Qazaq munaıynyń ǵasyrdan astam tarıhy bar. Alǵashqy «qara altyn» burqaǵy 1899 jyly Qarashúńgil ken ornynan alynǵan edi. Sodan beri qazaq jerinen munaı bulaǵy áli tolastaǵan joq. Elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin jer asty baılyǵyn óndiretin kompanııalar qatary kóbeıdi. Munaı-gaz ónerkásibine sheteldik ınvestorlar bet burdy. Al otandyq «qara altyn» óndirýshiler kóshin áli de «Embimunaıgaz» aksıonerlik qoǵamy bastap tur.
Aılar aýnap, jyldar jyljyǵan saıyn otandyq kásiporynǵa qarasty ken oryndary eskirip, qory azaıyp jatyr. О́ıtkeni munaı da máńgilik emes. Taýsylatyn kezi bar. Ne isteý kerek? Otandyq munaıshylardyń talaı býynynyń qanaty qataıǵan kásiporyn basshylary byltyr ken oryndarynda qosymsha barlaý esebinen kómirsýtegi shıkizatynyń qoryn eseledi. Bul Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń geologııalyq barlaý jumystaryn jandandyrýǵa qatysty tapsyrmasyna sáıkes qolǵa alyndy.
Osylaısha bıyl «Embimunaıgaz» ıeligindegi ken oryndarynyń tuńǵıyǵynan óndiriletin munaı qory 86,2 mln tonnaǵa jetti. Al byltyr mundaı qor kólemi 74,3 mln tonnany quraǵan edi.
– Byltyr Paıdaly qazbalar qorlary jónindegi memlekettik komıssııa qoldanystaǵy S.Nurjanov, Kenbaı (Shyǵys Moldabek ýchaskesi), J.Dosmuhambetov, Botaqan, sondaı-aq qaıta ashylǵan Batys Qarasor ken oryndarynda 14,8 mln tonna kómirsýtegi shıkizatynyń qoryn balansqa alyp, bekitti. Qor ósimine baıyrǵy ken oryndaryn ıgerýge jańa ádister men tehnologııalardy qoldaný, belsendi barlaý jumystaryn júrgizýdiń nátıjesinde qol jetti, – dep habarlady «Embimunaıgaz» AQ-nyń qoǵammen baılanys qyzmeti.
Sonymen birge ótken jyly Taısoıǵan blogynyń 5 600 sharshy shaqyrym aýmaǵyna 3D MOGT seısmobarlaý júrgizildi. Endi seısmobarlaý derekterin óńdeý arqyly barlaý, burǵylaý jumystary júrgiziletin qurylymdar daıyndaý kózdelip otyr. Osyǵan oraı resýrstyq bazany ulǵaıtý jumystary qolǵa alyndy. Sonyń nátıjesinde S.Nurjanov ken ornynyń soltústik-batys bóliginde geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý barysynda tabysty nátıjelerge qol jetkizilgen.
– Baıyrǵy ken oryndaryn ıgeretin kompanııanyń basym mindetteriniń biri – resýrstyq bazany ulǵaıtý. Osy baǵyttaǵy júıeli jumystardyń nátıjesinde S.Nurjanov ken ornynda burǵylanbaǵan bóliginiń trıas shógindilerindegi 3252-3265 metr tuńǵıyqta tunyp turǵan munaı gorızonty anyqtaldy. NSV-11 baǵalaý uńǵymasyn burǵylaýdan soń 9 mm shtýserde táýligine 165 tekshe metr debıtpen sýsyz munaı burqaǵy alyndy. Mundaǵy munaıdyń úles salmaǵy – 0,836 g/sm3, al, gaz faktory – 105 m3/m3. Qazir uńǵyma jumysynyń ońtaıly rejimin anyqtaý maqsatynda kásipshilik-geologııalyq jáne gıdrodınamıkalyq zertteýler keshenin júrgizý arqyly synaq jalǵasýda – degen aqparatpen bólisti kásiporynnyń qoǵammen baılanys qyzmeti.
«Embimunaıgaz» AQ-ta ıgerýdiń joǵary satysyndaǵy kóptegen ken ornynda qalǵan qordy óndirý úshin zamanaýı tásilder men tehnologııalar qoldanylýda. Bul ken oryndaryn ıgerýge neǵurlym kúrdeli geologııalyq nysandardy tartýǵa múmkindik beredi. Osyndaı tehnologııalardyń biri – vertıkaldy uńǵymalarmen salystyrǵanda joǵary tıimdilikti kórsetetin gorızontaldy uńǵymalardy burǵylaý. Kásiporyn munaıshylary byltyr osy ádispen bes gorızontaldy uńǵymany burǵylady. Paıdalaný satysyndaǵy tórt uńǵyma munaı óndirýdiń jaqsy kórsetkishin qamtamasyz etýde. Al bireýi synaqtan ótýde.
– Árbir gorızontaldy uńǵyma úlken qaýipterge qaramastan bizdiń mamandar sátti qol jetkizgen naqty geologııalyq maqsat úshin qolǵa alyndy. Júrgizilgen jumystar nátıjesinde gorızontaldy uńǵymanyń ónimdilik koeffısıenti vertıkaldy uńǵymadan birneshe ese joǵary ekeni anyqtaldy. Bolashaqta kásiporyn munaıshylary gorızontaldy uńǵymalardy 300 metr tereńdiktegi tutqyrlyǵy joǵary qabattarda burǵylaýdy, jyl saıyn onyń úlesin ulǵaıtýdy josparlap otyr, – deıdi kásiporyn basshylary.
«Embimunaıgaz» qolǵa alǵan taǵy bir jańa ádis – ıntellektýaldy ken orny. Bul transformasııalaý baǵdarlamasy aıasyndaǵy qanatqaqty jobanyń birinshi kezeginde qolǵa alyndy. Al ıntellektýaldy ken orny – óndirý qoryn ońtaıly paıdalaný úshin basqarý pýltine jumys istep turǵan uńǵymalardan aqparatty berýge jol ashatyn ınnovasııalyq tehnologııa. Intellektýaldy uńǵymalar birinshiden, derekterdi úzdiksiz óńdeıdi. Ekinshiden, jedel baqylaý, shuǵyl sheshimder qabyldaý úshin aqparattar monıtorıngin qamtamasyz etýge jol ashady.
Otandyq munaı-gaz ónerkásibindegi alǵashqy qanatqaqty jobany iske asyrý úshin Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy «Ýaz» ken ornynyń tańdalýy tegin emes. О́ıtkeni bul ken ornynan 2012 jyldan beri munaı alý úzdiksiz iske asyrylyp keledi. Mundaǵy munaı qorynyń 27 paıyzy óndirý satysynda dep esepteledi. Al ózge ken oryndaryna qaraǵanda, sýlaný úderisi 59 paıyzdyń shamasynda ekeni anyqtaldy. Sonymen birge qaldyq qorynyń áleýeti 971 myń tonnany quraıdy.
«Ýaz» – shaǵyn ken orny. Munda bir-birine jaqyn ornalasqan 40-qa jýyq uńǵyma bar. Ár jyl saıyn jańartylatyn geologııalyq-gıdrodınamıkalyq model qurylyp, óndiriletin ónim jóninde bólek esep júrgiziledi. Osylaısha ken ornyndaǵy 8 shtangaly tereńdik soraptyq uńǵymaǵa ıntellektýaldy basqarý stansasy ornatylyp, aqparat joldaý tetigimen, dınamograftarmen, basqa da sandyq quraldarmen jabdyqtalypty. Osyndaı stansalar 23 elektrli vınttik sorapty uńǵymalarǵa da ornatylyp, qajetti jabdyqtarmen qamtyldy.
Mamandardyń túsindirýinshe, «Embimunaıgaz» AQ keńsesindegi baqylaý ortalyǵynda ıntellektýaldy ken ornyndaǵy jumystar jóninde jınaqtalǵan aqparattar taldanyp, qabyldaý júrgiziledi. Munda ken ornynan túsken aqparattar saqtalady. О́ndiristik esepter, monıtorıng júrgizetin taldaý júıesi, sonymen birge, ken ornyndaǵy jabdyq jumysynyń barysy tirkeledi. Tipti úlken ekranda ken ornynan barlyq ólshemder boıynsha aqparattar onlaın júıesinde kórinip turady. Intellektýaldy ken orny óndiristik qaterlerdi tómendetedi. Apattyq jaǵdaılardy aldyn ala eskertedi. Eń bastysy, aqparattardy úzdiksiz óńdeýdi jedel basqarýdy, shuǵyl sheshim qabyldaýdy qamtamasyz etedi.
Ken ornynda eńbek etetin munaıshynyń bári jańa tehnologııamen jumys isteýge mashyqtandy. О́ıtkeni olardyń biri modýldyq baǵdarlama boıynsha bilimin jetildirse, Qytaıdaǵy Dýnın qalasynda tájirıbe jınap kelgeni de bar. Sol sebepten, munaıshylar ınnovasııalyq tehnologııanyń damylsyz jumys isteýin, munaı óndirý úderisiniń toqtamaýyn qadaǵalaýdaǵy jaýapkershilikti jete sezinedi. Munaıshylar burynǵydaı ár uńǵymanyń arasynda shapqylap júrmeıdi. Bári de munaıdyń 600 metr tereńdikten alynǵanyn, sý, tuz sekildi ilespe qospalardan tazartylyp, peshte qyzdyrylýy, tipti qubyrmen Soltústik Joldybaı kenishine tasymaldanýyna deıingi úderistiń bárin onlaın júıesimen baqylap otyrady.
Intellektýaldy ken ornyndaǵy jumystardy onlaın júıesinde basqarý tehnologııasynan qandaı nátıje kútýge bolady? Mamandardyń aıtýynsha, «Ýaz» ken ornynan munaı óndirý qosymsha 3 paıyzǵa artady eken. Eń negizgi kútiletin satyly nátıjeler shyǵyndy azaıtýǵa baılanysty bolyp otyr. Máselen, birinshiden, jerasty jabdyqtaryn paıdalanýdyń baıaý tártibi uńǵymalardy jóndeý sanyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, ken ornyndaǵy uńǵymalar jumysynyń toqtaýyn tirkeý, qalypqa keltirý ýaqytyn 15-20 paıyzǵa azaıady degen boljam bar. Úshinshiden, uńǵymalarda jumsalatyn elektr energııasy 30-40 paıyzǵa únemdeledi.
Atyraý oblysy