«Tarıhta qazaq halqynyń taǵdyryna eki márte alapat qaýip tóndi. Birinshisi – jońǵar shapqynshylyǵy, ekinshisi – 1932 jylǵy asharshylyq. Ekeýi de aldyn ala oılastyrylǵan, josparly túrde qoldan istelingen qyrǵyn boldy. Alǵashqysynda sol kezdegi qazaq halqynyń úshten ekisinen aıyryldyq. Keıingisinde qansha adamnyń qyrylǵany týraly ár tarıhshy ártúrli derek aıtyp júr. Biraq, sol asharshylyqta 4 mıllıonnan astam qazaqtyń ólgeni anyq. Mine, Tóle bıdiń ómiri osy alǵashqy alapatta arpalysýmen ótti. Qazaqtyń baǵyna buıyrǵan úsh bıimizdiń arqasynda qazaq eli alapattan aman qalyp, el boldy. Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń eldi biriktirýde, rýh berýde atqarǵan tirlikteri orasan».
«Tarıhta qazaq halqynyń taǵdyryna eki márte alapat qaýip tóndi. Birinshisi – jońǵar shapqynshylyǵy, ekinshisi – 1932 jylǵy asharshylyq. Ekeýi de aldyn ala oılastyrylǵan, josparly túrde qoldan istelingen qyrǵyn boldy. Alǵashqysynda sol kezdegi qazaq halqynyń úshten ekisinen aıyryldyq. Keıingisinde qansha adamnyń qyrylǵany týraly ár tarıhshy ártúrli derek aıtyp júr. Biraq, sol asharshylyqta 4 mıllıonnan astam qazaqtyń ólgeni anyq. Mine, Tóle bıdiń ómiri osy alǵashqy alapatta arpalysýmen ótti. Qazaqtyń baǵyna buıyrǵan úsh bıimizdiń arqasynda qazaq eli alapattan aman qalyp, el boldy. Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń eldi biriktirýde, rýh berýde atqarǵan tirlikteri orasan».
Shymkenttiń tórinde Tóle bı babamyzdyń 350 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Qazaq eliniń tutastyǵy men damýynda Tóle bıdiń tarıhı qaıratkerlik róli» atty respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konferensııada belgili ǵalym Mekemtas Myrzahmetov sózin osylaı bastady. Bul is-shara Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimdigi, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti jáne «Tóle bı» qaıyrymdylyq qoǵamdyq qorynyń uıymdastyrýymen ótti. Iá, shynynda Tóle bı men onyń dáýiri bizdiń tarıhymyzdaǵy eń talmaýyr tusqa dál keldi. Zaman iri qaıratkerlerge zárý edi. Bıler men sheshender tirshilik tórine kóterilgende qazaqtar óz ómirindegi aýyr da qıyn kezeńdi bastan keshti. Ol ult, halyq bolyp qalyptasý jolynda quryp ketýdiń sál-aq aldynda turǵan bolatyn. Atamekeninen aıyrylǵan qazaq jurtynyń kóz jasy telegeı teńizge aınalyp, qansyrap zapyran jutty. Sol kezde dala danyshpany Tóle bı zaman tynysyn tereńnen boljap, aıqyn baǵyt-baǵdar ustady. Ol Áz Táýke, Jolbarys, Ábilmámbet, Sámeke, Ábilqaıyr handardan bastap Abylaıǵa deıingi ámirshilerdiń bárine edáýir yqpal jasap, basym-basym bılik aıtty.
Astana, Almaty asyp jetken ǵalym aǵalarymyz arqalanyp-aq kelgen eken. Ǵylymı konferensııada kóptegen qundy oılar aıtyldy. A.Tshan, Ý.Qalıjan, M.Myrzahmetuly, Á. Derbisáli, О́.Aıtbaı, sondaı-aq, qyrǵyz jáne ózbek elderinen kelgen ǵalymdar óz oılaryn ortaǵa saldy. Árıne, Tóle bı babamyzdyń tarıhtaǵy orny erekshe. Elimizde táýelsizdik týy jelbiregeli beri Tóle bı týraly kóp eńbekter jazyldy, qanshama kitaptar jaryq kórdi. Iаǵnı, táýelsizdik Tóle bıdeı kemeńgerimizdi halyqqa keńinen tanytty. Biraq, bizdiń ǵalymdar kóbinese babamyzdyń júrip ótken joly, aıtqan naqyl sózderi, tórelik isteri jaǵyna kóbirek burylyp ketip, dala danyshpanynyń memleket qaıratkeri retindegi orny, eldiń tutastyǵy, damýyndaǵy atqarǵan róline áli de tereń bara almaı jatyr. Bizdińshe, tek ańyz-ápsanaǵa ǵana súıenbeı, naqty derek, dáleldermen sóılep, baba tarıhyn oryn-ornyna qoıyp, júıelep beretin Tólebıtaný ǵylymı ortalyǵyn qurýdyń sáti jetken sekildi.
R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory Ábsattar Derbisáli sońǵy jyldary tól tarıhymyzdy túgendeýde kóptegen tirlikter atqarylyp jatqanyn tilge tıek etti. Sonyń biri retinde Shyǵystaný ınstıtýty Qytaı, Úndistan, Túrkııa, Mońǵolııa elderine arnaıy ǵylymı toptar jiberip, sol jaqtyń muraǵattarynan qazaq tarıhy týraly derekterdi izdetip jatyr eken. Jáne bul is nátıjesiz de emes. Qytaı eliniń muraǵatynan tabylǵan derekterde Tóle bı týraly mol maǵlumattar bar. Sol kezdegi Sın patshasyna jibergen jazbalarynda elshiler Tashkentte Ábilpeıis degen hannyń bar ekeni, biraq bıliktiń bári Tóle bıdiń qolynda, onyń eldiń arasyndaǵy bedeli, abyroıy óte joǵary ekeni anyq jazylypty. Uly Jolan men Qoıgeldi batyrdyń baýyry Pusyrmannyń Qytaıǵa elshi retinde barǵany da tasqa basylyp, tipti, Tóle bıdiń Qytaı patshasyna jońǵarlardan bosaǵan qazaqtyń ataqonystaryn daýlap jazǵan hattary da saqtalypty. Al, tarıh ǵylymdarynyń doktory, arheolog Muhtar Qoja 1880 jyly Londonda mońǵoldar tarıhy týraly shaǵyn kitapsha jaryq kórip, onyń ishinde qazaqtyń kóptegen handarynyń esimderi atalǵanyn aıtady. Tek handar týraly jazylǵan bul kitapta Tóle bıdiń de esiminiń atalýy sol kezdegi saıası jaǵdaıdan kóp habar beretini anyq.
Joǵaryda úsh bıdiń armandaryn, Ordabasy murattaryn, asyl ata-baba ańsarlaryn júıeleýde talaı-talaı tirlikterdiń atqarylǵanyn aıttyq. Áıtse de, áli de bul salada tabylǵan derekterden góri tabylmaǵany kóp. Mine, Tóle bı Álibekulynyń 350 jyldyq mereıtoıy qarsańynda babamyz týraly burynnan bar, birdi-ekili basylyp shyqqan kitaptar, ózge de basylymdardaǵy dúnıeler, jańadan tabylyp jatqan qujattar, ańyz-áńgimeler, dastandar, taǵysyn-taǵylardy qurastyryp, jeti tomdyq jınaq jaryq kórip, tusaýkeseri ótti. Osynaý qundy dúnıelerdiń bárin jınap, kóz maıyn taýysyp óńdep, qurastyrǵandar – belgili jazýshylar, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Marhabat Baıǵut pen «Qurmet» ordeniniń ıegeri Shoıbek Orynbaı. Al, jergilikti bılik, «Tóle bı» qaıyrymdylyq qoǵamdyq qory, oblystyq mádenıet basqarmasy, basqa da isker azamattar bul iske úlken demeýshilik, janashyrlyq tanytty.
Árıne, jeti tommen Tóle bıdiń búkil tarıhyn támamdap tastadyq dep aıtýǵa bolmaıdy. Bul jınaq – alǵashqy talpynys. Ázirge shashylyp jatqan dúnıeni jınap, bir kitap etip shyǵarýǵa múmkindik týdy. Keleshekte bul jınaq jetildirilip, tereńdep, tolyqtyrylsa, jeti tomnan bastalǵan dúnıe odan da asýy ǵajap emes. Dala kemeńgeriniń 350 jyldyq mereıtoıyn Ońtústikte toılaý aldymen Tashkenttegi Tóle bıdiń zıraty jatqan kesenege baryp rýhyna taǵzym etýden, arýaǵyna Quran baǵyshtaýdan bastalǵan. Bul kúnderi, sondaı-aq, arnaıy sýret kórmesi ótip, J.Shanın atyndaǵy drama teatrda jazýshylar Marhabat Baıǵut pen Shoıbek Orynbaı birigip jazǵan Tóle bı jónindegi pesa qoıyldy.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
_________________________
Sýretti túsirgen Qaısar ShERIM.