Dosjan haziret kesenesi jóndelip jatyr

Bul kóne tarıhı eskertkish – dinı keshendi 1979 jyly zertteýshi Serik Ájiǵalı «Ishan ata kesheni» retinde tir­kep, ol kezde kúmbezderi qulap, ishki-syrt­qy sylaǵy jartylaı túsip qalsa da, qabyrǵalary men ish jaǵyndaǵy kóne oıý-órnekter men ǵajap boıaýlardyń izi saqtalǵan meshit kórinisterin sýretke túsirip alǵan. Zertteýshi bul keshenge qatysty: «Ásirese shıki kirpishten qalanǵan kóp kameraly meshit erekshe qyzyqtyrady, onyń ishki kórinisinde ganch ústine túsirilgen ásem freskalyq órnekter áli de saqtalǵan», dep túsinik beredi.

Jalpy, ótken ǵasyrdyń 80-90 jyl­daryndaǵy eńbekterde bul eskertkish qazirgideı «Dosjan haziret meshiti» dep, naqtylanǵan nusqada emes, sol kezdegi kónekóz qarııalardyń aýzynan jazyp alynǵan qalpynda «Ishan ata kesheni», «Ishan ata meshiti» atalǵan eken. Bul ataýdyń alda da umytylmaı, qoldanysta bolǵany durys: mundaǵy «ata» sóziniń áýlıe, arýaqty tulǵa degen uǵymdy meńzeıtini belgili.

О́tken ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy qýǵyn-súrgin kezinde Dosjan ıshannyń urpaqtary qýdalanyp, biri «halyq jaýy» retinde ólim jazasyna kesilse, keıbi­riniń mal-múlkin tartyp alyp, ózin aıdaýǵa jibergen. Osyndaı alasapyran shaqta bul áýlet jan-jaqqa shashyrap ketken. Tek beride ǵana es jıyp, dańqty babalaryna izdeý salyp, onyń meshiti janyndaǵy qabiriniń basyna qulpytas qoıypty. Arhıvterde, ádebıet pen baspasózde jáne el aýzynda qalǵan derekter boıynsha Dosjan atanyń ómiri men qyzmeti az-kem zerttelip, maqalalar, suhbattar, t.b. eńbekter jarııalandy. 2015 jyly Temir aýdanynyń ortalyǵy Shubarqudyq kentinde Dosjan ıshan Qashaqulynyń týǵanyna 200 jyl tolýyna oraı as berilip, ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qabyldanǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Dosjan haziret meshiti «Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııasyna» respýblıkalyq mańyzy bar eskertkish retinde endi.

Al byltyrdan beri Dosjan haziretke arnap kesene turǵyzý, kóne meshitti jan-jaqty zertteý maqsatynda qazba jumystaryn júrgizý, onyń mańyna jemis aǵashtaryn otyrǵyzý, ıaǵnı burynǵy dinı keshen ornynda jańa rýhanı ortalyq ashý baǵytyndaǵy ister qolǵa alyndy. Oblys ákimi Ońdasyn Orazalınniń bastamasymen qolǵa alynǵan bul jumystarǵa jergilikti atqarýshy bılik, Ishan atanyń urpaqtary, «Alash paryzy» qoǵamdyq qory, t.b. atsalysyp otyr.

Meshitte júrgizilgen zertteýlerdiń qorytyndylary jaıly aıtpas buryn, sol meshit salynǵan dáýirdiń kórinisterine az sheginis jasasaq…

 

Tar zaman

Hamza Esenjanovtyń «Júnisovter tragedııasy» romanynda eldi ashtyq jaılaǵan tusta Aqtóbe óńirine aqyn Sáken Seıfýllınniń issaparmen kelip, sol saparynda Baqytjan Qarataevpen kezdeskeni, ekeýiniń suhbat qurǵany baıan­dalady. Romandaǵy Baqytjan qarttyń áńgimesinen úzindi aldyq:

«Keıkiman jáne Qojaqmettiń týǵan ákesi 1869 jylǵy «El aýa» kezinde, kádim­gi Jem boıyndaǵy «Al keldi» deı­tin jerdegi patsha áskerimen shaıqasta qaza tapqan… Keıkimannyń inisi sol ýaqı­ǵadan keıin Shora batyr, tana Jal­muqambet molda, Ishan Dosov deıtin adamdar sońyna ergen qyryq úımen «Tesken taý» ótip ketken. «Tesken taýy» túrik jerindegi bir taý ma, qalaı? Túrkııa memleketiniń ruqsatymen sol qyryq úı qazaq sol jyljýdan jyljyp otyryp, Sham shaharynyń túbinde oryn tebedi. Meshit ustap, medrese ashyp, tirshilik etip, qazaqtyń eski ǵurpyn, saltyn saqtaýmen qatar, qolóner sheberligine de beıimdeledi… О́zderi qyryq jyl ishinde eki ese kóbeıip, bir taıpa el bolǵan. Muny men qajyǵa baryp kelgen ilýde bir ǵana qazaq áıeli – Maǵrıpa Shyǵaeva deıtin kisiniń 1908 jyly óz aýzynan estidim. Maǵrıpa hanym Bókeıliktegi Shyǵaı tóreniń, kádimgi Nuraly hannyń áýletterinen. Sol kisiniń aıtýynsha, qajyǵa barǵan dáýletti adamdardyń kóbi Sham qalasyna jáne sol jerdegi qazaqtarǵa soǵyp ketetin kóri­nedi. Erkindik kóksegen el zulym patsha­nyń quryǵynan qutylýdyń osyndaı aýyr joldaryn da izdegen».

Zertteýshilerdiń pikirinshe, Dos­jan ıshan meshitiniń qurylysy HIH ǵa­­syr­­dyń 60-jyldarynyń sońy men 70-jyl­darynyń basynda qolǵa alyn­ǵan. Bul – «Júnisovter tragedııasy» ro­ma­­nyn­daǵy joǵaryda aıtylǵan oqıǵa­lar­dyń tusy. Bul kezde patsha áskeri qazaq jerin tolyǵymen basyp alyp, onyń shekarasynan ári ótip, Qoqan, Buhar handyqtaryn da tize búktirgen edi. 1868 jyly «Torǵaı, Oral, Aqmola jáne Semeı oblystaryn basqarý týraly ýaqytsha Ereje» bekitildi. Soǵan baılanysty qazaq jerinde úsh general-gýbernatorlyq ákim­shilik quryldy. Batys Qazaqstan, ıaǵnı Oral jáne Torǵaı oblystary Oryn­bor general-gýbernatorlyǵyna qara­dy. Oblystardy áskerı gýbernator­lar basqaratyn boldy, sonymen birge olar kazak áskerleriniń atamandary bo­­lyp esepteldi. Ýezd bastyqtaryn da pat­sha ókimeti ózi taǵaıyndady. Jer­gi­likti jurttyń ókilderi basqarýdyń eń tómengi satysyndaǵy bolys pen aýyl starshyndyǵyn ǵana mise tutýy tıis boldy. Qazaqtyń jeri memlekettiń, ıaǵnı Reseı ımperııasynyń menshigi sanaldy. Bul reformalar qazaq memlekettiliginiń eń sońǵy belgilerin joıýǵa baǵyttaldy.

Tar zamanda tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn árkim árqalaı izdedi. «Qorlyqpen ótken ómirden, Kósilip jatar kór artyq» (Abaı) sanap, yza-kek býyp, ashyq nara­zylyqqa shyqqan halyqtyń kóterilisi 1868 jyldyń sońyna qaraı bastalyp, búkil Batys aımaqty sharpydy. Bul kóterilis, joǵaryda kórsetilgendeı, tarıhta «El aýa» degen atpen qaldy. Patsha áskeri ony aıaýsyz basyp-janshyǵannan keıin, kóterilisshilerdiń bir bóligi úshin aman qalýdyń birden-bir joly – shet jerge ótip ketý bolǵan sekildi.

Sonymen birge kóteriliske deıin-aq tynyshy ketken qazaq jerinen góri, beıbit jatqan kórshiles halyqtardyń arasyna baryp sińýdi durys kórgender, tipti sol kezde qazaqty shoqyndyrý úshin bar aıla-amaldy jasaǵan patsha ókimeti saıasatynyń yqpalymen hrıstıan dinine ótip ketkender de kóp boldy.

Osyndaı qysyltaıańda el ishindegi Dosjan haziret syndy bedeldi adamdardyń din men dástúrdi berik ustanýǵa, jerdi saqtap qalý maqsatynda, halyqty birte-birte otyryqshylyqqa baýlýǵa múddeli bolǵanyn, sol joldaǵy isterge jan sala kiriskenin derekterden ańdaımyz. О́lketanýǵa zor úles qosqan tarıhshy-ǵalym Berkin Qurmanbekovtiń «Temir tarıhy» eńbeginde Orynbor general-gýbernatory Nıkolaı Kryjanovskııdiń 1869 jylǵy 23 maýsymda Reseı ishki ister mınıstrine joldaǵan qatynas qaǵazynyń mátini jarııalanǵan. Qujat: «Emba (Jem) ýeziniń qyrǵyzdary (qazaqtary) nazarlar, shúrender jáne basqalar, barlyǵy 7 myń shańyraq, sonymen qatar eń jyraq shettegi 1500 shańyraqtan turatyn shómishti tabyn rýynyń ókilderi general-maıor Ballıýzekke ózderiniń jańa erejeni qabyldaıtynyn aıtqan jáne olardy Torǵaı oblysynyń quramyna qosýdy talap etken.

General Ballıýzek bul usynysty men ózińizge buryn jazǵan sebepterge baılanysty qabyldamaǵan bolatyn. Osynyń artynan qazaqtardyń depýtattary maǵan kelip, mynadaı talaptar qoıdy:

1) múftı taǵaıyndaý, meshit salýǵa jáne moldalar ustaýǵa ruqsat berý;

2) ýezd nachalnıgin musylman ókili­nen taǵaıyndaý…» degen joldardan bas­talady.

Osy eńbekte tabynnyń shómishti tar­maǵyna qarasty qońyr rýynyń aýyl­dary Emba ýezindegi (Oral oblysy) Qal­­maqqyrǵan bolysynyń quramynda bolǵany aıtylǵan. Al Dosjan ıshannyń qabirine qoıylǵan qulpytasta rýynyń qońyr ekeni kórsetilgen. Iаǵnı aty atal­maǵanmen, bul qujatta Dosjan ıshan­nyń múftılik ashý jolyndaǵy kúresiniń izi tur.

Aıta keteıik, 1881 jyly Emba ýeziniń ornyna Temir ýezi qurylǵan.

Múftılik ashýdy talap etý, meshit-med­reseler turǵyzý úshin jer suraý sekil­di isterdiń artynda qaıtkende eldiktiń irgetasy – halyqtyń birligin aman saqtap qalýdy, óz jerinen aıyrylmaýdy kózdegen uly murattar turdy. Jáne Dosjan hazirettiń, onymen tustas, esimi bizge jetkeni men jetpegeni bar, kóptegen dinı qaıratkerlerdiń osy jolda tókken mańdaı teri tekke ketken joq. Keıin Álıhan Bókeıhanov Reseı ımperııasynyń quramyndaǵy túrki halyqtary úshin rýhanı mekemelerde tatar tilin ortaq til etý jónindegi usynysqa qarsy ýá­jin­de: «Túrik zatty halyqta bizdiń qazaqtaı bir jerde tize qosyp, qalyń otyrǵan irgeli el joq», – degen bolsa, HH ǵasyr basyndaǵy ultymyzdyń sol artyqshylyǵyna aldyńǵy býyn – Dosjan ıshan zamanyndaǵy dinı qaıratkerlerdiń sińirgen eńbegi óte zor edi. Olardyń eldik jolyndaǵy qyzmetine qatysty derek­terdi tirnektep jıyp, zertteý, tarıhtaǵy laıyqty baǵasyn aıqyndaý baǵytynda biz ǵalymdarymyzdan súbeli eńbekter kútemiz.

 

Úsh tulǵa

О́tken aptada «Alash paryzy» qoǵam­dyq qorynyń dırektory Serik Ábil­janovtyń uıymdastyrýymen Temir jerindegi kóne meshit turǵan qorymda bolyp, osyndaǵy jumystarmen tanystyq, Dosjan ata rýhyna Quran baǵyshtadyq.

Meshit týraly sóz qozǵaǵanda, onyń tarıhta attary aıshyqtalyp jazýly turǵan úsh birdeı tulǵany qatar eske túsiretin erekshe eskertkish ekenin atap aıtý kerek. Olar: Dosjan hazirettiń ózi, meshitti salǵan Birman sheber jáne aqyn Ábýbákir Kerderi.

Dosjan ıshan, tolyq aty-jónimen atar bolsaq, Dosmuhambet Qashaquly «El aýaǵa» deıin Dońyztaý óńirinde 18 jyl boıy bala oqytyp, shákirt tárbıelegen. Dońyztaý – kóptegen (keıbiri búginge deıin birshama jaqsy saqtalǵan) dinı-turǵyn keshenderimen, óz zamanynda qazaq rýhanııatynyń iri ortalyqtarynyń biri bolýymen áıgili óńir. 1868-1870 jyl­dar­daǵy dúrbeleń kezinde Dosjan ıshan Temir jaǵyna qonys aýdaryp, joǵa­rydaǵy derekten bilgenimizdeı, Oryn­bor general-gýbernatorynan talap ete júrip, Shıli boıynda meshit, medrese salýǵa ruqsat alǵan. Meshit mańynan egin egip, jemis aǵashtaryn otyrǵyzýǵa 10 gek­tar jer de alǵan. Baý-baqsha ónimderin kúz­de Orynbor kópesterine satyp, túsken ta­bys medreseniń, osynda oqyp júrgen ke­deı balalardyń qajeti úshin jumsalǵan. Bul tirliktiń bári kóshpeli jurtty jańa ómir­ge beıimdeý jolyndaǵy qadamdar edi…

Dosjan ıshannyń ómiri men qyzmetine arnaǵan tolǵaýynda Ábýbákir Kerderi:

«Ruqsat pirden alyp, boldy ıshan,

Sondaı bol, izgilikke jandy qısań», – dep, onyń el-jurtyna erekshe qadirli adam bolǵanyn jetkizedi.

Shıli jaǵasyndaǵy meshitti Birman esimdi ustanyń salǵany da osy tolǵaýda aıtylǵan:

«Meshitti tańǵajaıyp saldy ońdap,

Ustany Birman atty aldy tańdap.

Oıy men zeıini artyq sheberlerdi

Qasyna júz shamaly qosty jaldap», – deıdi.

Birman usta týraly derekterge oıys­saq, jas jaǵynan ol Dosjan haziret­ten edáýir kishi, Dosjan haziret 1815 jy­ly týǵan bolsa, Birman Kóshimqululy 1846 jyly dúnıege kelgen. Iаǵnı meshit salynǵan tusta 23-24-terdegi jas adam bolǵan. Degenmen oǵan deıin Ýfa, t.b. alys qalalarda qurylys jumystarynda bolyp, tájirıbe jınaqtaǵan desedi. Onyń ústine jas kúninde Túrkııada, Ortalyq Azııanyń sol kezdegi iri qalalarynda oqyp, Mekke-Mádınege qajylyqqa baryp, sol jaqtardaǵy meshitterdi kórip qaıtqan Dosjan ıshan da jańa meshitti jobalaýǵa, onyń ishi-syrtyn kórkemdeýge óziniń aqyl-keńesimen atsalyssa kerek.

Alty kúmbezdi, ishine bir mezgilde júz­den astam adam syıatyn bul meshit­tiń qury­lysyn Birman usta óziniń kómek­shi­leri­­men birge bir jyldyń ishinde aıaq­ta­ǵan. Bul onyń sheber retindegi dańqyn bú­kil óńirge jaıǵan ǵajap ǵımarat boldy.

Aqtóbe aımaǵyndaǵy kóptegen meshit­ter osy Birman ustanyń qolynan shyqqan dep sanalady. Sonyń ishinde búginge deıin qabyrǵalary berik turǵan Sarytoǵaıdaǵy Sháken ıshan meshiti, Jamankóldegi Bısen haziret meshiti bar. Biraq keıinnen qazaq sheberlerine óz qııaly, jobasy boıynsha meshit turǵyzýǵa tyıym salynyp, tatar meshitteriniń úlgisindegi shaǵyn ǵımarattarmen shektelýdi mindet­tegendikten, qurylysyna Birman usta basshylyq etken meshitterdiń kópshiligi patsha bıligi usynǵan daıyn jobamen salynǵan degen pikir bar. Birman usta keńes bıliginiń bastapqy kezeńinde, 1922 jyly dúnıeden ótken.

О́z zamanynyń shejiresin jyr-tolǵaýmen jetkizgen Ábýbákir Kerderi – joǵaryda atalǵan týyndysymen Ishan ata jáne onyń meshiti týraly qundy derekterdi hattap ketken aqyn. Ol da Dosjan haziretten kóp keıin, 1861 jyly dúnıege kelip, 1912 jyly qaıtys bolǵan.

Aqyn meshit týraly:

«Bir jylda salyp boldy keregesin,

Qondyryp kisi boıy terezesin.

Tóbesi bólme-bólme, ishi buraý,

Baǵana asty-ústine joq-ty tireý.

Qıyq joq, beldigi joq ústin basqan,

Tóbesin kúmbez qylyp, buryp qosqan.

Ǵajaıyp naqyshtary árbir túrmen,

Jazýly aıat, hadıs qyzyl syrmen.

Kórgende súıek erip, tániń balqyp,

Tolǵandaı musylmannyń

kóńili nurmen»,

– dep, tebirene jyrlaǵan.

 

Qalpyna keltirilgen beıne nusqasy ázirlendi

Meshit halyqqa jarty ǵasyrdan astam ýaqyt qyzmet etken, osynda júzdegen shákirt­ter bilimmen sýsyndap, ári qaraı kúlli qazaq dalasyna ımandylyq ilimin taratqan.

Meshittiń uzyndyǵy – 28 metr, eni – 11 metr, al bıiktigi 5 metr shamasynda bolǵan. Qabyrǵalary birneshe qabat etip, qalyń qalanǵan. Bólmeler sany altaý bolypty. Ábýbákir Kerderi aqyn jyrǵa qosqan ǵajaıyp naqyshtar qazir óship, ár-ár jerdegi sylaq betinde izderi ǵana qalǵan…

Byltyr munda Á.Marǵulan atyn­daǵy ar­heologııa ınstıtýtynyń Batys Qazaq­­stan aımaǵy boıynsha ókili, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Arman Bısen­baevtyń jetekshiligimen qazba ju­mystary júrgizilip, meshit astyn­daǵy minájat oryndary, ıaǵnı qylýet bólme­leri anyqtalǵan. Sondaı-aq ǵımaratta jeldetý júıesiniń bolǵanyn aıǵaqtaıtyn shaǵyn terezelerdiń orny tabylǵan.

Dosjan hazirettiń ózi meshittiń dál túbine jerlengen. Qazirgi kúni onyń kesenesi kóterilip, endi ishki-syrtqy kórkemdeý jumystary qalǵan eken. Bul jumystarǵa Mańǵystaý óńirinen sheberler shaqyrylypty. Keseneniń aldynan kóne qudyq tabylyp, arshylyp, bet jaǵy taspen órilip, kóterilgen. Qudyq ishinen tabylǵan túrli usaq-túıek buıymdardy mýzeıge tabystaý josparlanǵan.

Respýblıkalyq mańyzy bar eskert­kish retinde tirkelgen kóne dinı keshen aýmaǵyndaǵy jumystarǵa Temir aýdanynyń ákimdigi de atsalysyp otyr, atap aıtqanda, 8 gektar jer bólinip, rásim­delgen, aǵash otyrǵyzý, t.b. sharýa­larǵa kómek kórsetilgen.

Tarıhshy, ólketanýshy Aıshýaq Dármen­ulynyń aıtýynsha, keshen aýmaǵyn­da meshitten bólek, medreseniń orny, tileýhana, sharýashylyq úıleri jáne turǵyn úılerdiń orny bar. Meshit­tiń saqtalǵan bóligin jaýyn-shashynnan, tikeleı túsetin Kún sáýlesinen qor­ǵaý maqsatynda aınalasyn ashyq etip, joǵary jaǵyn shatyrlaý josparlanǵan.

– Keshen aýmaǵyna aerofoto túsirilimi jasalyp, meshit aınalasynda 40-qa jýyq úı bolǵany anyqtaldy. Osy túsirilim arqyly keshenniń qalpyna keltirilgen beıne nusqasy jasaldy. Bul jumysty Dosjan ıshannyń tikeleı urpaǵy Asqar Habıbýllın basqaratyn holdıngtiń mamandary atqardy, – dedi Aıshýaq Dármenuly.

Atalǵan beınerolıkti izbasar. kz saıtynan tamashalaýǵa bolady.

 

Indıra О́TEMIS,

jýrnalıst

 

Aqtóbe oblysy,

Temir aýdany