Oqýshylardy mektepke qalaı daıyndaımyz?

Ádette oqýshy úshin uzaq úzi­lis­ten keıin mektepke qaıta barý qor­qynyshty bolýy múmkin. Pan­de­mııa sebebinen bolǵan keıingi oqıǵalar bul úreıdi, tipti eselep jiberdi.

Klınıkalyq psıholog jáne Fıladelfııa balalar aýrý­ha­nasynyń zertteý nusqaýshysy Mý­nııa Hanna bıyl mektepke baryp oqı­tyn oqýshylar indet, mıkrobtan nemese úıge kelgende ata-ájesimen kórisýden qor­qatynyn aıtady. Bala­lar, son­daı-aq maska taǵýdy, qa­shyq­­tyq saqtaýdy umytyp kete­min-aý dep alańdaıdy. Onyń ústi­ne olar kók­tem­degideı mektep qabyr­ǵa­syndaǵy qyzyqty sátterdi de jiberip alǵylary kelmeıdi.

Psıholog mamandar oqýshylar men ata-analarǵa mektepke bararda úreıdi qalaı jeńýge bolatynyn aıtyp berdi.

Sabyrlyq tanytyp, muqııat tyńdaý

Dáriger Hanna, eń aldymen, ata-analarǵa sabyrǵa kelýge keńes berdi. Ásirese bastaýysh synyp oqý­shylarynyń ata-analary úshin óz úreıin jeńip, sabyrlyq tanytyp, balasyna senimdi ekenin kór­setýi mańyzdy. «Adamnyń sezi­mi ózgege ońaı beriledi. Sa­byr­­­ly ata-ana – sabyrly bala», deıdi maman. Sondaı-aq bala­nyń qorqynyshyna qulaq asqan jón. «О́zińizdi emes, balany tyńdaýǵa tyrysyńyz. Suraq qoıyp, balanyń ózi jaýap ber­genin kútińiz. Birden keńes berip aralasyp ketpeńiz. Bul ar­qyly kóbirek aqparat alyp, máse­leni óziniń sheshýine múmkindik beresiz», deıdi ol. Máselen, «Do­syń qashyqtyq saqtamaı, tym ja­qyn kelse ne isteısiń?», dep suraýǵa bolady. Psıhologtyń aıtýynsha, balany tyńdaý arqyly eresek adam onyń jaǵdaıdy óz baqylaýynda ustaı alatynyna jáne qolynan kóp nárse keletinine senim uıalatady.

Balanyń nazaryn ózi baqylaı alatyn nárselerge buryńyz

Dáriger Hanna maska taǵý, qoldy sabyndap jýý, ózge adamdarmen qashyqtyq saqtaý sekildi qarapaıym qaýipsizdik sharalaryna mán berýge shaqyrady. 

Nıý-Iorktegi Kolýmbııa ýnı­ver­sıtetiniń Irvıng medısı­nalyq ortalyǵynyń psıhologııa professory Enn Marı Albano oqýshy vırýs juqtyrýdan nemese jaqyndarynyń aýyryp qalýynan qoryqsa, onda ata-ana otbasy músheleriniń indet juqtyrmaýy úshin qandaı áreketter jasaýy kerek ekenin túsindirýi qajet deıdi.

Dáriger Albano eger másele beısbol maýsymynyń nemese merekelik keshtiń bolmaýy sekildi mekteptegi sharalarǵa qatysty bolsa, eń aldymen, ata-analardy túsinistik tanytýǵa jáne bala­nyń jaǵdaıǵa beıimdelýine járdem­desýge shaqyrdy. Máselen, sport­tyq shara bolmaıtyn bolsa, topty qaýipsiz jaǵdaıda qalaı jınaýǵa bolatynyn birge oılastyrýǵa bolady.      

Tártipke baǵyný

Maıamı ýnıversıtetiniń psıhologııa professory Djıll Erenreıh-Meı balanyń ýaq­tyly uıyqtaýyn qadaǵalaý kerek ekenin eskertedi. Kesh uıyqtap, uıqysy qanbaı oıanǵan bala mazasyz keledi. Odan bólek durys tamaqtaný men qozǵalys ta jas aǵza úshin asa mańyzdy. 

Qorshaǵan ortada ózin ózi ustaýdy úıretý

Bıylǵy oqý jylynda balalar úlken senimsizdikpen betpe-bet keledi. Sondyqtan ýaqyt taýyp, olardy aldaǵy jaǵdaıǵa daıyndaý kerek, deıdi dáriger Erenraıh-Meı. Maman balańyzdy dosymen birge mekteptegi jaǵdaıǵa aldyn ala daıyndaý úshin jergilikti kitaphanaǵa ertip aparýǵa keńes beredi. Onda maska taǵyp kitap oqý, kompıýterde jumys isteý sekildi mekteptegi qarapaıym áreketterdi jasap kórýge bolady. Sodan keıin birge qol jýýdy umytpańyz. Olar, osylaısha qashyqtyq saqtaı otyryp birge sabaq oqýdy meńgere bastaıdy. Maman óziń qorqatyn nárselermen betpe-bet kelýden turatyn bul tásildiń mazasyzdyqty emdeýdiń ǵylymı negizdelgen ádisi ekenin aıtady. Iаǵnı bul – psıhologııada qoldanylatyn tanymdyq minez-qulyq terapııasynyń mańyzdy quramdas bóligi.

Al Alabama ýnıversıteti­niń psıhologııa professory Sıý­zan Ýaıt balalardy kishkentaı toptarǵa jınaýǵa bolatynyn aıtady. Osylaısha ata-ananyń kózinshe oqýshylar maska taǵyp, qashyqtyq saqtaı otyryp, bir-birimen aralasa alady. Kerek bolǵan jaǵdaıda eresekter eskertý aıtyp, bilmegenin kórsetip jiberedi. Sondaı-aq «basqa bireý maskasyn sheshse, ne isteý kerek?» degen sekildi kenetten týyndaǵan jaǵdaılarǵa da beıimdele bergeni jaqsy.

Nevada ýnıversıtetiniń psıhologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Krıstofer A. Kırnı ata-analarǵa balalarynyń tańerteńgi tártibin sabaq bastalǵanǵa deıin kem degende bir apta buryn retteı berýge keńes beredi. Erte oıanyp, kıinip, sómkeni birge jınaýǵa bolady. Maska men antıseptıkti salǵanyn qadaǵalap, ádetke aınaldyrý mańyzdy. Eger múmkindik bolsa mektepti aldyn ala kórip qaıtqan jón.  

Mamandardy pandemııaǵa de­ıin de mektepte qurdastarymen til tabysa almaı, oqýǵa barǵysy kelmeıtin balalardyń jańa oqý jylynda ózin qalaı ustaıty­ny alańdatady. Bálkim, bul topta­ǵylar mektepke barmaı, úı­den oqýǵa bolatynyn estigende qýan­ǵan da bolar. Olar úshin myna jańa jaǵdaıda qorshaǵan ortada ózin ózi ustaý máselesiniń mańyzy odan saıyn artyp otyr.

О́zgeriske daıyn bolý

Oqýshylar men qyzmet­kerlerinen Covid-19 anyqtalǵan birneshe mektep qashyqtan oqy­týǵa kóship ketti. Ata-analar­dyń mundaı jaǵdaıǵa aldyn ala daıyn bolǵany jón. Kolýmbııa ýnı­versıtetiniń doktory Al­bano ata-analarǵa mektep onlaın oqýǵa kóshken jaǵdaıda bala­larǵa úıde bilim alatyn arnaıy oryn belgilep, jaǵdaıyn jasaýdy eskertti. Maman keıbir sabaqtardyń onlaın bolyp qala bergeni durys degen pikirde. Sebebi mektep qaıta jabylyp jatsa, balalar túbegeıli ózgeristi sezbeı qalady.