń kerisinshe – shyn dúnıedegi tejeýsiz jalmaýyzdyqtyń ústemdigi, ojdan men namysty basa-kókteý úshin óteletin aqy sııaqty nárse, aqy degende, teorııalyq oıy áldeneshe ret qaıta oralǵan jáne keıin Kant (1724-1804) óte kúshti túrde aıtyp bergen aqyl sııaqty nárse...

Jeke bas turǵysynan qaraǵanda, ba­qyt degenimiz ál-Farabıdiń pikirinshe, adamnyń adamgershiligine negizdeledi. Osy uǵymǵa, fılosofııalyq zerektik pen tereń aqyldylyq ústine, jaqsy minez-qulyq ta kiredi...

Aqyl-oı, adamgershilik etıkalyq-adamgershilikten aıyrǵysyz nárse: aqyldy, demek, ol adamgershiligi mol, qaıyrymdy adam. Jetilý úshin ózińe óziń barynsha adal bolýyń qajet, munyń ásirese óz boıyńda bar abzal qasıetti tanı bilýge, solarǵa ıe bolýǵa jáne sony damytýǵa qatysy bar...

Aqyl-parasat pen aǵartý isiniń kúres­keri, soǵystar men zorlyq-zombylyqqa ashyna qarsy shyqqan ál-Farabı izgi tilekti adamdardyń bárine jaqyn, ári qymbat» dep jazǵan B.Ǵafýrov pen A.Qa­symjanov.

Ábý Nasyr ál-Farabı baqyt dege­ni­miz ıgilik deıdi de ıgilikti ıgilikter ishin­degi eń qadirlisi, eń úlkeni jáne eń jetilgeni sanaıdy, solaı tujyrym jasaıdy. Onyń oıynsha árbir adam baqytty óz túsiniginshe baqyt dep biledi. Keıbireýler baqytty baılyq dep oılaıdy. «Adam balasy jalpy jasandy jolmen jasaǵan aqyl-parasat arqyly baqytqa jete almaıdy. Neni jáne qa­laı ajyratylatynyn ol óziniń búkil ómir boıynda bilip otyratyn aqyl-pa­rasattyń arqasynda ǵana baqytqa jetedi dep eseptelinedi» deıdi.

Otyrarlyq kemeńger menińshe ádep­siz, tárbıesiz, biliksiz adam baqytty bola almaıdy dep sanaıtyn sııaqty. Adam baqytty bolý úshin jaqsy is is­teýi kerek, jaqsyǵa jaqsylyq jasaý­ǵa, abzal áreketke tyrysýy lázim. Ki­si jaqsy mi­nez-qulqymen ǵana ba­qyt­qa ıe bolady. Sondaı-aq ol ustam­dy­lyq, sabyrlyqty da jaqsy qulyq dep esepteıdi. Ol jo­marttyqty da izgi iske qosqan. Al sa­rań­­dyqty jaman qasıetke jatqyzady. Ábý Nasyr toıym­syzdyq, qomaǵaılyq, ash­kózdik sekildi qylyqtardan aýlaq bo­lýǵa shaqyrady.

«Al eger óz boıynda joq bola tu­ryp, adam ózin izgi qasıetti adamǵa, jú­ris-turysy jóndi adamǵa jatqyzsa, onda ol adamda ózi jaıly jalǵan pikir týǵandyǵy.

Eger adam óz oıynda joq nárselerdi ózine jatqyza beretin bolsa, onda ol adamda kólgirsýshilik paıda bolady».

Adamnyń óz ojdany aldynda abzal, shynshyl bolýy adam ózine ózi izgi qasıetti bolýynan, júris-turysy izgi bolýynan ǵana týady» degen oı túıedi uly dalanyń dana tulǵasy. Kólgirsýdi ataı otyryp ol ony jaman qasıet dep esepteıdi.

Jaman minez-qulyq (dórekilik, sa­byr­syzdyq, ashýshańdyq, tózimsizdik, ja­ramsaqtyq, tákapparlyq) ál-Farabıdiń pikirinshe rýhanı kesel.Ony joıý úshin tán keselin emde qoldanatyn dárigerdiń tájirıbesine elikteýiń kerek», deıdi qazaq jeriniń parasatty uly.

Al endi adamdar arasyndaǵy dostyq týraly Ábý Nasyr qandaı oı aıtqan degen máselege keleıik. Ábý Nasyr ál-Farabı «doskerlik – adamshylyqtaǵy jaqsy qasıet, bul ózi adamnyń basqa adamdarmen tıisti shamada qarym-qa­ty­nas jasaýynan týady, osynyń arasynda ol óziniń júris-turysynan, sol adam­darmen áńgimesinen jaqsy láz­zat alady. Bul jóninde artyq ketý – jaram­saqtyqqa soǵady, al dostyqqa kemtar bo­lý – tákapparlyqqa ıteredi. Al endi osy rette ol basqany renjitetin is jasasa, onda bul dúrdarazdyqqa aparyp soqtyratynyna» kóńil aýdarǵan.

Adam balasy baqytty bolýy úshin ózin ózi barlyq jaǵynan jetildirip oty­rýy qajet. Ol úshin únemi izdeniste bol­maq kerek. Bul aıtylǵandardyń bárin ol etıkaǵa jatqyzǵan jáne baqytty jo­­ǵaryda aıtqanymyzdaı etıka ǵyly­my­men baılanystyrǵan.

«Eń aldymen bilip alatyn nárse: adam tamasha áreketterdi kezdeısoq ja­­saýy jáne óziniń yqtııarynsyz jasaýy múmkin. Osyndaı jaǵdaılarda ja­salǵan ondaı tamasha áreketter baqytqa jetkizbeıdi. Eger osy áreketter onyń ózi­niń yqtııaryna jáne [óz erkimen] tań­daýyna negizdelgen bolsa, [sol jaǵ­daıda] ol baqytqa jetedi. Eger ol osy áreketterdi tek keıbir nárseler jóninde ǵana jáne oqta-tekte ǵana jasaıtyn bol­sa, mundaı kezde de ol baqytqa je­te almaıdy. [Adam] óziniń barlyq áre­ketinde tamasha áreketti qalaıtyn bolsa jáne ómir boıynda osylaı etetin bol­sa, sonda ǵana ol baqytqa jetedi. Dál osy sharttarǵa jannyń da tamasha affek­tileri sáıkes keletindeı bolýǵa tıis», dep sa­naıdy Ábý Nasyr ál-Farabı.

«Áleýmettik-etıkalyq kózqaras­tar­dy ádettegende otyrarlyq danyshpan ejelgi grek oıshyldary Arıstotel men Platonnyń yqpalynda boldy. Áleý­­mettik kózqarastar salasynda Pla­­­ton­nyń, etıkalyq kózqarastar sala­synda Arıs­toteldiń yqpaly basym bol­dy», deıdi A.H.Qasymjanov pen E.D.Harenko.

Iá, Ábý Nasyr ál-Farabı baqytqa je­týge bastaıtyn jolǵa da aıryqsha na­zar aýdarǵan. Ekinshi traktatta ál-Fa­rabı ólgennen keıingi baıansyz baqyt týraly emes, tiri adamnyń baqyty tý­ra­ly aıtady. Oǵan jetý úshin adam ózin ózi jetildire otyryp, qıyn joldan ótýi kerek. Baqyt problemasyn sóz qyl­ǵanda ál-Farabı únemi myna ádis­ti qoldanady: oń qubylys pen teris qu­by­lysty qarama-qarsy qoıady, olardy birese biriktire, birese ajyrastyra qa­­rastyrady, óıtkeni baqytqa jetý shart­­tary oń qubylystardy da, teris qu­­bylystardy da qamtýǵa», maqtaýdy da sógisti de ala júrýge» tıis. Bul fak­tor­­lar adam qylyqtarynyń – soraqy jáne jaqsy qylyqtarynyń negizi bolyp tabylatyn qara kúsh, minez-qulyq, aqyl-parasat qabiletteriniń belsendi túrde ózara árekettesýi arqyly kórinedi. Jaq­sy áreketterdi oryndaý adamnyń ıgi nıetti erkimen jáne óz qalaýymen úı­lesedi jáne adamnyń ómir boıyna osylaısha bolyp otyrady. Jaqsy áre­ketterde zorlaý, kezdeısoqtyq, tu­raq­syzdyq baqytqa jetkizbeıdi...

Adamnyń jetilýi minez-qulyqtyń jetilýimen úıles keledi, osydan kelip baqytqa jetý men minez-qulyqtyń je­tilýi arasynda baılanys týady», deıdi.

Sóıtip ol «Baqytqa jetý jolyn sil­teý» traktatynda jáne basqalarynda ál-Farabı Arıstoteldiń áreketteri men qaıyrymdy isterdegi orta shama týraly pikirin damytady.

Ekinshi traktatta Ábý Nasyr ál-Fa­rabı adamnyń maqsatyn nemese mindetin baıandaıtyn, maqsatqa jetý joly men quraldaryn kórsetedi, sóıtip, maqsatqa adamnyń jetilýi arqyly jetýge bolady, al adam aqıqatqa taný arqyly jetiledi degen qorytyndyǵa keledi», dep sanaı­dy otandas ǵalymdarymyz.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Kıtab tah­sıl as-saǵada» – «Baqytqa jetý týraly kitap» traktaty birinshi traktatyna jaqyn deý kerek». Eki traktattyń ekeýinde de paıymdaýdyń baılanysy sondaı – munyń birinshisin ekinshisine kirispe etip alýǵa bolar edi. Birinshi trak­tattyń paıymdaýlary etıka salasyna jatady, munda baqytqa jetýdiń maqsaty men quraldary anyqtalady. Ekinshi traktatta gnoseologııalyq (dú­nıe­­tanýdyń nysandary men ádisterin zertteıtin sala, tanym teorııasy) jáne ontologııalyq (bolmys týraly me­ta­fızıkalyq ilim) máselelerge kóbi­rek kóńil bólgen. Ony oqý ústinde ǵa­lym shyǵarmasynan Arıstoteldiń «Ekin­shi Analıtıkasynyń» yqpalyn sezesiń, ol ásirese «bastamalardyń bas­tamasyn» izdeý týraly sóz bolǵanda baıqalady. «Anyq» jáne «joramal» aqıqat týraly pikirler Arıstoteldiń «Sofıstıkalyq bekerge shyǵarýlaryn» eske salady» [Ál-Farabı. Áleýmettik-etıkalyq traktattar. Almaty, «Ǵylym», 1975,374-387-better].

«Baqytqa jetý týraly kitap» 1961 jyly Beırýtte jarııalanǵan. Sonan soń 1962j. AQSh-ta Nıý-Iorkte aǵylshyn tilinde shyqqan. Sondaı-aq onyń túrik tilindegi de basylymy barlyǵyn aıt­qan jón. Bul dúnıeniń nusqalary Brı­tan mýzeıinde, Úndistannyń Rampýr ýnıversıtetinde, Tashkenttegi Ábý Raı­han ál-Bırýnı atyndaǵy Shyǵystaný, Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstı­týt­tarynyń qoljazbalar qorynda jáne t.b. jerlerde de saqtaýly.

«Kıtab tahsıl as-saǵada» Ábý Na­syr ál-Farabı shyǵarmashylyǵynyń sońǵy kezeńinde jazylǵan bolýy kerek. Bul – budan burynǵy úsh eńbekpen salystyrǵanda («Baqyt jolyn silteý», «Aza­mattyq saıasat», «Memlekettik qaı­rat­kerdiń naqyl sózderi») eń mańyzdy da óreli eńbek, sondyqtan ál-Farabıdiń basqa traktattaryna qaraǵanda «saıası» degen at buǵan kóbirek laıyqty. Sonymen qatar bul týyndy oıshyldyń saıası traktattarynyń ishinde aıryqsha oryn alady. Munda basqa eńbekterde baıandalmaǵan máseleler qarastyryla­dy, kóptegen fılosofııalyq uǵymdarǵa anyq­­tamalar beriledi.

Ábý Nasyr ál-Farabı «Kıtab tahsıl as-saǵada kitabyn» «Adam boıyn­da daryǵan, halyqtar men qala turǵyn­daryna tán jáne bul dúnıede tıesili baqytqa jetýine, o dúnıede asqan ra­hat­qa kenelýine de septigin tıgizetin tórt túrli nárse bar, bular: teorııalyq izgilikter, oıshyldyq izgilikter, etıka­lyq izgilikter jáne praktıkalyq izgi­likter» dep jikteýden bastaıdy. Ári qaraı osylardyń árqaısysyna túsinik nemese anyqtama beredi.

Ábý Nasyrdyń bul aıtqandary qazir de ómirsheń. Bilimsiz, jigersiz, bilim jo­lynda qıyndyqqa shydaı almaıtyn, tabanynyń búri joq adam ımam da, ákim de, bıleýshi de, zań shyǵarýshy, fı­losof ta bolyp jarytpaq emes. Týa bitti zeıinsiz, bilimge degende qush­tar­lyǵy, qyzyǵýshylyǵy joq, teorııa­lyq ǵylymdy ıgerýge qabiletsiz adam fılosof bolyp ta jarytpaq emes degen oıǵa berik turaqtaıdy Otyrar kemeńgeri. «Teorııalyq ǵylymdar jaǵynan kemeldene tursa da jalǵan jáne dúmbilez fılosoftar, saıyp kelgende, ǵylymnan birte-birte alshaqtaı beredi, al izgilik arqyly kemeldenerlik jasqa jetkende ondaı adamdardyń bilimi tolyq sónip bitedi» deı kele ol Platonnyń osylaı dep eskertkenin alǵa tartady. Sondaı-aq ol «fılosofııa kózdeıtin maqsatty sezinbeıtin adamdy óresiz fılosofqa balaıdy. Osylardyń bárin aıta kele: «Osyndaı sıpattaǵy fılosofııa bizge grekterden: Platon men Arıstoteldan kelgen. Olardyń árqaısysy bizge fılosofııany berip qana qoıǵan joq, so­nymen qatar oǵan aparatyn joldy da, onyń quldyrap, ǵaıyp bolǵan kezinde, ony jasaý jolyn da kórsetip berdi. Biz eń aldymen Platonnyń fılosofııasyn jáne munyń satylaryn baıan­daýdan bastaımyz. Biz Platon fılo­sofııasynyń birinshi bólimine kiri­semiz, onan soń ret-retimen júrip oty­ryp, onyń fılosofııasynyń sońǵy bó­limine jetemiz. Bizge Arıstotel usyn­­ǵan fılosofııa jóninde de osylaı jasaımyz. Budan kórinip otyr­ǵan nárse – olardyń bizge bergen tálimindegi maqsattyń bir­yńǵaı eken­digi. Osylardyń ekeýi de báz-baıaǵy bir fılosofııany – Platon fılosofııasy men onyń bólimderin, bólimderiniń satylaryn bastan-aıaq baıandap berýge tyrysqan» deıdi. [Ál-Farabı. Áleý­mettik-etıkalyq traktattar... XXIX, XXX; 5, 7, 19-21, 274-286, 303, 308, 329-331, 336-337, 343-344, 352-372, 413-better]

Ábý Nasyr ál-Farabı «Baqyt jolyn silteý» men «Baqyt joly jaıly» trak­tattaryn jazýda ózi joǵaryda aıtyp óıtkendeı grektiń atalǵan oı­shyl­­darynyń eńbekterin jaqsy zerde­legen. Platon men Arıstoteldiń fı­lo­sofııalyq ataýlaryn jaqsy túsiný, olardy ıgerý, olarǵa tolyqqandy tú­­sin­dirme jasaý úshin ejelgi grek ti­lin óte jaqsy bilý kerek edi. Ábý Na­syrdyń sóz bolyp otyrǵan traktattaryn oqı otyryp, onyń grek tilin jáne ózge de tilderdi jaqsy bilgendigine kóz jetedi. Ibn Hallıkan óz shejiresinde Ábý Na­syrdyń jetpis tildi bilgendigin bostan bosqa aıtpaǵany túsinikti bolsa kerek.

Ábsattar qajy Derbisáli,

UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor