Abaı – óz zamanynyń reformatory, sondyqtan qandaı iste de bolsyn ádilet pen shyndyqqa júgindi. Ol – óz qoǵamynyń tálimgeri. Ushqyr oıly jas qaýymnyń rýhanı jetilýine, el-jurtynyń óner-bilimge, kásipshilikke, mádenıetke umtylýyna, gúldenýine eresen eńbek sińirgen «sózi men isi bólinbes» qajyrly qaıratker.
El basqarý, bılik-kesim aıtý, «mal baǵý», «ǵylym baǵý», «din baǵý», «balalardy baǵý» isinde danalyq, hakimdik, aqyndyq, azamattyq, sanatkerlik qabilet-qarymyn tanytyp, nesheme alýan jańashyldyq qyrlaryn jarqyratyp kórsetti.
Abaıdyń áńgimeshildik óneri, oıshyldyq ónegesi, danalyq dáristeri, eliniń elgezek, esti, parasatty, balǵyn, balaýsa jastaryna durys baǵyt siltep, án-kúıge, jyrshylyqqa, dastanshylyqqa, Eýropa mádenıetine tárbıeleýi – ult tarıhyndaǵy, áleýmet jumysyndaǵy, ustazdyq jolyndaǵy irgeli ister edi.
Abaıdyń árbir asyl shyǵarmasy – qalyń eldiń nazarynda edi. Án bolyp shyrqaldy, jatqa tolǵanyp aıtyldy. Muhtar Áýezov yntaly jandar jandar úshin «Abaıdyń aýyly úlken bilgishtiń medresesi sııaqty bolady» dep jazdy. Anyǵyn aıtqanda, Abaı óz qarajatymen Jıdebaıda medrese uıymdastyrǵan. Bul – 1880 jyldyń shamasy. Medresede jaratylystaný, gýmanıtarlyq pánder oqytylǵany málim.
«Eski úlgide qalma! О́zgergen zamannyń jańa turpatty qaıratkeri bolýǵa ázirlen!» dep, aqyl aıtady eken Abaı.
Abaıdyń fılosofııalyq óleńderi, aforızmderi, ánderi qalyń qazaqtyń qasıetti múlkindeı ardaqtalǵan. Ataqty jármeńkelerde, astarda, oıyn-saýyqtarda, túrlishe máslıhattarda aıtylǵan. Sonymen birge XIX ǵasyrdyń sal-serileri, halyq kompozıtorlary Birjan sal, Jaıaý Musa, Estaı, Ǵazız, Shashýbaı, Qultýma, Áset, sondaı-aq áıel zatynan shyqqan Asqar, Zeınep, Sara, Qýandyq sekildi ánshi-aqyndar jáne Abaıdyń óz shákirtteri Muqa, Álmaǵambetter naqyshyna keltirip áýeletken.
Jáne de Múrseıit, Samarbaı, Daıyrbaı, Ybyraı, Hasen, Ǵabıthan, Kishkene molda (Muhammetkárim), Mahmýdtar kóshirgen Abaı shyǵarmalarynyń qoljazbalary Uly dalanyń aımaqtaryna keń taraǵan.
Uly dala tarıhyndaǵy Abaıdyń danalyq mektebindegi áńgimelerdiń tarıhı, tanymdyq, áleýmettik, adamshylyq máni jóninde Kákitaı Ysqaquly 1909 jyly bylaı dep jazǵan: «Abaı …ánsheıin otyrǵanda, kóbinese, óziniń qyzyqty kórip, kóńili rahat bolatuǵyn sózin uǵar degen bala-shaǵasy, ýa ǵaırı jónge talap baıypty jas jigitter ortasynda ózge el sózi, sharýa sózi cóılenbeı, óziniń bilgenin, sezgenin aıtyp, adamnyń adamshylyǵy qandaı minezben túzeledi, qandaı qulyqpen buzylady, ǵalymdy qalaı izdeýge kerek, ómirdi qalaı keshirse jón bolady, buryn qandaı ǵalymdar ótken, olardyń artyqsha aıtqan sózderi qandaı – áıteýir ne túrli nasıhatpen bolsyn jastarǵa ǵıbrat bolyp, adamshylyǵy túzeler degen sózdi aıtyp otyrýdan qansha ýaqyt bolsa da jalyqpaı, yntaly kóńilmen bek rahattanyp aıtyp, uqtyryp otyrýshy edi».
XIX ǵasyrda qyz jasaýyna arnalǵan múliktermen (aq otaý, tósek-oryn, kıim-keshek, sáýkele, ydys-aıaq, qarý-jaraq, qural-jabdyq) birge Abaıdyń qoljazbalary da berilgen eken. M.Áýezovtiń deregi boıynsha, Pákızat, Ýásıla, Ásııa, Rahıla, Ǵalııa, Ǵabıda, Qanysh deıtin qyzdar uzatylǵanda Abaıdyń qoljazbalaryn jasaýdyń bir bólshegi retinde ózderimen birge ala ketken, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, qyzǵyshtaı qoryǵan, duǵadaı oqyǵan. Mundaı ónegeli dástúr grýzınderde de bolǵan. Shota Rýstavelıdiń «Jolbarys terisin jamylǵan batyr» dastany uzatylatyn arýǵa jasaý retinde berilgen. Aqyndyqty da, ustazdyqty da, áńgimeshildikti de, sheberlikti de áleýmettik qyzmettiń quraly esebinde qoldanǵan.
Abaıdyń tyńdarmandaryna qoıar sharty mynaý:
Kókireginde oty bar,
Qulaǵyn oıly er salsyn!
Qabyl kórse sózimdi,
Kim tanysa, sol alsyn!
(«О́zgege, kóńilim, toıarsyń»).
О́sıetteı qasıetti dáric-áńgimelerin tyńdaýshylardyń qabyldaýy, uǵýy, oı túıýi, qorytyndy shyǵarýy, mán-mazmunyna tereńdeýi, shyǵarmashylyq, zııalylyq deńgeıi de saralanǵan.
Buǵan:
Býynsyz tiliń,
Býýly sóziń,
Áserli adam uǵylyna, –
degeni dálel.
Adamzat rýhanııaty tarıhynda sheshendikpen, bilgirlikpen áńgime-leksııa ótkizý úrdisin bastaǵan Pıfagor (b.z.d. 576-496 jyldar) eken. Onyń eki myń shákirti bolǵan. Sonan soń Arıstotel (b.z.d. 384-322 jyldar) akademııalyq sáýletti baq ishinde tańerteń (bul kezde ǵylymnyń kúrdeli taraýlary boıynsha) jáne keshke oqyǵan. Arıstoteldiń ózi Platonnyń (b.z.d. 428-347 jyldar) leksııasyn b.z.d. 367-347 jyldar arasynda tyńdaǵan.
Sahara jurtynda Abaıdyń dańqty jyrlary men án-kúılerinen halyq qanattanǵan, oıyn, sezimin, qııalyn baıytqan.
Abaıdyń kesek, kórkem isterine, eresen oıshyldyq eńbegine, sheshendik, áńgimeshildik, aqyndyq ónerine, bastamashyldyq-kósemdik bitimine qumartyp qyzyqqan syrt eldiń bir jaqsysy: «Jastar, senderge baq bergen. Ol baq-kúnde ortańda, qolyńda, bárińe neshe alýan ustazdyq, úlgi, ónege úıretip otyrǵan – Abaı! Jylynda Abaıdy bir-aq ret kóretin bizdi aıtsańshy!» (M. Áýezov deregi).
Serik NEGIMOV,
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor