Prezıdent Joldaýda uzaqqa sozylǵan munaı dáýiriniń aıaqtalyp kele jatqanyn aıtty. Muny týra maǵynasynda túsinýdiń qajeti joq. Memleket basshysy munaı baǵasy barreline 150 dollar bolǵan tustaǵy deńgeıge endi qaıtyp kelmeıtinin, álemdik naryqtyń jańa ahýalyna daıyn bolý kerektigin meńzep otyr. Demek, endigi jol – ártaraptandyrylǵan jáne tehnologııaǵa negizdelgen ekonomıka qurý.
Munaı salasyndaǵy sarapshylardyń pikirinshe, aldaǵy 30-40 jylda «qara altynǵa» degen suranys artpasa, kemimeıdi. Munaı naryǵyndaǵy iri oıynshylardyń jasap otyrǵan qadamdarynan da osyny ańǵarýǵa bolady. Qazir irgemizde jatqan Qytaı men Reseı de, alpaýyt AQSh ta munaıshylaryn qoldaýda. Álemde munaıdyń úsh úlken tutynýshysy bar. Ol – Úndistan, Qytaı jáne AQSh. Atalǵan memleketter de aldaǵy josparlaryn munaımen baılanystyryp otyr.
Memleket basshysy munaıǵa ıek artýdy doǵarý kerektigin ańǵartty. Burynǵydaı «qara altynnan» osynshama túsim túsedi dep, arqany keńge salatyn ýaqyt ótti. Munaıdyń baǵasy joǵary bolǵan tusta Úkimet ózine áleýmettik jaýapkershilikti kóp alyp qoıdy. Halyq ta soǵan boı úıretti. О́z álinshe áreket etpeı, memleketke jaltaqtaıtyndary da sondyqtan.
Prezıdenttiń kvazımemlekettik sektordy reformalaý isin jalǵastyrýdy usynýy da quptarlyq qadam. Kvazımemlekettik sektor qarjylyq toptarǵa qolaıly bolǵanymen, memleketke tıimsiz. Sondyqtan iri kompanııalardy jekeshelendirý isin jalǵastyrý kerek. Iá, keıbir kompanııalar strategııalyq turǵydan mańyzdy. Biraq olardy qaptaǵan enshiles uıymdardan aryltýǵa bolady dep esepteımin. Bárin básekelestik ortaǵa jiberý kerek. Básekelestik joq jerde jaýapkershilik te bolmaıdy. Sondyqtan munyń birneshe paıdasy bar. Birinshiden, básekelestik ekonomıkany jyldam damytady. Ekinshiden, qyzmet sapasy artady. Úshinshiden, memleket qarjysy únemdeledi.
Kvazımemlekettik sektorǵa qajetti taǵy bir dúnıe – ashyqtyq. Ákimder men mınıstrler halyq aldynda esep bere bastaǵaly qoǵamnyń olarǵa degen kózqarasy, qarym-qatynasy ózgerdi. Sol sekildi ulttyq kompanııalar da halyq aldynda esep berip otyrýǵa tıis. Bizdiń elde esep berý degen túsinik saıasat sahnasynda ǵana qalyp qoıǵan. Ekonomıkaǵa múldem qatysy joqtaı. Múldem olaı emes. Ilgerileýshiliktiń bári halyq pen bılik arasyndaǵy ashyq dıalogtan bastalady.
Munaıǵa oralar bolsaq, ınvestorlar «qara altyn» naryǵynyń damýyna qarjy salmaı otyr. Ázirshe eshqandaı jańa joba qolǵa alynǵan joq. Dál qazir ınvestısııa tartý tıimsiz. Sebebi munaı naryǵy turaqsyz bolyp tur. Baǵa ázirshe turaqtalmaıdy. Osy jyldy barreline 50 dollar kórsetkishpen túıindesek te jaman bolmas. Al keler jyly munaı baǵasynyń barreline 60-70 dollarǵa deıin kóterilýin kórip qalýymyz ǵajap emes.
Daǵdarys bizde ǵana emes, tutas álemde oryn alyp otyr. Máselen, Ulybrıtanııa ekonomıkasyn 20 paıyzǵa quldyratyp aldy. Irgemizdegi Reseı ekonomıkasy 7 paıyzǵa tómendedi. Qazaqstannyń da ekonomıkasy shamamen 4-5 paıyzǵa álsiredi. Biz áli 2019 jyldyń ekpinimen kele jatyrmyz. Endi birtindep toqyraý bastalady. 2021 jyl qıyn tııýi múmkin. Al 2022 jyly pandemııadan birjola qutylyp, adamdardyń kommýnıkasııasy qalpyna túsedi. Tıisinshe ekonomıka da damýdyń jolyn tabady. Osy kezde elder 2020-2021 jyldary jiberip alǵan paıdany qýalap jetý qamyna kirisedi. Ekonomıka kádimgideı kúsh alady. Sol kezde munaıǵa degen suranys ta ósedi.
Munaıdy almastyra alatyn baǵyttardy qarastyrý kerek. Sonyń biri – bıznes. Biz bızneske salyq tóleýshi qural retinde qaraımyz. Asylynda bıznes júıe quraýshy salaǵa aınalýǵa tıis. Prezıdenttiń tapsyrmalarynan da osyny ańǵaryp otyrmyz.
Rashıd JAQSYLYQOV,
Qazaqstannyń munaı servıstik kompanııalary odaǵynyń tóralqa tóraǵasy