Ál-Farabıdiń pálsapasyn búgingi zamannyń adamyna túsindirmekke jazylǵan kitapta «Ál-Farabı adam týraly baıandaǵanda «Álem – bir úlken adam, al adam – kishkentaı álem» dep eki uǵymdy biriktiredi. «Adam bolmysynyń negizi – ilim. Aq pen qarany ajyratý – bilimnen» degen joldar bar. Bul rette bizge Otyrardan shyqqan álemniń ekinshi ustazynyń mırasyn ózinshe paıymdap, «qaıyrymdy qala» konseptin jańa urpaqqa jetkizbekke talpynǵan túrkııalyq ǵalym Nurfer Terdjanmen suhbattasýdyń sáti túsken edi. Tamyryn qazaq dalasynan tartqanymen, eńbegi jalpy adamzat balasyna ortaq tulǵanyń ilimindegi erekshelik pen ǵulamanyń ıslam fılosofııasyndaǵy aıryqsha orny týraly talapty ǵalym tańdanyspen áńgimelep berdi.
– Aldymen qazaqstandyq oqyrmandarǵa ózińizdi tanystyryp ótseńiz.
– Túrkııanyń Eskıshehır qalasynda týyp-óstim. 20 jyl boıy týrızm salasynda jumys istedim. Jaýapty qyzmette boldym, úlken kompanııalarda mańyzdy mindetterdi atqardym. Joldasym da týrızm sektorynda jumys isteıdi. 2016 jyldan beri Qazaqstan ekinshi úıimizge aınaldy. Qazaqstanǵa kelgen soń taǵy da ýnıversıtet esigin ashtym. Bir kezderi ózim qatty qalaǵan áleýmettanýdy zertteý úshin oqýǵa tústim. Qazir ózim qyzyǵatyn taqyrypty zertteýmen shuǵyldanýdamyn.
– Jaqynda ál-Farabı ilimi týraly kitabyńyz jaryq kórdi. Bul kitapty jazýǵa ne túrtki boldy, ıdeıa qaıdan keldi?
– Sońǵy 10 jylda negizgi jumysymmen qatar fılosofııa men áleýmettanýǵa qatysty izdenip júrmin. О́zim úshin túrtip qoıǵandarym, jazýly maqalalarym bar edi. Shyny kerek, ál-Farabıdi ózim úshin oqydym. Akademııalyq maqsattaǵy izdenis bolmasa da, kitapta bir akademıktiń eńbegi bar dep aıta alamyn.
Negizinde, Qazaqstanǵa kelip ál-Farabı týraly derekter izdeı bastadym. Nur-Sultan qalasyndaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanaǵa kúnde baryp, sırek kezdesetin qoljazbalardy oqıtynmyn. Byltyr Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory Mehmet Arslanmen kezdesip, ol kisimen de oıshyl týrasynda áńgime-dúken qurdyq. Professor 2020 jyly IýNESKO deńgeıinde ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy toılanatynyn aıtyp, kitap jazýdy usyndy. Álbette buǵan deıin ózim úshin túrtip qoıǵandarym boldy, degenmen kitap shyǵarý josparymda joq-ty. Shyny kerek, batylym jetpedi, kitap jazýdyń ońaı emesi anyq qoı. Onyń ústine bul taqyrypta qanshama tanymal professorlar oı terbetti. Men ózimdi sol deńgeıge saı kórmedim. Kitapta «ál-Farabı bylaı degen» dep onyń sózderin tizbeı, ózimniń paıymymdy, danyshpannyń ne aıtqysy kelgenin jetkizýge tyrystym.
– Túrik halqynyń da ǵylymda ózindik orny bar danyshpandary kóp emes pe?.. Nelikten tańdaýyńyz ál-Farabıge tústi?
– Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, ál-Farabı týraly izdenisim – jeke qyzyǵýshylyǵym. Onyń ilimi arqyly ózimniń rýhanı dúnıemdi tolyqtyrýǵa tyrystym. Onyń iliminen ózimdi izdedim.
Men týrızm salasynda qyzmet etsem de, jandúnıeme fılosofııaǵa jaqyn edi. Túrli oıshyldar men fılosoftardyń eńbekterin oqydym. Bul ata-anamnyń bala kezimde ekken dáni desem bolady. Sol dán búgin jemisin berýde. Adam ómirge kelgende qaı otbasynda týyp, qaı dindi ustanatynyn tańdamaıdy ǵoı. Ata-anasy úıretkendi toqı beredi. Men de túrik halqynyń dástúrli dini ıslam sharttaryn úırenip óstim, arabsha árip tanydym. Senbeý, kúmán keltirý degen oıyńa kirip-shyqpaıdy. О́se kele ol bilimniń jetkiliksiz ekenin túsinip, ózimshe izdene bastadym. Ál-Farabıdiń eńbekterine kezikpes buryn, qanshama oıshyldyń jumysy oqylyp, alýan túrli kitaptar aqtaryldy.
Eń alǵash joldasymnyń jumysyna, ıaǵnı Nur-Sultandaǵy Rixos qonaqúıine kelgende ál-Farabıdiń sýretin kórdim. Osy kezde ál-Farabı eńbekterin oqyp, maqalalar jazyp júr edim. Iаǵnı, izdenistiń qyzǵan shaǵy. Bul maǵan áser etti. Iаǵnı, muny bir belgi retinde qabyldadym. Bylaı qarasańyz, biz 2016 jyly keldik. Ol sýret 2005 jyldan beri osynda tur eken.
О́zimdi túsiný, qalyptastyrý men úshin árqashan mańyzdy edi. Ál-Farabıdi oqý ońaı emes, oǵan belgili bir deńgeı, bilim kerek. Oqyǵanyńyzdy túsingende, negizgi oıdy saralaı bilgende, odan da tereńge boılaı beresiz. Bárimiz biletindeı, onyń Platon, Arıstotelge qatysty jazǵandary kóp. Jalpy, ál-Farabıdiń ereksheligi – Batys pen Shyǵys fılosofııasyn ushtastyra bilgeninde. Bálkim, maǵan deıin mundaı oı aıtylýy múmkin, alaıda ál-Farabı – eki teńizdiń birikken jeri der edim. Iаǵnı onda qos teńizdi biriktirgen alyp kúsh bar.
Máselen, Ibn Sına týraly aıtqanymyzda medısınanyń atasy deımiz, al ál-Farabı týraly bir sóılemmen túsinikteme berý qıyn. Qasıetti kitaptarda qoldanylatyn bul uǵymdy ál-Farabıge qatysty da aıta alýyma kelesideı sebep bar. Bilim degenimiz – teńiz. Al ol Batys pen Shyǵysty, ıaǵnı ıslam men antıka fılosofııasyn bir jerde toǵystyra bildi. Ál-Farabı ómir súrgen kezdegi ıslam geografııasynda, naqty aıtqanda, Sham aımaǵynda kóptegen oıshyl boldy. Olardyń kóbi – Túrkistan men Otyrardan barǵandar. Degenmen, bir-birinen tym alys eki álemdi baılanystyryp saraptaý ál-Farabıdiń ǵana qolynan keldi. Islam fılosofııasy degen uǵym qalyptaspaı jatqanda-aq antıka men ıslamdy ushtastyra bilý – kóptiń qolynan kelmegen ǵajaıyp is.
– Ál-Farabı eńbekterimen alǵash ret qashan tanystyńyz?
– Otbasynda úıretilgen, mektepte aıtylǵandardy tolyqtyrǵyń kelip, odan ári izdene bastaısyń. Sizdiń tanymyńyz ben oıyńyz ózińiz ósip jatqan ortaǵa saı, sol júıede qalyptasady. Men ata-anamnyń úıretkenderimen shektelgim kelmedi. Din adam júregin jylytýy múmkin, alaıda fılosofııa nur quıa alady. Iаǵnı, meniń senimime nur quıý qajet boldy. Siz úıretkenge senip, sol sáýlege eresiz, osy durys deısiz. Al jaryqty kórgisi kelgender oılanyp, odan ári jol izdeıdi.
Izdenis te ońaı emes. Jańa ilim sizdiń tanymyńyzǵa jat bolmasa, qabyldaısyz. Túrik pálsapasyn tereńdetip oqyǵan adamnyń ıslam pálsapasyna kezigeri sózsiz. Túrkııada oıshyldardan Máýlánanyń orny bólek. Men de sol núkteden bastadym. Tize berseń kóp, Iýnýs Emreniń eńbekteri qandaı... Olardyń mırasyna boılaı beresiz, ol da jetpeıdi. Solaı qadam basqan saıyn ilimniń úlken muhıt ekenin túsinesiz. Sondyqtan ál-Farabımen naqty osy kezde tanystym deı almaımyn. Oǵan deıin júrip ótken úlken jol boldy. Bul izdenis jolyn salyp bergen eshkim joq, ol joldy árkim ózi salady. Eń bastysy suraq qoıyp, qyzyǵýshylyq tanytý. Munyń negizi – qyzyǵýshylyq, al qyzyǵýshylyqtyń negizi suraq qoıa alýda.
– «Jelden joldaý. Ál-Farabı» kitabyn jazarda neni maqsat ettińiz?
– Kitaptyń negizgi maqsaty búgingi urpaqqa ál-Farabı fılosofııasyn qazirgi tilmen, jastardyń tilimen túsindirý. Ibn Sına Arıstoteldiń «Metafızıka» kitabyn oqyp, túsine almaıdy. Grek tilinen aýdarylǵan arabsha nusqasyn oqıdy, alaıda qanaǵattanbaıdy. Sóıtip bir kúni bazarǵa baryp ál-Farabıdiń «Metafızıka» uǵymyn shıratyp jazǵan traktatyn qolǵa túsiredi. Sol traktattan Arıstoteldiń ne aıtpaǵyn, metafızıka ilimin úırenedi. Meniń maqsatym da bir kezderi ál-Farabı babamyz Arıstoteldiń ilimin tápsirlegendeı, jas urpaqqa ekinshi ustazdyń bilimin jetkizý.
Jasandy ıntellekt damyp jatqan zamanda danyshpandardyń jan dúnıemizge nár berip, kókiregimizge nur quıatyn bilimi tarıh tasasynda qalyp qoımaýyna áreket etý kerek. Tehnologııa zamanynda ósip jatqandardyń ishinen mundaı ilimge qyzyǵýshylyq tanytatyn balalardy tabý da qıyn. Biraq tapqan kúnniń ózinde de túsiner me? Kitabym jańa zamannyń adamdaryn uly oıshyldyń ıdeıasyna jaqyndatar degen oıdamyn.
О́mir ózgerdi ǵoı. Qazir adamdar ınternettiń jyldamdyǵy azaısa ashýlanatyn boldy. Adamdar qalaǵanyna ońaı qol jetkizýdi úırendi. Oqyǵan kitabyn tez túsingisi keledi. Meniń ózim de, shyny kerek, sol maqsatta izdendim. Myna túsingenimnen de ońaı túsindirer eńbek bar ma dep odan ári izdendim. О́zimiz úshin de, keler urpaq úshin de nege osyny qarapaıym tilde jazyp, túsinikti etpeımiz degen oı paıda boldy. О́ıtkeni bir kezderi ál-Farabı de Arıstoteldiń «Metafızıkasyn» osy geografııanyń adamdaryna túsinikti etken. Men de sol bilimdi jetkize alsam – maqsatymnyń oryndalǵany. Ál-Farabı babamyz jazyp ketken «qaıyrymdy qala», «baqyt» uǵymdaryn túsindirgim keldi. О́ıtkeni «qaıyrymdy qalanyń» turǵyndary – baqytty. Al biz sol shynaıy baqyttyń ne ekenin bilemiz be degen suraqqa jaýap berýge umtyldym.
Áńgimelesken
Svetlana ǴALYMJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»