Tań shyǵystan atady

Biz kimbiz? Qashan, qaı jerde paıda boldyq. Taǵdyr usynǵan qıly-qıly joldardan qalaı óttik? Jetistikterimiz, tarıh syndaryna tótep bere almaı súringen sátterimiz jaıly ne bilemiz? Zertteýshi-ǵalym Shah-Murat Qýanǵanovtyń «Arıı gýny... Skvoz vremıa ı prostranstvo» dep atalatyn eńbegin oqyǵan árkimniń de osy sııaqty sansyz saýaldardyń jaýaptaryn tabatynyna senimdimiz.

Biz kimbiz? Qashan, qaı jerde paıda boldyq. Taǵdyr usynǵan qıly-qıly joldardan qalaı óttik? Jetistikterimiz, tarıh syndaryna tótep bere almaı súringen sátterimiz jaıly ne bilemiz? Zertteýshi-ǵalym Shah-Murat Qýanǵanovtyń «Arıı gýny... Skvoz vremıa ı prostranstvo» dep atalatyn eńbegin oqyǵan árkimniń de osy sııaqty sansyz saýaldardyń jaýaptaryn tabatynyna senimdimiz.

Avtor ata-babamyzdyń dańqty joldan ótkenin baıandaı otyryp, búgingi urpaqtyń júregine maqtanysh sezimin uıalatady.

Osydan 30 myń jyl bu­ryn ǵaryshtyq denelerdiń qoz­ǵalysynyń zańdylyǵyn ashyp, ony tasqa qashap, kartaǵa túsirgen bizdiń arǵy atalarymyz deıdi. Olar baılyqqa qyzyqpaǵan, adam­zatqa alǵashqy memlekettik qurylymdy usynǵan (Hýn ımperııasy, Shýmer, Etrýsk, Nıkeı), alǵashqy rýnıkalyq jazýdy syıǵa tartqan, temir balqytý mádenıetin alǵash meńgergen (Uly Altaı mádenıeti), qos qurlyqty tel emgen «Eýrazııa» ımperııasynyń shańyraǵyn kótergen. Alǵashqy jazý bizden shyqty degenge shúbáńiz bolmasyn. Jazý-syzýdyń kemel bastaýynda bizdiń rýlyq tańbalarymyz turǵanyn, onyń rýnıkalyq jazýǵa negiz bolyp qalanǵanyn ǵalym naqty derektermen dáleldeıdi. Sol sııaqty, osy eńbekte olımpııalyq oıyndarǵa da muryndyq bolǵanymyzdyń bir sheti túrildi. Arheologtar Olımpıadanyń alǵashqy sımvoly tórt sheńberden turǵanyn alǵa tartýda. Bul «tórt kóziń túgel bolsyn» degendi bildiredi. Olımp degen sózde «álem» degen sózdiń turǵany aıdaı anyq.

1571 jyly týǵan Keplerdiń Jerdiń Kúndi aınalatynyn ashqany birneshe ǵasyr boıy eýropalyq oı-sananyń shyńy bolyp kelse, osy jańalyqty on bir ǵasyr buryn zerdelegen Arıabhata «úndilik oıdyń jaýhary» sanaldy. Sóıtsek, shyn máninde, jasampazdyq oıdyń tóri bizdiń babalarymyzdiki eken ǵoı, olardyń osy qubylysqa osydan otyz myń jyl buryn dendep boılaǵanyn endi bilip otyrmyz.

Japon zertteýshileriniń mu­hıt jutyp ǵaıyp bolǵan kóne órkenıettiń izin tapqany jaıly jazylyp júr. Kitapty oqyp otyryp, bul bizdiń bir kezde joǵaltqan tarıhymyz bolýy ábden múmkin-aý degen oıǵa qalasyń. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, babalarymyz jaza da, oqı da bilgen. Buǵan rýlyq, taıpalyq tańbalar dálel. Solardyń negizinde jalpyǵa ortaq túrik tili qalyptasty. Ol ulan-ǵaıyr Kún ımperııasynyń tabanjurtynyń tiline aınaldy. Iаǵnı bizdiń baıyrǵy babalarymyz Pirim Ateı oqýshy emes, oqytýshy bolǵan.

Búginderi arheologtar kóne kıeli qorymdardan sol kezderi el bılegen adamdardyń buzylmaǵan máıitterin tabýda. Olardyń ústindegi kıimder, altyn men asyl tastar órkenıettiń habarshysy ispetti. Qytaıǵa deıin de ata-babalarymyz jibektiń jabaıy túrinen kıim kıgen. Jún men maqtadan toqylǵan kıimderdi paıdalanǵan. Qulobadan tabylǵan qumyra, Solohodan alynǵan altyn taraq, t.b. jádigerlerdiń de sherter syry az emes-aý?!

«Na bolshoı serebrıanoı vaze, naıdennoı v sarskom skıfskom kýrgane Chertomlyk (okolo Nıkopolıa na Dnepre) master ızobrazıl sseny ýkroshenııa ı vyezdkı loshadeı.

V dınamıchnom rıtme dvıjenıı ýmeles nashel ottochennoe vyrajenıe sıly ı lovkostı, mýjestva, krasoty.

Ýdachnoe sochetanıe sıýjetnoı obraznostı ı fýnksıonalnaıa peredacha «sfotografırovannoı masterom deıstvıtelnostı raskryvaıýt dýhovnyı oblık nashıh dalekıh predkov. V nıh otrajaetsıa osmyslennaıa fılosofııa, vosprııatıe ı mıroponımanıe.

Ýverenno nachertannye lınıı rısýnkov, smyslovaıa povestvovatelnost ızobrajenıı chıtaıýtsıa kak knıgı», – dep jazady avtor.

Ǵalym óz zamanynda ata-baba­myzdyń keıingi tarıhyna yqtııat bolýdyń shejireden basqa jolyn tappaǵanyn aıtady. Shejire bizdiń úzik-úzik tarıhymyzdyń jamaýy, bolashaqta aqtańdaqty boldyrmaýdyń tetigi degen oıǵa jeteleıdi.

Osylaı bir kezde adamzatty surqaı súlesoqtyqtan, qanat­syzdyqtan, darynsyzdyqtan aıyrǵan tór ult, tór ulys mádenıe­tiniń shyńy jazýynan aıyrylyp, aýyzsha tarıhatqa kiriptar boldy. Ony taǵy da múltiksizdik tórine shyǵardy. Jarqyldy jasynnan naızaǵaı emip týǵan esil el uzaq dastandardy jadynda saqtaı aldy.

Uly Dalanyń kıesin boıyna darytqan qaısar halyq Eýrazııa keńistiginde aspan tirerdeı uly memleket qurýǵa beıimdigin tanytty. Qytaıdyń derek kózderinde osynda (Orhon-Enesaı tustary) bizdiń zamanymyzǵa deıingi 4,5-5 myń jyldary arǵyndar Tańatar Kún shyǵar Kún ımperııasynyń keregesin kótergeni aıǵaqtalyp qattalǵan. El Shambal degen atqa ıe bolǵan. Eki kóz, eki Kún sekildi rýly tańba Habarov ólkesimen Manchjýrııadan tabylǵan. Bul tańbaly tastyń jasyn surasańyz, 12 myń jylǵa ozyp tur. In kezeńiniń tarıhyna shaqsaq bul jerlerdi Baı-Egý(n) taıpalary mekendegen. Qytaı tilinen aýdarǵanda Ulyq Argýn bolyp shyǵady. Aıtylǵan sózdiń aqıqattyǵyna sendirý úshin munyń artynda Shákárim Qudaıberdıevtiń turǵanyn aıtsaq artyq bolmas.

Baıyrqý eline – «etnıcheskıı výlkan» degen at telindi. Osy elden shyqqan halyqtar Eýropaǵa lap qoıdy. Olardyń negizin kók túrikter qurady.

Sanskrıt derekterimen jaqsy tanys Dj.Nerý osy turǵyda Eýropa uzaq ýaqyt Azııanyń bodanyna aınaldy, eýropalyq kóptegen halyqtar óz bastaýlaryn osy azııalyq basqynshylardan alady dep jazdy.

Arý ǵundar Eýropada mádenıetti qurý úrdisine kári qurlyqtyń baıyrǵy halyqtarymen birdeı úles qosty desek qatelespeımiz. Bolǵar ǵalymy Stoıan Petrov ǵundardyń Azııa ǵana emes Eýropanyń mýzy­kalyq mádenıetine zor yqpaly bolǵanyn baıandaıdy. Túrik mýzykasyn Gaıdn, Glıýk, Mosart, Donısettı syndy Eýropa kompozıtorlary óz shyǵarmalaryna arqaý etken.

Demek, Batys Eýropa máde­nıetiniń qalyptasýy, eki qara­ma-qaıshy órkenıetterdiń bettesýi, eki oıkýmenniń toǵysynda múmkin boldy degen tujyrymǵa biz de toqtaǵanymyz jón.

Mýzykanyń bizde týǵanynda eshkimniń daýy joq. Aspapty mýzykada 1,5 myń jyl aıasynda 5 myń kúı, 10 myń án týdyrǵanymyzdyń ózi qandaı maqtanysh! On ǵasyr buryn jazylǵan Ál-Farabıdiń traktatynda (mundaı traktat oǵan deıin de, odan keıin de jazylǵan emes) Eýropa elderiniń birde-bir mýzykalyq aspaby atalmaıdy. Ol shyǵarmada atalǵan aspaptar mynalar: lıýtnıa, tanbýr, sıtra, rabab, úrmeli orkestr, korasandyqtar men parsylardyń «taraıyqy» men «ravashıny».

Biz sóz etip otyrǵan eńbekte fılosofııa týraly da biraz oı órilgen. Bul salada da ata-babalarymyzdyń oljaly bolǵanyn ańǵaramyz. Naýkoı davno zamecheno, chto odarennost peredaetsıa po nasledstvý ı ıavlıaetsıa chastıý genetıcheskogo shablona. Odarennye ýmy rojdaıýtsıa ne na pýstyre ı ne poıavlıaıýtsıa vdrýg kak bojestvennoe ıavlenıe ız kosmosa. Onı rojdaıýtsıa, zreıýt, stanovıatsıa, v toı je srede, kak sgýstok myslı, vobravshıı v sebıa sılý energıı, rastıanýtoı vo vremenı. Imenno takaıa sreda povyshala ıntellektýalnyı potensıal, davala myslıtelnýıý energııý, pıtala ýmy vydaıýshıhsıa skıfskıh fılosofov, takıh kak Anaksagor, Anaharsıs, Anaksımen, (Arhım)ed ı takıh gosýdarstvennyh mýjeı, kak Kirez, Argon...», dep jazady Shah-Murat aǵa.

Bul eńbektiń qundylyǵy sonda, jolbarystyń órisinde jortqan kókjal bóri jurt ekenimizdi, kóshpelilik adamzattyń damý satysyna jatpaıdy, ol úrdis o bas­tan tyǵyryqqa tireler tuıyq jol bolatyn degen pikirlerdiń jańsaqtyǵyna kóz jetkizemiz. Shyn máninde de bizdiń nomadtyq órkenıetimizde máńgi jasampaz ıdeıalar bar ma? Olar bizdiń qazirgi ómir súrip jatqan jáne bolashaq órkenıette óz órisin taba ma? Avtor ótken kúnder jaıly tyń derekterdi sóılete otyryp, osy sııaqty saýaldarǵa da jaýap izdeıdi.

Ǵalymnyń kóp jylǵy izde­nisiniń jemisi ótken kúnder jaıly ǵana syr shertip qoımaıdy. Oıly oqyrmanyn búgingi men bolashaqty da zerdeleýge jete­leıdi. Egemendi el boldyq. Tuńǵysh Prezıdentimiz nebir jasampaz isterge uıytqy bolyp, Qazaqstandy álemdegi damyǵan 30 eldiń shoǵyryna qospaq. Oǵan bizdiń múmkindigimiz mol. Aldyńǵy tolqynnan asa týǵan urpaq saıyn dalada ornaǵan memleketimizdiń «tańy shalqaıyp atqanyn» kórer kúnniń alys emestigi kóńilge medet. Sabaqtastyq úzilmeıdi. Deshti Qypshaq dalasy qaı kezde de uly ózgeristerdiń, órkenıettiń mekeni bolyp qala beredi.

Tasanbı TOQBERGENOV.