45 myń turǵyny bar Alǵa aýdany eldi mekenderiniń 95 paıyzy búginde gazben jáne aýyz sýmen qamtylǵan, gaz júrgizilmegen Saryqobda aýyldyq okrýginiń Saryqobda jáne Bolgarka aýyldary ǵana qaldy. Oblys ortalyǵyna eń jaqyn, Aqtóbe aglomerasııasynyń quramyna kirgen Alǵa aýdanynyń aýmaǵynda shaǵyn ózender, bulaqty toǵandar kóp bolǵanymen, sýarmaly sharýashylyq jelisi aqsap tur.
Taǵy bir kemshiligi – shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi az, jyl saıyn sharýa qojalyqtary men aýyl turǵyndary arasynda jaıylym úshin daý týyndap jatady. Aýdannyń sharýalary bıdaı, mal azyǵy daqyldaryn egýdi kelistire almaı júr.
– Iá, jaıylymdyq, shabyndyq jerler ıeligi kúrdeli máselelerdiń biri. Aıtalyq, birneshe jyl boıy ıgerilmegen, bos jatqan jer telimderiniń ıelerin tabý qıyn. Aýyl turǵyndary sondaı jerdiń shóbin shaba bastasa, aıaqastynan qojaıyny jetip keledi. Aýdan aýmaǵyndaǵy birneshe jyl boıy paıdalanylmaı jatqan kóptegen jer telimderin memleketke qaıtarý úshin sotqa berdik. Alaıda kóp jaǵdaıda aýdandyq sot jerdi paıdalaný quqyǵyn bir jylǵa sozyp, jeke adamnyń paıdasyna sheship berip júr,– deıdi aýdan ákiminiń orynbasary Ánýarbek Qonjar.
Sýarmaly sharýashylyqtardy damytýǵa baılanysty aýdanda qolǵa alynǵan 13 jobanyń eń irisi – Tamdy sý toǵanyn qalpyna keltirý. Alǵada jerasty bulaqtary kóp bolsa da, sol bulaqtarmen jalǵasqan ózen arnalary keýip jatyr. Sebebi sý kózderi, shlıýzder tazalanbaıdy, sýy taıyzdanyp, jińishkergen ózen arnalary qamys, qoqystan arshylmaıdy. Bul kúnde egis alqaptaryna kóń tógý, erte kóktemde qar toqtatý jumystary umytyldy.
Nýbııa eshkisi, afrıkalyq jaıyn
Bıylǵy jarty jylda «Jumyspen qamtý baǵdarlamasymen» aýdanda 600 jumys orny ashyldy. «Atameken» kásipkerler palatasynyń «Bastaý bıznes» kásipkerlik baǵdarlamasy boıynsha jergilikti fılıalynan oqyp shyqqan 350 azamattyń ishinen 10 adam bıznes jobalaryn maquldatyp, árqaısysy 550 myń teńgeden qaıtarymsyz grant aldy. Sóıtip, eshki, sıyr, qoıan ósirip, jylyjaı salýǵa kirisken.
Eshki ósirýmen shuǵyldanǵysy kelgen bir azamat Shekshek ata túliginiń zaanen tuqymyn satyp alýdy josparlaǵan. Bir saýǵanda 4 lıtr sút beretin bul eshkiniń bireýi 100 myń teńge turady eken. Kúnine eki saǵat dalada jaıylady, kóp jemdi qajet etpeıdi. Alǵada eshkiniń 1 lıtr súti – 800 teńge, al sıyr súti – 200 teńge turady.
– Zaanen eshkilerin eń áýeli Marjanbulaqta turatyn Andreı degen jigit Orynbordan satyp ákelip, tuqymyn kóbeıtti. Keıin basqalar Andreıden satyp aldy. Qazir Andreıdiń sútti eshkilerin afrıkalyq eshkilermen býdandastyrylǵan Nýbııa eshkileri yǵystyra bastady, – deıdi Á.Qonjar.
Kásipkerler palatasynan 550 myń teńgege qaıtarymsyz grant alǵan taǵy bir azamat Alǵanyń sýlaryna afrıkalyq jaıyn ósirip jatyr. Búginde elimizdiń ońtústik oblystarynda balyqtyń osy túrin úsh aı ósirip, satylymǵa shyǵarady.
Aýdandyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bóliminiń basshysy Nurken Berdibaevtyń aıtýynsha, bıyl «Eńbek» baǵdarlamasy boıynsha jastardyń, az qamtylǵan otbasylar, kópbalaly analar jáne múgedektigi bar azamattar arasynan 80 adamdy kásipkerlik negizderine oqytý josparlanǵan. «Atamekenniń» Alǵa aýdandyq fılıalyndaǵy oqý ortalyǵynan shilde men maýsym aılarynda 40 turǵyn onlaın oqydy. 30 azamat 130 mln teńgege shaǵyn nesıe resimdedi.
– Bir kúrdeli másele – nesıe alǵan kezde kepildikke qoıatyn jyljymaıtyn múlik talapqa saı kelmeı jatady. Bankter aýyl úılerin kepilge alýǵa qulyqsyz. Mundaı kezde bankter suralǵan somanyń tek 50 paıyzyn beredi. Máselen, turǵyn úı 5 mln teńge dep baǵalansa, bank nesıeni 2,5 mln teńgege resimdeıdi, – deıdi N.Berdibaev.
Aqtóbedegi «Tabys» kommýnaldyq bazarynda jyl boıy ótkiziletin aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń jármeńkesine alǵalyq sharýalar únemi qatysatyn. Karantın kezinde kommýnaldyq bazar jabyq bolǵanymen, qaıtarymsyz grantqa sıyr, eshki, taýyq satyp alǵan sharýalardyń ónimderin qala turǵyndaryna jetkizý qyzmetin qazirgi kezde Alǵanyń taksısteri atqaryp júr.
Áreketke – bereket
2019 jyly Alǵa aýdanynda 1500 otbasy ataýly áleýmettik kómek alsa, bıyl kómek 259 otbasyna ǵana maquldanǵan. Kómek alýshylar qatarynyń sıregen sebebin Á.Qonjar:
– Ataýly áleýmettik kómek tóleý tártibi ózgergendikten, azamattardyń eńbekke qulshynysy artty. Bul kómek búginde otbasy tabysynyń jetpeıtin bóligine ǵana tólenedi, ár azamatqa ártúrli shyǵady. Soǵan qaramastan 1000 teńge shyqsa da, kómek alýǵa qujat tapsyratyn osal toptar bar. Buǵan qosa ataýly áleýmettik kómek alatyn otbasylardyń 1-6 jas arasynda qansha balasy bolsa, ár balaǵa bólek azyq-túlik paketi beriledi. Mundaǵy ár pakettiń quny – 4700 teńge. Bekitilgen nusqaýlyqqa sáıkes osy somaǵa kerek-jaraq salamyz. Máselen, kómek alatyn otbasynyń 2 balasy bolsa – eki paket, úsh balasy bolsa – úsh paket beriledi. Qazir ár toqsan saıyn ataýly áleýmettik kómek alýǵa qujat tapsyrý kerek. Jumyssyz azamattarǵa jumys usynamyz, bas tartsa – memleketten beriletin járdemaqy toqtaıdy. Nur Otan partııasy fılıaly tótenshe jaǵdaı kezinde Alǵada turatyn kópbalaly analarǵa, áleýmettik jaǵdaılary nashar otbasylarǵa 50 myń teńgeden taratty. Biraq suramsaqtanyp kele beretin azamattar da bar. Keı jaǵdaıda áleýmettik kómek naǵyz muqtaj adamdarǵa berilmegen jaǵdaılar da kezdesedi. О́ıtkeni bul adamdar joq bolsa da suraýǵa arlanady, – dep túsindirdi.
Alǵa aýdany aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósirýge óte qolaıly. Az ǵana halqy bar Taldysaı aýylynyń tabıǵaty tamasha, munda toǵyz jyldyq mektep pen medısınalyq ambýlatorııa bar. Jeri qara topyraqty, aýyl ortasynan bulaq aǵyp jatyr, jan-jaǵy qaıyń, úıeńki, terek, jabaıy qaraqat, tańqýraı. Laı kesekten quıylǵan, qamyspen muqııat jabylǵan toqal tamdar, taldan toqylǵan sharbaqtar buryn osy ólkede ýkraın ultynyń adamdary birlese tirshilik etkenin aıǵaqtaǵandaı, bir qaraǵanda hýtorlardy eske túsiredi. Osy aýyldyń turǵyny, ataýly áleýmettik kómekke eki sıyr satyp alǵan kópbalaly ana Gúlnur Qoshqarbaeva mal basyn bir jarym jyldyń ishinde jeti basqa jetkizipti.
– Men 2018 jyldyń kókteminde 7 balama 300 myń teńge ataýly áleýmettik kómek aldym. Onyń 250 myń teńgesine baspaǵymen qosa bir sıyr, qalǵanyna jemshóp aldym. Ekinshi jarty jylǵa osyndaı soma taǵy túskende, esh oılanbastan taǵy bir sıyr aldym. Balalarymnyń aldy azamat bolyp qaldy. Bıyl ataýly áleýmettik kómek qysqarǵanymen, kópbalaly jáne az qamtylǵan otbasylar úshin grant bólinetinin estip, aýdandyq jumyspen qamtý ortalyǵyna bardym. Onyń aldynda Bestamaq aýylynyń áleýmettik qamsyzdandyrý bóliminiń basshysy Bolatbek Qanǵojın grant alýdyń tártibin túsindirdi. Men «Kelispeıtin sharýa ǵoı» degenimde, Bolatbek aǵaı: «Árıne áreket etpeı otyra berseńizder, eshqashan da sharýa kelispeıdi. Alǵa umtylys jasap kórmeısizder me!» dedi. Osy kisiniń sózi qamshy bolyp, «Atamekenniń» Alǵadaǵy fılıalynda kásipkerlik negizderine bir aı oqyp, 555 myń teńge grant aldym. Oqyp júrgen ýaqytymda 14 myń teńge stıpendııa da berdi. О́zim qoıshynyń qyzymyn, maldyń jaıyn jaqsy bilemin. Endi osy grantqa merınos tuqymdy qoılar alýdy josparlap otyrmyz. Kúıeýim ekeýmiz Hromtaý aýdanyndaǵy merınos ósiretin bir sharýashylyqtan satyp alamyz. Merınos qoıdyń júninen kórpe tigip, shulyq, keýdeshe toqyp satqym keledi, – deıdi jeti balanyń anasy.
Aýyz sýdyń suraýy bar
Jaz bastalsa Alǵada jyl saıyn aýyz sý tapshylyǵy týady. Aýdan ákimi Mamyrǵalı Aqqaǵazov bárine aýyz sýmen baqsha sýarǵandar kináli dep sanaıdy. Jazdyń úsh aıynda sý úshin turǵyndarmen shaıqasatyn basshynyń basty ustanymy – baqsha ekken turǵyn óz sharbaǵynan uńǵy qazyp alýǵa tıis.
– Aýyz sýmen baqsha sýarý – zańsyz. Onyń smetalyq qujatpen bekitilgen shektik mólsheri bar. Máselen, kúnine qubyrmen 3 myń tekshe metr sý jiberilýi kerek bolsa, turǵyndar 6 myń tekshe metr qoldanady. Joba artyq jasalyp, 3 myńǵa taǵy 1500 tekshe metr qosyldy. Adamdar osy artyǵymen bólinetin qordy da jep jatyr. Nege? О́ıtkeni tańerteń turǵan boıy baqshaǵa qubyrdy ashyp tastaıdy da, ketip qalady. Sóıtip bar sý qubyrǵa jaqyn úılerden aýyspaıdy. Kósheniń keıingi basyndaǵylarǵa jetpegesin «sý joq» degen aıqaı-shý da bastalady. Sý tapshylyǵynyń negizgi sebebi osy. Bizde maýsym, shilde, tamyzdyń sońyna deıin sýdyń daýy qyzady. Al jyldyń basqa mezgilderinde mundaı másele joq. Bizdiń mindetimiz – turǵyndarymyzdy aýyz sýmen qamtamasyz etý. Aýyz sýdy baqshaǵa paıdalaný mindetimizge kirmeıdi. Baý-baqsha egýge uńǵy qazyp alsyn degen nusqaýdy oryndamaǵandarǵa aıyppul salý týraly tapsyrma berdik. Sonyń nátıjesi bolar, qazir Alǵa qalasynda jeke adamdar 45 uńǵy, Marjanbulaqta 34 uńǵy qazyp, úıine sý ótkizip aldy. Aýdan ortalyǵy Alǵada aýyz sý 8-34 metrden, Marjanbulaq aýylynda 110 metrden, Tamdyda 78 metr tereńnen shyqty. Al baý-baqsha sýarýǵa 12-15 metrden shyǵa beredi, odan tereńdese aýyz sýǵa ilinedi, – deıdi M.Aqqaǵazov.
Shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysany az, jumys oryndaryn qurý boıynsha áli de alǵa oza almaı jatqan Alǵa aýdany karantın kezinde osylaı tirshilik etip jatyr. Turǵyndar kókónis pen mal azyǵy daqyldaryn kóptep ósirýge belsendi emes. Bir jaǵynan, ónim jaýyn-shashynnyń túsýine baılanysty, ekinshi jaǵynan ony satý men tasymaldaý jumysy da júıege keltirilmegen. Bul jerde tehnıkasy az shaǵyn sharýashylyqtar utylady.
Baıan SÁRSEMBINA
Aqtóbe oblysy,
Alǵa aýdany