Alasha han kesenesinde qazaq handarynyń babasy jatyr

Onda kimdi jerlemedik de­seńizshi? Basy Shyńǵys han bolyp, onyń urpaqtary Orys handy da, Aqnazar handy da osynda «jatqyzyp» kórdik. Alaıda dáleldeýler osal bolǵandyqtan bul aıtylǵandar tuspaldaý tú­rinde qaldy.

Estir qulaq bolsa, biz de osyǵan baılanysty óz pikirimizdi aıtyp júrmiz. Eń aldymen aıtarymyz, bul máselede sóıleý úshin eń aldymen «Alash» nemese «Alasha» ataýlarynyń ba­syn ashyp alýǵa týra keledi. Al olardyń tarıhy arǵy zamandardan bastaý alady. Alaıda Orhon jazýlarynda kezdespeýine qaraǵanda bul uǵymdar VIII ǵasyrǵa deıin áli de qoldanysqa keńinen ene qoımaǵan. Qashqarı óziniń áıgili eńbeginde bul máselege «ALAShU – baspana, kepe» degen naqty túsinikte­me bergen edi. Dál osyǵan uqsas ma­­ǵynany túrik tiliniń bilgiri V.V.Rad­lovtan da kezdestiremiz. Ol Alasha degen sózdi «alasa, ıaǵnı kishi» dep túsindiredi. Bu­dan jáne basqa da derekterden ańǵaratynymyz, HI ǵasyrdaǵy túrki sózi «Alashu» nemese «Alasha» birtindep qoldanystan shy­­ǵyp, onyń «Alasa» degen ba­la­masy keıingi qazaq tilinde saq­talyp qalǵan. Kezinde han emes, biraq hannan keıingi saıası tulǵalarǵa túrkiler «Alasha» (kishi, alasa) degen esimdi berse, sha­ǵyndaý ulystar men ekinshi qa­tar­daǵy ordalardy da osylaı ataǵan.

Osyǵan qosymsha dálel – ke­zinde Alash qozǵalysy qatarynda bolǵan Mustapa Buralqyuly ja­saǵan «Qazaq tiliniń túsin­dirme sózdiginde» qazaqsha «Ala­shaq» sóziniń maǵynasy «Ala­sa» ekendigi, sondaı-aq «Ala­sanyń» «bıik emes, tapal» degendi ańǵartatyny taǵy da atap kórsetilgen. Alash qozǵalysynyń qaıratkerlerimen birge qýǵyndalǵan bul kisiniń pi­kiri joǵarydaǵy V.Radlovtyń aıt­qanymen úndesip jatyr.

Osyndaıda taǵy bir aıtpaǵy­myz, búgingi tarıhtaǵy qatelikter­diń biri – zertteýshilerdiń bári «Alasha» sóziniń qalmaq-mońǵol aýdarmasyna ǵana mán beredi de, al XI ǵasyrda Mahmud Qashqarı aıtyp ketkendeı, onyń kóne túrik sózi ekendigin bile bermeıdi. Munyń basty sebebi, bizdiń oıymyzsha XIII ǵasyrǵa qaraı, mońǵol jaýlaýynan keıin «Alashanyń» kóne túrikshe aıtylýynyń qoldanys­tan shyǵyp, onyń mońǵolsha (qal­maqsha) maǵynasynyń kóp qol­danyla bastaýynda dep oılaımyz. Sondyqtan da tarıhı ádebıette: qazaqqa uran bolǵan «Alasha» ma, joq álde «Alash» pa? – degen naqty saýal eshqashan da týyndamaı, bul ekeýin bir sóz, bir tulǵa retinde qabyldap, másele onan ary shata­sa tústi. Onyń ústine qazaqtyń jaý­ǵa shapqanda «Alasha» dep emes, «Alash» dep urandaǵany jáne bel­gili. Jáne bul ekeýi ártúrli ma­­ǵynany bildiretin bóten sózder bo­lyp tabylady. Sondyqtan, bul máselede burynǵylar ji­ber­gen qatelikti qaıtalamaı, «Alash­ty» «Alashadan» bólip, jeke qaras­tyrýymyz qajet bolady.

Sondyqtan da Alashany qoıa turyp, alǵash Alash atanǵan tarıhı tulǵalarǵa qysqasha toqtala keter bolsaq, olar bizdiń bilýimizshe úsheý. Naqty atap aıtar bolsaq, olardyń alǵashqysy – dástúrli qazaq shejiresiniń basynda turǵan Alash baba (shamamen bizdiń zamanymyzdan burynǵy XIV ǵasyr­dyń ekinshi jartysy), ekinshi – Túrgesh qaǵanatyndaǵy Bes Túrik Dýlý quramyndaǵy bir taıpany basqarǵan jáne VIII ǵasyrda ómir súrgen Túrgesh Alash shor jáne úshinshi – О́zbek ulysynyń hany Ábilqaıyrmen zamandas Aq Orda aımaǵyn bılegen Alash bahadúr. Bul kisilerdiń árıne, Alasha han­ǵa esh qatysy joq. Alǵashqy Alash sońǵy shejire málimetteri boıynsha, Muhammed paıǵambar týǵannan bir myń to­ǵyz júz jyl buryn ómir súrgen adam. Halyq jadynda osy Alash qazaqtyń arǵy babasy retinde este saqtalǵan tulǵa. Al endi atal­­ǵan Alash atty tulǵalardyń qaı­sysy qazaqqa uran boldy degen­de Alasha hanǵa emes, atalǵan úsheýdiń sońǵysy Alash bahadúr­ge toqtalatynymyzdyń sebebin bu­rynǵy zertteýlerimizde de aıt­qan edik. Iá, Mońǵol ulys­taО́ry ydyraı bastaǵan tusta HIV-HV ǵasyrlar toǵysynda Qa­zaq handyǵy qurylardan 20-30 jyldaı buryn Deshti Qypshaq (Aq orda) dalasyn Alash bahadúr at­ty tarıhı tulǵanyń dara bı­le­geni ortaǵasyrlyq avtor Ma­sýd ıbn Osman Kýhıstanıdiń «Ta­­rıh-ı Abýlhaırhanı» atty shy­ǵar­masynda naqty aıtylǵan.

Al endi Alasha han mazaryna kelsek, jańa zertteýler mynany kórsetip otyr: munda buryn aıtyp júrgenimizdeı, qaradan shyǵyp halyqqa uran bolǵan biz áńgimelep otyrǵan Alash bahadúr emes, Shyńǵys tuqymy, ıaǵnı aqsúıek tulǵa Alasha (Alasa) han atanyp ketken, Joshy hannyń úlken uly Orda Ejen jatyr demekpiz. Ákesi Joshymen qatar Alasha hannyń aıshyqty kesenesiniń ǵasyrlar qoınaýynan búginge aman-esen jetýiniń basty sebebi onyń qazaq handary men sultandarynyń arǵy babasy bolýynda.

Alasha han kesenesinde Orda-Ejenniń jatqanyna mynadaı dá­lelderimiz bar:

1. Ákesi Joshyǵa ja­qyn aımaq­ta turǵyzylǵan eń­seli de aıshyqty kesenede jatýǵa Ejen ábden la­ıyq edi. Ol Joshy ulysy – «Ulyǵ ulys» atalǵan memlekettiń alǵash­qy bastaýynda Joshydan keıingi saıası iri tulǵa boldy. Ejen osy ulystyń ǵana emes, búkil Mońǵol ımperııasynyń iri qaıratkeri retinde 1223-1224 jyldary ótken memlekettik joǵarǵy jıyndarǵa, 1229 jyly О́gedeıdi, odan soń 1246 jyly Kúıikti qaǵan saılaǵan uly quryltaılarǵa Joshy áýletiniń basty tulǵasy retinde qatysty. 1235 jyly Qaraqorymda ótken uly quryltaıda ol inisi Batý hanmen birge batysqa joryq jasaıtyn mońǵol áskeriniń basqarýshy quramyna enip, Joshy áýletiniń áskerin basqaryp, Eýropadaǵy Tıssa ózeni aımaǵyna deıin baryp, erekshe erlikterimen kózge tústi. Kúlli Mońǵol ımperııasynyń uly qaǵany shyǵarǵan resmı jar­lyqtarda Ejenniń esimi árqashanda inisi, Altyn Orda hany Batýdan joǵary turdy. Bul onyń rýhanı-áleýmettik turǵydan kórnekti de iri tulǵa bolǵanyn dáleldeıdi.

О́temis qajynyń XVI ǵasyr­daǵy «Shyńǵysname» atty eńbe­ginde Joshy han qaıtys bolǵan soń, onyń Ejen (Ordana Ejen) men Saıyn (Batý) bastaǵan balalary ákeniń bosaǵan taǵyna kim otyratynyn sheshe almaı, atalary Shyńǵys hanǵa barǵandary aıtylady. Shyńǵystyń «Jasaq» zańy boıynsha taqqa balalardyń úlke­ni Ejen otyrýy kerek edi. Alaıda ol, inisi Saıynnyń (Batýdyń) Uly daladaǵy úlken bedelin jáne mem­leket basqarý qabiletin moıyndap, taqtan bas tartady. Muny bekterimen keńesken Shyńǵys han maquldap qana qoımaı, olarǵa Joshy ulysynyń eki qanatyn bólip berdi. Ol boıynsha Saıyn ulystyń oń qanatyna, Edil boıyn­daǵy aımaqtarǵa ıe bolsa, al aǵa­sy Ejen ulystyń sol qanatyn – Syr­darııanyń tómengi aǵysynan Ulytaýǵa deıin sozylyp jatqan aımaqty ıemdendi (Ýtemısh-had­jı. Chıngız-name. Alma-Ata, 1992, 122 b.).

Shyńǵys qalyptastyrǵan dás­túr boıynsha ulystyń oń qanatyn bıleýshi aǵa han bolatyn edi de, al sol qanatty bıleýshi kishi (alasa) han bolyp esepteldi. Osydan bas­tap, Orda-Ejen Batýdan jasy úlken bola tursa da, bılik laýazymy alasa bolǵandyqtan, ózi ómir súrgen ortada – qypshaqtildester qaýymynda ekinshi han, ıaǵnı Ala­sha (Alasa) han ataldy. Osyǵan baılanysty osy aımaqtaǵy Alasha han mazary dep júrgenimiz qazaq handarynyń arǵy jáne alǵashqy babasy Orda-Ejenniń mazary degen qısyndy qorytyndy týyndaıdy.

Osy jerde Orda-Ejenniń qo­saqtalǵan eki esimine baılanys­ty óz pikirimizdi aıta ketkendi jón kórdik. Zardyhan Qınaıat­uly Ejenniń óz aty Orda (Ordana) da, al Ejen onyń qosymsha aty degen pikirdi aıtady. Bizdińshe, bul jerde másele kerisinshe mońǵol­sha, «El ıesi» degen maǵynany bildi­retin «Ejen» onyń týǵan­da azan shaqyryp qoıǵan óz aty dep oılaımyz. О́ıtkeni О́temis qa­­jy­nyń «Shyńǵysnamesinde» onyń esiminiń aldynda turǵan «Orda» esimi múlde atalmaı, «Eján», «Eján-han» degen ataý ǵa­na qoldanylady (kórsetilgen eńbek,121-123 b.). Al endi «Or­da» (túrikshe-Ordý, mońǵolsha – Or­dana) ejelden kele jatqan bılik laýazymy. Ejelgi qytaıdyń Hán áýleti tusynda «Ordanaı» – Orda ákimi, bas ulyqnaıdyń qolqanaty» degendi bildirgen. Ýań Bınhýa,Ýań Mıńjy. «Úısin týraly zertteý». Ile halyq baspasy. 2009; Myna kitap boıynsha berilip otyr: Jan­bolat Sultan. Ejelgi ulys tarıhy.Tarıhı zertteý. «Atajurt». 2012, 162 b.). Mahmud Qashqarıde de «Ordý» sózi dál osyndaı qyzmet laýazymyn, Orda baqylaýshysy degen maǵynany bildiredi. Moń­ǵol ımperııasynyń Ulyǵ hany Móńkeniń óziniń jarlyqtarynda Orda-Ejen esimin Batýdan joǵary kórsetýi, kezinde Shyńǵys hannyń Batýdyń «oq han» laýazymynan keıingi «Ordana (Ordý)» bılik dárejesin Ejenge tapsyrǵany baıqalady. Osy negizde Shyńǵys han qalyptastyrǵan Joshy uly­syndaǵy (Altyn Orda memle­ke­tindegi) alǵashqy kezeńdegi el basqarý júıesi XIII ǵasyrdyń 20-50 jyldarynda tómendegi bılik satylarynan turdy:

Memlekettegi eń joǵarǵy bılik – Uluǵ han Ulystyń oń qanatyn bıleıtin aǵa han – «Oq han» (monǵ. Khan huu) nemese «Iаssaq hany» («Han ıosýqyn») Ulystyń sol qanatyn bıleıtin kishi, Alashu han – «Alasha han» (Alasa han-«Ordý».

2. XVII ǵasyrda ómir súrgen Ábilǵazy Bahadurhan Orda-Ejen­niń qosymsha aty «Alshyn» bol­ǵanyn atap kórsetedi. Alaıda áń­gime bul jerde taǵy da Alasha týraly bolyp otyr. О́ıtkeni ol, ózi Esim han men Tursyn han zamanynda jyraqtaǵy Táshkent-Samarqand aımaǵynda ómir súrgendikten, Uly dalada taralǵan «Alshyn» men «Alashany» bir taıpalyq ataý dep qabyldaǵan. Bul jerde qazaqtardyń Alshyn odaǵynda Alasha degen rýdyń bar ekendi­gi jáne belgili. Osyǵan baıla­nys­ty áıgili professor-fılolog Sársen Amanjolov A.Levshınniń, Sh.Ýálıhanovtyń aıtqandaryna silteme jasaı otyryp, bylaı dep jazǵan edi: «po legendam kazahov ı kırgız, slovo «alshyn» (ınogda «alakchyn», «alachen») chasto svıazyvaetsıa s plemennym nazvanıem alacha // alasha) ılı s ımenem Alash (Alach), kotoroe vystýpaet kak sınonım slova «kazah»...». Bul jerde zertteýshi N.Arıstovtyń Rashıd ad-Dınniń shyǵarmasyna súıene otyryp, «alshyn» sózi «alashadan» nemese «alashtan» shyqqan bolar degen tuspaldaýyna da nazar aýdarady jáne ol lıngıvıstıkalyq kóz­ben qaraǵanda bul pikirdiń to­lyq qısyndy ekendigin aıtyp, ma­quldaıdy. Budan týyndaı­tyn qorytyndy bireý: Orda-Ejen­niń qosymsha atyn «Alshyn» dep kórsetip otyrǵan joǵaryda atal­ǵan Ábilǵazy shyn máninde onyń «Alasha» («Alasa») dep atalǵanyn aıtyp otyr.

3. Alasha han kesenesiniń Jo­shy han kesenesimen bir ózen – Qa­ra­­keńgir boıynda, bir aımaqta – Joshy ulysynyń alǵashqy orta­lyǵy bolǵan Ulytaý óńirinde jatýy da atalmysh kesenede ákesine árqashan jaqyn bolǵan, úlken ul – Ejenniń jatqanyn dáleldeı túsedi. Ákeli-balaly bul ekeýi de osy óńirde ómir súrip, osy aımaqta dúnıe­den ótti. Olardyń Ordasy da osynda boldy. Osyndaıda, keıbir tarıhshylardyń Joshy men Ejenniń ordalaryn kezinde Shyńǵys hanǵa jazdyq Orda bol­dy delinetin alystaǵy Er­tis boıynan izdestiretinderi tú­si­niksiz. Mundaǵy qatelik – Shyń­ǵys han óziniń Uluǵ Ordasyn mu­ra­gerlikpen Joshyǵa emes, Úgedeıge qaldyrǵanyn esker­meý. Al atadan kele jatqan Moń­ǵolııadaǵy qara shańyraqqa, úlken úıge dástúr boıynsha kenje bala Tóle ıe bol­ǵanyn bilemiz. Son­dyqtan da Jo­shynyń da, onyń úlken uly Ejen­niń de Ordalaryn Ertis boıynan izdeý qate dep oılaımyz. Kúni búginge deıin ony bul mańnan esh­kim taba almaǵan sebebi – Ertis aımaǵy eshqashan da Ejen ulysyna qaraǵan joq. Orda Ejen ulysy­na qandaı aımaqtar qaraǵany bir ǵana derekte – ortaǵasyrlyq Mýın ad-Dın Natanzı jazyp qal­dyrǵan «Anonım Iskandera» at­ty shyǵarmada kórsetilgen. Onda Joshy ulysynyń Orda-Ejen ur­paq­taryna qaraǵan sol qanatyna «Ulytaý, Segiz aǵash jáne Qaratal aımaqtary, Týısenge (Tıýmenge?) deıingi aımaqtar» jatqyzylǵan (Tızengaýzen V. SMIZO.T.II.-SPb, 1884, 127 b.). Munda Ertis aı­maǵy múlde atalmaıdy. Iаǵnı Ejen ulysynyń shyǵys shekarasy derekte kórsetilgendeı, Qa­ra­tal-Ile ózenderi ańǵarynan ary­ǵa barmaıdy. Keıingi arheo­lo­gııalyq zertteý­ler de Joshy-Ejen ulystarynyń ortalyǵy Ertis boıy emes, Ulytaý aımaǵy bolǵanyn dáleldep otyr. Son­dyq­­tan da ákesi Joshynyń da, ba­la­sy Ejenniń de qabiri osyn­da, Uly­taýda jatyr. 1242 jy­ly Moń­ǵolııaǵa bara jatqan jo­lyn­da Plano Karpını Orda-Ejen­niń Alakól mańyn mekendep otyrǵanyn jazyp ketedi desek, munda áńgime – Ejenniń Ordasy týraly emes, osy aımaqtaǵy onyń kóshý joldary týraly bolyp otyr. Sondaı-aq munda da Ertis boıy atalmaıdy. Onyń ústi­ne sońǵy jyldardaǵy zertteý­ler­de Ejenniń ulysynyń úsh orta­lyǵynyń biri Ulytaý (Orda Bazar) bolǵany da aıtylyp júr.

4. Alasha han kesenesiniń Or­da-Ejen jáne onyń balalary za­ma­nyndaǵy qurylys bolyp ta­by­latynyn jóndeý jumystary kezinde onyń qabyrǵasyndaǵy kir­pishterdiń birinen XIII ǵasyr­dyń ekinshi jartysyndaǵy – XIV ǵasyr basyndaǵy Altyn Orda-Aq Orda tórelerdiń tutqaly taraq rý­lyq tańbasynyń tabylýy da dá­leldeı túsedi.

Al endi bul jerde Orda-Ejen­niń urpaqtarynyń qaısysy oǵan Ulytaýda kesene turǵyzdy degen naqty saýalǵa jaýap izder bolsaq, hannyń nemeresi Qonyshqa toqtalamyz. Munyń negizinen eki sebebi bar. Onyń alǵashqysy jo­ǵaryda aıtqanymyzdaı, Qonysh atasy Orda-Ejenniń jaýlary ty­nyshtalǵan, kózden taıǵan beıqýat zamanda jıyrma jyldan astam el bıledi. Bul mańyzdy qurylys turǵyzýǵa asa qolaıly kezeń edi. Ekinshiden, Alasha han kesenesiniń ózindik, dástúrli jáne ıslamdyq erekshelikteri, jáne mundaı es­kert­kishtiń Qazaqstan ǵana emes, Ortalyq Azııa aımaǵynda da kez­despeýi muny turǵyzǵan hannyń el ishinen ǵana emes, basqa elderden de sheberler shaqyrǵanyn baıqatady. Bul kesene týraly ótken ǵasyrdyń 50-shi jyldarynda ony arnaıy zerttegen arhıtektor-tarıhshy G.G.Gerasımov bylaı dep jazǵan edi: «Prıamyh prototıpov mavzoleıa Alasha-han my ne znaem ne tolko v Sentralnom Kazahstane, no ı na vseı terrıtorıı Sredneı Azıı».

Al endi basqa elden de sheberler shaqyrý máselesine kelsek, osyndaıda Qonyshtyń qońyrat rýynan shyqqan anasynyń Iran aımaǵyn bılegen Hýlagý han­­nyń yqpaldy áıelimen týǵan apa­ly-sińlili bolǵany eske túsedi. Bul baı­­lanystardy ózi 1250-1251 jy­ly qaıtys bolǵanǵa de­ıin Ejen negizdep ketken edi. Son­­­dyqtan da Ejenniń nemeresi Qo­nysh han 1280-1301 jyldary Aq Or­dany basqarǵan kezinde Iran­dy bılegen hýlaǵýlyq elhan­dar­men tyǵyz týystyq jáne dıp­­lo­matııalyq baılanystar or­­nat­ty. Sondyqtan da bizdiń oıymyzsha, Alasha han kesenesin salýǵa jergilikti qypshaqtarmen qatar parsy sheberleri de atsa­lysqan. Sondyqtan da kire berisi qasıetti Mekkege qarap salyn­ǵan, kesene arhıtektýrasynda parsylyq jáne musylmandyq elementter jergilikti dástúrge sáıkestendirilgen.

5. Al endi osyndaıda, Alasha han kesenesinde Orda-Ejen jatqan bolsa, onda nelikten hannyń óz aty umyt bolyp, qosymsha esimi ǵana halyq esinde saqtalǵan degen oryndy saýal da týyndaıdy. Munyń bizdiń oıymyzsha eki sebebi bar: 1.XIV-XV ǵasyrlarǵa qaraı Uly daladaǵy Shyńǵys tuqymy tolyq túrkilenip, olardyń moń­ǵol-tuńǵys tilindegi esimderi qyp­shaqtyq ortada umytyla bastady. Sondyqtan da biz negizgi derek retinde paıdalanyp otyrǵan, О́te­mis qajynyń XVI ǵasyrdaǵy jergilikti halyqtyń tilinde ja­zylǵan «Shyńǵysname» atty eń­beginde Batýdyń aty da atalmaı, ol tek Saıyn dep atalsa, al Orda-Ejenniń qosalqy «Orda» aty da bul eńbekte aýyzǵa alynbaıdy. Sebebi, halyq bul zamanda, Ejenniń mońǵolsha atyn emes, elge keńinen taralǵan qosymsha túrkilik esimi «Alasha handy» ǵana este ustap qaldy. Al endi ǵasyrlar tezinen aman ótken ákesi Joshy hannyń eskertkishi tárizdi Alasha han kesenesiniń qıramaı aman qalýynyń arqasynda ǵana mundaı tarıhı tulǵanyń ómir súrgenin bilip otyrmyz. 2. Odan soń, Orda-Ejenniń óz atynyń ol jerlengen kesenede saqtalmaýyna bárinen buryn Joshy tuqymdary múddeli boldy. Alǵash Batý men Ejen tuqymdarynyń, odan soń Shaıban jáne Ejen áýletteriniń Altyn Ordadaǵy jáne Aq Ordadaǵy taqqa talasqan ózara qyrqysýlary, keseneni dushpandardyń qıratý qaýpi ony qorǵaýdy basty máselege aınaldyrdy. Sondyqtan da Ejen áýleti atalarynyń kesenesin onyń jergilikti halyqqa ǵana áıgili qosymsha esimimen – Alasha han atymen ataǵandy jón kórdi. Bul ózi halyqtyq baıyrǵy shejiredegi Alash babanyń esimimen úndesip jatqandyqtan kóp keshikpeı-aq Alasha han kesenesi de qasıetti orynǵa aınaldy. Aıtylǵandardyń qısyndylyǵy keıin Aq Ordaǵa astana bolǵan Syǵanaqta Orda-Ejen tuqymynan shyqqan handar keseneleriniń qıratylýy jáne saqtalmaýy aıqyn dálel bola alady.

Alaıda bul jerde mynany da aıtqan jón: keıbir zertteýshiler Alasha han kesenesinde Aqnazar han jatyr dep oılaıdy. Bul qate. Ulytaý óńiri Aqnazar bılikte bol­ǵan zamanda áldeqashan, han­dyqtyń saıası ortalyǵy bolýdan qalǵan edi. Onyń ústine Aqnazar han jorytqan jáne qaıtys bolǵan aımaq ońtústikte, Ulytaýdan shal­ǵaı jatyr. Mundaı kózqarasty kezinde arhıtektýra tarıhyn jaq­sy biletin G.G.Gerasımov te dá­leldi túrde teriske shyǵarǵan bo­latyn.

Taǵy bir aıtarymyz, Orda-Ejenniń jetinshi urpaǵy Aq Or­danyń dańqty hany Orys han­dy Alasha han jasaǵysy keletinder bar. Orys hannyń Alasha atalýy múmkin emes. Birinshiden Orys hannyń Ulytaý aımaǵyna esh qatysy joq. Ol bul aımaqta kóship-qonbaǵan jáne ony eshqashan da atamekenge aınaldyrmaǵan; Ekin­shiden, onyń saıası-ákimshilik orta­lyǵy, resmı astanasy Syǵanaq qalasy boldy. Onyń búkil ómiri, barlyq negizgi áskerı joryqtary Ulytaýdy emes, osy Syr boıyn­daǵy qalalardy Ámir Temir men Toqtamys hannan qorǵaýǵa jáne Edil boıyndaǵy Saraıda Altyn Orda taǵyn ıemdenýge arnaldy.

Sonymen osy aıtylǵan qısyn­dardy tujyrymdaı kele taǵy da aıtarymyz: Alasha han kesenesinde ákesi Joshymen qatarlasyp, áke­niń qara shańyraǵyna ıe bolǵan jáne inisi Batynyń (Batýdyń) Al­tyn Ordasyna baǵynyshty sol qa­nat­taǵy kishi ordany bılegen, son­dyqtan da Alasa (Alasha) han atanǵan Joshynyń úlken uly Orda (Ordana) Ejen jatyr.

Talas OMARBEKOV,

ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Ortalyq Azııadaǵy dástúrli órkenıetterdi zertteý ortalyǵynyń dırektory, t.ǵ.d. professor