«Ekinshi ustaz» týraly eńbek

Deı turǵanmen josparlanǵan halyq­aralyq jáne respýblıkalyq ǵylymı konferensııalardyń deni onlaın tú­rinde ótkizilýde. Ásirese ǵulama ál-Fara­bı men hakim Abaıǵa qatysty onlaın túrinde toqtaýsyz ótip jatqan konferen­sııalardy, jaryq kórip jatqan irgeli eńbekterdi atap aıtqan bolar edik.

Sonyń biri jaqynda ǵana ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversı­te­ti­­niń baspa úıinen jaryqqa shyqqan «Ábý Nasyr ál-Farabı – dalanyń da­ra­ tulǵasy» atty irgeli zertteý eń­be­gi. Avtory R.Súleımenov atyn­daǵy Shy­­ǵys­taný ınstıtýtynyń je­tek­shi ǵy­lymı qyzmetkeri, UǴA aka­de­­mıgi, fılologııa ǵylymdarynyń dok­­­tory, professor Ábsattar qajy Der­­bi­sáli. Eńbekti Bilim jáne ǵy­lym mınıs­trligi Ǵylym komıteti R.Sú­leı­­menov atyndaǵy shyǵystaný ıns­tı­tý­tynyń Ǵylymı keńesi baspaǵa usynǵan. Zertteýdiń jalpy redaksııasyn basqarǵan UǴA akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdimálik Nysanbaev. Pikir jazǵan fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jaqypbek Altaev.

Atalǵan kitapqa shyǵystanýshy-ǵa­lym­nyń Uly dalanyń dara perzenti jaıly uzaq jylǵy izdenisinen týǵan qazaq jáne orys tilderinde ár jyldary jazǵan maqalalary men oı-tolǵanystary, son­daı-aq ózge orta­ǵa­syr­­lyq otyzdan astam Otyrar oıshyl­dary­­nyń ómir joly men eńbekteri zerde­legen tolymdy da tolǵaqty tolǵam­dary toptastyrylǵan. Kólemi – 26, 25 baspa tabaq.

 Kitap tildik sıpatyna qaraı eki ta­raýǵa bólingen. I-taraý «Uly dala ke­meńgerleri» dep atalady. Bul bólimge «Ábý Nasyr ál-Farabı – Otyrar­dyń jaryq juldyzy», «Ulyǵa taǵzym», «Fa­rabıtanýdyń qaınar bastaýlary» sekildi onshaqty zertteý eńbekteri top­tastyrylǵan. Kitaptyń «Ýchenye ı myslıtelı Velıkoı stepı»dep atalatyn orys tilindegi ekinshi bólimine «Abý Nasr al-Farabı – genıı Velıkoı stepı», «Srednevekovyı Otrar (Farab) ı otrarskıe ýchenye IH-HV vekov» dep atalatyn salmaqty zertteýleri bastaǵan onshaqty eńbegi engizilgen.

Ábsattar qajy Derbisáli uzaq jyldan beri Uly dalanyń dara tulǵasy Ábý Nasyr ál-Farabıdiń jáne elimizdiń ertede ómir súrgen ózge de oıshyldarynyń jazba murasyn dúnıeniń túkpir-túk­pirinen izdep taýyp, zerttep, ǵylymı aınalymǵa engizip keledi.

Ǵalymnyń óz zertteýlerinen tys, ortaǵasyrlyq arab tarıhshy-shejire­shileri: Djamal ad-dın ál-Qıftı, Ibn Ábı Ýsaıbıǵa, Ibn Hallıkannyń Ábý Nasyr jaıly jazba derekterin de arab tilinen qazaq tiline aýdarǵan eńbek­te­riniń ózi bir tóbe.

 Jalpy Shyǵystaný ǵylymynyń jan-jaqty damyp, barlyq ǵylymda qaryshtap ósken, ulttyq rýhanı su­rany­syna jaýap bergen baı-baǵy­lan dáýirin týdyrǵan ortaǵasyr oıshyl-ǵalym­dary, olardyń ǵumyry, zertteýleri, shyǵarmalary týraly búginge deıin jazylyp kelgen zertteýler, oı-pikirler akademık Á.Derbisáliniń atalǵan eńbeginde jańa­sha paıymmen saraptalyp, sony pikir, tyń tujyrymdarmen tolyǵa túskeni birden kózge túsedi.

Ábsattar qajy Derbisáli óz izdeni­sin Pre­zıdent Qasym-Jomart Kemel­uly Toqaevtyń «Qazirgi órkenıetti mem­le­ket­terdiń barlyǵy derlik shoqtyǵy bıik tarıhı tulǵalarmen maqtana alady. Olardyń qatarynda saıasatkerler, mem­leket jáne qoǵam qaıratkerleri, qol­basshylar, aqyn-jazýshylar, óner jáne mádenıet, (ǵylym) maıtalmandary bar. Qazaq jurty da birtýar perzentterden kende emes» degen ustanymyn berik tuǵyr ete otyryp, Ábý Nasyr ál-Farabıdiń adamzat tarıhyndaǵy alatyn ornyn, ǵylymı-fılosofııalyq ustanymyn anyqtaý jolynda aıanbaı ter tógip júrgen ǵalym. Sondyqtan da teńdessiz oıshyl, álemniń «ekinshi ustazy» atanǵan uly babamyz týraly mundaı irgeli eńbektiń jaryq kórýin elimizdiń rýhanı ómirindegi eleýli oqıǵa dep tolyq senimmen aıta alamyz. Onyń ústine sóz bolyp otyrǵan eńbektiń dál bıyl, uly babamyzdyń 1150 jyldyǵy qar­sańynda jaryq kórýi – mereıtoı­dyń mereıi men mazmunyn tipten aıshyqtaı túseri daýsyz.

Eńbek jalpy ál-Farabıdiń ómir joly men shyǵarmashylyǵyn bilgisi keletin qarapaıym oqyrmannan bas­tap, onyń kúlli ilim-bilimi týraly, tipti bilim qýyp Baǵdat shaharyndaǵy belgili Iýhanna bın Haılan, Abý Bıshr Matta, Abý Bakr bın Sıraj sııaqty ustazdardan medısına, jaratylys­taný ǵylymdaryn, logıka men grek tilin úırengendigin, sonymen qatar bar kúsh-jigerin fálsafany zertteýge arnaǵandyǵyn bilgisi keletin zertteýshiler úshin de qundy dúnıe.

Eńbektegi ál-Farabıdiń ǵylymı trak­tattary: «Matematıkalyq traktattar», «Mýzyka men poezııa týraly trak­tattar», «Tarıhı-fılosofııalyq traktattar», «Áleýmettik-etıkalyq traktattar», «Logıka týraly», odan basqa Ibn Sına, Arıstotel, Ptolemeı týraly jazylǵan oılary da óz oqyrmanyn beı-jaı qaldyrmaıtyn dúnıeler.

Jalpy, ál-Farabı babamyz qalaı maqtanýǵa, qalaı ulyqtaýǵa turarlyq uly tulǵa. Ulttyń uly tulǵalaryn bilý – tarıhı tamyryńdy taný degen sóz! Ondaı daraboz danalarymyzdy ulttyq rýhanııattyń ustyny tutyp, ulyqtap otyrý paryz.

Jalpyǵa málim bolǵandaı ǵu­lama babamyz taza fılosofııalyq jáne lo­gıkalyq eńbektermen qatar kóp­tegen tabıǵı-matematıkalyq jáne jara­ty­lystaný-fılosofııalyq eńbekter jazdy. Ol shyǵysta da, batysta da ǵylymnyń odan ári damýyna úlken áser etken baı ǵylymı mura qaldyrdy. Demek uly oıshyldyń ǵylymı murasyn zertteý, onyń álemdik ǵylym men órkenıetke áserin anyqtaý búginde ǵana emes, bola­shaqta da ózekti bolyp qala bermek.

Álemdik ǵylymı orta biraýyzdan moıyndap «ekinshi ustaz» dep ataq bergen Ábý Nasyr ál-Farabı shynymen de álemdik deńgeıdegi adam boldy, ol óz eńbekterinde arab, parsy, grek, úndi jáne óziniń túrki mádenıetiniń eń qundy jetistikterin jınaqtaǵan jáne boıyna sińirgen adam. Paıym-parasatynyń sáýlesi men jańǵyryǵy onyń áıgili «Kıtab al-mýzyka al-kabırde» aıqyn kó­rinedi («Uly mýzyka kitaby»). Biraq ol ártúrli mádenı dástúrlerdi birik­tir­gen gýmanıtarlyq ǵylymdar ǵana emes, ol óz zamanynyń bilimderin jú­ıe­­leýge umtylǵan ǵylymnyń refor­ma­­to­rynyń danyshpany boldy, bul onyń «Ǵylymdardyń jiktelýi týraly» traktatynda kórinis tapty. Farabı pedagogıkanyń reformatory retinde bilimdi tárbıemen qabattastyra berýge, aǵartýshylyqty adamzat damýymen ushtastyrýǵa umtyldy.

Sóz bolyp otyrǵan eńbekte avtor ál-Farabıdiń «Poetıka jaıly tujy­rymyna» erekshe kóńil bólip, ádebı máli­metterdi fılologııalyq turǵysynan qarastyryp, ǵylymı jaǵynan tápsirlep, poezııa men poetıkany tereń tanyp, mátindi túsindirýge tereń mán bergeni ańǵarylady.

Sondaı-aq atalǵan zertteýinde ǵa­lym buǵan deıin ekiushty bolyp kel­gen máselelerdiń anyq-qanyǵyna B.Ǵa­fý­rov, E.Bertels, S.Grıgo­rıan, M.Haı­rýllaev, A.Kóbesov, G.Mat­vıev­skaıa, B.Rozenfeld, A.Halıdov, S.Bro­selman, Resher Nıkolas, R.Erlanje t.b. syndy ǵalymdardyń eńbekterindegi ta­rıhı derekterge súıene otyryp kóz jet­­kizedi. Ásirese ál-Farabı jaıyn­da jazǵan  Djamal ad – Dın ál-Qıftı, Ibn Ábı Ýsaıbıǵa, Ahmed ıbn Hallıkan syndy ǵalymdardyń de­rek­teriniń ǵy­lymı qundylyǵy óte joǵary ekenin erekshe aıtýǵa tıispiz. Ásirese akade­mık Á.Derbisáliniń qan­sha ǵasyr boıy qazaq ǵylymynyń na­za­rynan tys qalyp kelgen arab tilin­degi tarıhı jazba mátinderdi dúnıe­júziniń irgeli kitaphanalary men jazba muralarynan jınap, túpnusqadan tárjimalap osy eńbegine paıdalanýy – berisi farabıtanýdy, árisi otandyq shyǵystanýdy jańa bir beleske kóterdi deýge bolady.

Atalǵan eńbektiń taǵy bir je­tis­tigi, avtor osy kitapqa engen «Túr­kııa­daǵy jaz­ba muralarymyz» dep ata­la­tyn zertteýinde baýyrlas túrik aǵa­ıyndardyń memlekettik jáne jeke kitaphanalardyń qoljazba qorlarynda ortaǵasyrlyq túrkitekti ǵulamalardyń muralary men eńbekteri saqtalyp kel­­gendigin baıandaıdy. Ol jóninde ki­­tap avtory: «...Solardyń ishinde Oty­­rar, Isfıdjab – Saıram, Taraz, Bala­saǵun, Túrkistan, Syǵanaq, Jend ǵu­lamalarynyń túrli taqyrypty qam­tıtyn jazba dúnıeleri kóptigimen tań­ǵaldyrady. Mysaly, Ábý Nasyr ál-Fa­rabı, Muhammed bın Ahmed bın Iýsýf (Júsip) ál-Isfıdjabı, Abd ál-Ýahıd bın Muhammed as-Saıramı, Ala ad-Dın Túrkistanı, Hıbatýlla at-Túrkistanı at-Tarazı, Husam ad-Dın Huseın bın Alı Hajjaj ál-Hanafı as-Syǵanaqı, Muhammed Abd as-Sattar ál-Kerderı, Muhıı ad-Dın Jendı shy­ǵar­malary jáne Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýan­nyń» kóshirmeleri kezdesedi...», dep qazaq dalasynda ártúrli ǵylymnyń san-salasy boıynsha tereń de oıly shy­ǵarmalaryn qaldyrǵan ǵalymdarǵa qatysty derekterdiń moldyǵyn kórse­tedi. Sondaı-aq ǵalym Túrkııamen qatar Sırııa, Morokko, Mysyr jáne Eýropa elderindegi jazba ádebı muralaryn jı­nap bizge ortaǵasyrlyq otyrarlyq Abbas ál-Jaýharı, Abý Ibrahım Ishaq ál-Farabı, Ismaıl ál-Jaýharı taǵy basqa tarıhı tulǵalarmen tanystyryp, olardyń ulttyń mádenı-rýhanı ómirine qosqan úlesi týraly qyzyqty da qundy derekter usynady.

Sondaı-aq avtor Ábý Nasyr ál-Fa­rabıdiń ómiri men shyǵarmalaryna arnalǵan álemdik deńgeıde birizdi, bir­tutas, tolyqqandy bıblıografııasy joq ekendigin aıta otyryp, H-HIII ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrip, álemge tanylyp, artynan mol jazba muralaryn qaldyrǵan Otyrar shaharynyń uly kemeńgerleri – ózge farabıler týraly da baıandaıdy. Árıne Ábsattar qajy Derbisáli shyǵystanýshy ǵalym retinde erteden beri-aq shyǵys derekterinen 30-ǵa jýyq ál-Farabı tabylǵandyǵyn aıtyp ta, zerttep te, ǵylymı ortaǵa usynyp ta júrgeni ámbege aıan. Ásirese sol orta­ǵasyrlyq qalyń ál-Farabılerdiń ómir­baıanyn, olar týraly shyǵystyq derekter men málimetterdi, olardan qalǵan aýqymdy muralardy toqtaýsyz zerttep, tizbektep jazyp júrgenimen, sonyń ózinde qazaq halqyna áli kúnge deıin tolyq tanylyp úlgirmegen, zerttelip bitpegen derekterdiń áli de mol ekendigin ǵalymnyń biz sóz etip otyrǵan eńbegindegi «Orta ǵasyrlyq otyrarlyq ǵalymdar», «Otyrar men Saıramnyń sańlaqtary», «Srednevekovyı Otrar (Farab) ı otrarskıe ýchenye IH-HV vekov» atty zert­teýlerinen anyq ańǵarýǵa bolady.

Kitapta oryn alǵan mańyzdy maz­mun­dardyń taǵy biri buǵan deıin álemdik deńgeıde uıymdastyrylǵan konferensııalar men is-sharalarda jasalǵan baıandamalar men qut­tyq­taý­lardaǵy qundy da ózekti oılardy, sonymen birge kóptegen sheteldik memleket qaıratkerleriniń arnaý sózderi engizilgenin atap ótý lazym.

Akademık Á.Derbisáliniń «mereıtoıdy merekeleýdegi basty maqsat – ál-Farabı murasyn zerdeleýge jańa serpin berý arqyly álem tarıhyndaǵy onyń rólin aıqyndap, esimin ult­tyq brend retinde ulyqtaý» dep tujyrym­daǵanyndaı, uly ǵulamanyń bıylǵy 1150 jyldyq mereıtoıyn tutas el bolyp atap ótýdegi kózdegenimiz de sol meje bolatyn.

О́ıtkeni ál-Farabı — Ibn Sına, al-Bırýnı, Omar Haııam, Nasr ad-Dın at-Týsı, J.Balasaǵun, M.Qashǵarı t.b. ataqty fılosoftar men ǵalymdardyń musylmandyq Shyǵysta týyp, qa­lypta­sýyna, sondaı-aq búkil álemdik oı-sana­nyń damýyna, qala berdi Orta Azııa men Qazaqstanda progressıvti áleýmettik-fılosofııalyq oıdyń damýyna teńdes­siz yqpal etkeni álemdik ǵylymda mo­ıyn­dalǵan aqıqat. Oǵan kóz jetkizý úshin nemistiń áıgili shyǵystanýshy ǵa­lymy A.Mıýllerdiń «Búkil musylman shyǵysynyń asa uly oıshyly ál-Fa­rabı ózinen burynǵylar tek shet pushpaq­tap aınalysqan kóp máseleler boıynsha asa zor jumys tyndyrdy. Bul ke­meń­ger adam grek fılosofııasynyń eń te­reń qyrlaryna deıin boılap, baıyby­na jetti. Sondyqtan da Shyǵysta fılo­sofııany ǵylymı zertteýdi shyn má­ninde bastaýshy kim degende, basqa esh­kim de emes, tek sonyń esimi atalýy­ kerek», degen pikirin eske alsaq ta jetkilikti.

Elimizdiń aldyńǵy qatarly ýnı­ver­sıtettiń biri Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetinniń aty ál-Farabı esimimen atalýy da tegin emes. Uly oıshyldyń esimin ıelengen qara shańyraqtyń kósh-kerýeni Shyǵys pen Batys órkenıetterine teń de keń jol asha otyryp, ozyq tehnologııalar men ınnovasııalardy damytý arqyly, bilim berýdi álemdik deńgeıge kóterip, óskeleń urpaqty bilimdi, rý­hanı-adamgershilik qasıeti mol, ulttyq otanshyldyq sana sezimge baı tulǵa etip qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq Ábý Nasyr ál-Farabıge qatysty osynaý irgeli zertteýdiń ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń baspa úıinen jaryqqa shyǵýy, sondaı-aq kitaptyń ýnıver­sıtet rektory, akademık Ǵ.Mutanovtyń yqylasty alǵysózimen jaryq kórýi de kókeıde tunyp jatqan, kósilip aıta berýge bolmaıtyn kóp jaıdan derek berip turǵandaı.

Túıip aıtqanda akademık Ábsattar qajy Derbisáliniń Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyq mereıtoıy­na usynyp otyrǵan qomaqty tartýy tal­­ǵa­my bıik, talaby kemel qalyń oqyr­mannyń oıynan shyǵatyn, jurt­shylyqtyń jadynda, óskeleń urpaq­tardyń qolynda júretin qundy eńbek dep oılaımyz.

Dúken MÁSIMHANULY,

R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor