Maııa órkenıeti kúntizbeler júıesi men sáýegeıliktiń ǵylymı negizderi

Deı turǵanmen, «adasqannyń aldy  – jón, arty – soqpaq» demekshi, bul qaterden shyǵatyn esh amal qalmaǵan eken deýge de bolmaıdy. Máselen, Hose Argýelles adamzatqa «ýaqyt – aqsha» sekildi jasandy ýaqyt zańy men 12:60 syndy ja­sandy ýaqyt jıiligine negizdelgen kúntizbeden tez arylyp, maııalardyń baıyrǵy kúntizbeleri men galaktıkalyq tabıǵı ýaqyt jıiliginiń ólshemi – 13:20 ekenin tezirek uǵynýdy jáne sol ýaqyt modýline negizdelgen ár aıy turaqty 28 kúnnen, ár jyly 13 aıdan turatyn ári ǵulama Argýellesterdiń ózderi óńdegen maııalardyń galaktıkalyq máńgi ózgermeıtin turaqty kúntizbesine birden kóshýdi usynady. Biraq bul usynystyń baıybyna bara almaǵan ǵalymdar: «13 aılyq kúntizbeler eski órkenıetterdiń birazynda, atap aıt­qanda, mysyrlyqtardyń tarıhynda da, jalpy musylman áleminde de, tipti Qytaı órkenıetinde de bolyp edi ǵoı. Olaı bolsa, Hose jáne Lloı­dın Ar­gýellesterdiń jasaqtaǵan kúntiz­besiniń aldyńǵylardan nesi artyq?» degen sııaqty ýájdi kóldeneń tartady. Alaıda Argýellester usynyp otyrǵan 364 kúndik kúntizbeniń Grıgorıı kún­tiz­besinen artyqshylyǵy jetedi. Tek ony kóre bilý kerek. Endeshe, Ar­gýellester ashqan «Ýaqyt Zańyna» te­re­ńirek úńilelik. «Hose jáne Lloıdın Argýellester óńdep jaqsartqan 13 aılyq kúntizbeniń basqa kúntizbelerden artyqshylyǵy nede?» degen suraqqa birden jaýap bermes buryn, eń aldymen, álgi ǵalymdardyń túbegeıli us­tanymdaryna nazar aýdaralyq. Olar baıyrǵy suńǵyla matematık maııalar qurastyrǵan kúlli kúntizbelerdi (olardyń jalpy sany 17) saraptaı kele, abyz maııa ǵalymdarynyń ýa­qyt­qa qatysty biregeı qundy qaǵıda­laryn basshylyqqa alǵan. Birinshiden, Argýellester maııalardyń ýaqytty keńistikpen shatastyrmaıtynyn anyq baıqaǵan. О́ıtkeni maııalar keńistiktiń shegi bar, al ýaqyttyń shegi joq ekenin óte anyq bilgen. Odan da dálirek aıtqanda, maııalar ýaqytty úshtik ólshemmen ól­sheýge bolmaıtynyna jáne ýaqyt tek sananyń, ıaǵnı tórttik ólshemniń ǵana enshisi ekenine túbegeıli kóz jetkizgen. Ekinshiden, maııa ǵalymdary kosmostan túsetin kez kelgen galaktıkalyq sáýleniń nemese elektrmagnıttik tolqynnyń óz jıiligi nemese modýli bolatyny sekildi ýaqyttyń da óz jıiligi men modýliniń bolatynyn aıqyn sezingen.

Úshinshiden, Argýellester ýaqyt jıiliginiń ólshemi nemese modýli 13:20 ekenine de tolyq kóz jetkizgen. О́ıtkeni ǵalymdar álgi jıiliktiń galaktıkalyq ortalyqtan bastaý alyp, sodan soń Jer­ge jetip, jetip qana qoımaı, Jer beti men onyń atmosferasyna da óz áserin únemi tıgizip otyratynyn, sondaı-aq álgi jıi­liktiń kúlli kosmos sáýleleriniń de ortaq modýli ekenin, ıaǵnı galaktıkalyq tu­raqty ólshem birligi ekenin tereń túı­singen.

Tórtinshiden, Argýellester kosmos­tan túsetin (negizgi quramy 95%-dan 99%-ǵa deıin protondar, al ózge quramy, sha­mamen, 4,5%-dan 1,5%-ǵa deıin gelıı ıadrosynan turatyn) Galaktıkalyq sáý­leler men Kún sáýleleriniń Jer bıosfe­rasyndaǵy tirshilik ıeleriniń bárine birdeı áser etetinin de tereń bilgen.

Mine, sondyqtan da, «sol sáýlelerdiń, atap aıtqanda, adam balasy men basqa tirshilik ıelerine tıgizetin radıasııalyq áse­riniń naqty kórinisi qaısy?» degen suraqqa joǵarydaǵy ǵalymdardyń bergen tushymdy jaýaby mynaǵan saıa­dy: «Kosmostan taralatyn sáýleler tir­shilik ıeleriniń búkil bolmysyna, árbir kletkasyna, kúlli aǵzasyna, tipti saýsaqtary men bashpaılarynyń sany ǵana emes, býyndarynyń da sany men sapasyna tikeleı sebepshi. Al odan da naqty aıtqanda, álgi sáýleler tirshilik ıeleriniń kúlli genetıkalyq kodyna (DNK) tikeleı áser etedi. Demek, adamzat pen adamǵa uqsas janýarlardyń aıaq-qoldaryndaǵy 10 saýsaq pen aıaqta­ryndaǵy 10 bashpaı bolsyn, sol sııaqty olardyń aǵzalaryndaǵy moıynnan bastap eki tobyqqa deıingi 13 býyny jáne 13 múshesi bolsyn, joǵaryda atal­ǵan ýaqyt jıiliginiń galaktıkalyq turaqty ólshemi – 13:20-nyń naqty kóri­nisteri ekenin moıyndamaý múmkin emes. Tipti, álgi turaqty ólshemniń kádimgi tasbaqanyń arqa saýytyndaǵy iri-iri 13 býnaq pen sol býnaqtardyń etek ja­ǵyn oraı ornalasqan kólemi kishirek 20 bý­naqshalarynan da anyq kórinip turǵanyn qalaı joqqa shyǵarýǵa bolady?

Hose jáne Lloıdın Argýellester ashqan joǵarydaǵy zańdylyqtardyń bárin de abyz maııalar óz zamanynda óte sheber meńgerip qana qoımaı, qatań saqtaı da bilgenin ári olardyń tek tabıǵat bıorıtmimen úılesimdi ómir súrgenine ózderiniń de, ózgelerdiń de kózderin anyq jetkizedi. Endeshe, kez kelgen adamnyń kókeıine qona ketetin álgi ǵalymdardyń berik ustanymdarynyń esh ǵylymı negizi joq dep kim aıta alady?

Endi «Argýellester qurastyrǵan 13 aılyq kúntizbeniń tabıǵı bıorıtm­ge, ıaǵnı 13:20-ǵa sáıkes keletindigin dálel­deıtin basqa faktorlar bar ma?» degen máselege keletin bolsaq, munyń da jaýaby bar. Máselen, Aı bir jylda Jerdi 13 ret aınalyp shyǵady. Bul – esh ýaqytta ózgermeıtin astronomııalyq zańdylyq. Al myna bir derek odan da ǵajap. 2007 jyly sáýir aıynyń 25-i kúni astronomdar Kún júıesiniń syrtynan Jerden, shamamen, 200 trıllıon shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Jerge uqsas jáne bir planetany ashqan-dy. Álgi planetanyń orbıtasy sóne bastaǵan óz Kúniniń orbıtasyna jaqyn eken. Eń bastysy, Jerge uqsas, biraq odan shamamen bes ese úlken álgi planeta da óziniń karlık Kúnin 13 kúnde bir ret aınalyp ótedi eken. Demek, álgi qubylys galaktıkalyq ýaqyt jıiliginiń turaqty ólsheminiń de 13 ekenin La Silla atty Ońtústik Eýropadaǵy álgi observatorııa ǵalymdary ashqan jańa planeta da qosa dáleldep tur. Endeshe, 13-tiń barsha galaktıkalyq ortaq ólshem ekenin, ıaǵnı onyń esh ýaqytta ózgermeıtin turaqty zańdylyq ekenin moıyndamaý múmkin emes. Sosyn, tek 13 qana emes, maııa kún­tizbesindegi 28 degen san da adam aǵza­synda tur. Munyń aıqyn dáleli tóbe­mizden eki tobyǵymyzǵa deıingi 13 býyn men 13 múshe jáne eki qolymyzdaǵy 10 saýsaqty quraıtyn 28 (14+14) býynnan da óte aıqyn kórinip tur.

Maııalardyń «Solkın» kúntizbesiniń ózi de naǵyz galaktıkalyq ýaqyt jıili­giniń turaqty ólshemine, ıaǵnı 13:20-ǵa negiz­delgen Aı kúntizbesi. Ol kúntiz­beniń eni – 13 uıadan, tigi 20 uıadan (13h20) turatyn 260 uıaly tik tórt bu­rysh­ty beıneleıdi. Hose men Lloıdın Argýellester ony tereń de túbegeıli zert­tegen ári ózderi qurastyrǵan13 aı­lyq kúntizbe men ózderi ashqan Ýaqyt Zańyna tuǵyr etip paıdalanǵan. Sosyn, Solkın kúntizbesiniń grafıkalyq kes­kin­demesine (keıde muny «toqý stanogi» dep te ataıdy) jiti nazar aýdarǵan árbir adam álgi 260 uıadaǵy sandardyń qalaı ornalasqanyna mán bermeýi múmkin emes. О́ıtkeni álgi sandar birden bas­tap, 260-qa deıin birin-biri qýalaı, ıaǵnı ádettegideı, bizder qoldanatyn tártipke saı ornalaspaǵan. Kerisinshe, ondaǵy sıfrlar tórt buryshty kesteniń eni emes, boıyn qýalaı, joǵarǵy sol jaqtaǵy buryshtan bastap, birinshi baǵananyń boıy­men tómen qaraı 1-den 13-ke deıin baryp, ári qaraı taǵy da 1-den 13-ke deıin sınýsoıda tártibimen (birese tómen, birese joǵary) baǵanadan baǵanaǵa aýysa beredi. Sóıtip, eń sońǵy 13-baǵananyń tómengi oń jaq buryshyndaǵy 260-shy uıaǵa kelip ti­reledi. Sosyn, álgi kesteniń sol jaqtaǵy tómengi uıasy men joǵarǵy oń jaq bury­shyndaǵy uıashyǵy 7 sanynyń úle­sine tıedi. Bul aıtylǵandar tómende keltirilgen Solkın kestesinde taıǵa tańba basqandaı kórinip tur. Kúntizbege tereń úńilgen adam onda basqa da mate­matıkalyq zańdylyqtardyń bar ekenine de qosa kóz jetkizedi.

Maııalardyń Solkın kúntizbesiniń birden kózge ilinbeıtin taǵy bir syry bar. Bul – Hose Argýellestiń 13 pen 28-ge negizdelgen galaktıkalyq máńgi kúntizbesindegi basty sıfrlardyń biri – 28. Ol Solkınnen birden baıqalmaıdy. Sondyqtan da «nege olaı?» degen suraq týyndaıdy. Biraq bul suraqtyń jaýaby da Solkınniń, ıaǵnı 260 kúndik kúntizbeniń ishinde tur. О́ıtkeni Solkın – segiz qyrly, bir syrly kúntizbe. Sebebi 260 – Kún júıesine kiretin aspan deneleriniń ámbebap galaktıkalyq sıkly ǵana emes, bul turaqty san – Ana qursaǵynda ósip jetiletin jer ja­handaǵy kúlli embrıon-náresteniń, kúl­li adamzattyń da kıeli kúntizbesi. Má­selen, júkti áıelderdiń aılyǵy toqtaǵan sátten bastap, bosanǵanǵa deıingi merzim tup-týra 260 kúnge teńeledi eken. Bul zańdylyqtyń naqty dáleli de bar. Máselen, aıaǵy aýyr áıelderge baılanysty aıtylatyn «Ana qursaǵyndaǵy nárestesin toǵyz aı, toǵyz kún kóteredi» deıtin qazaq tilindegi turaqty sóz tirkesi – Solkın kúntizbesiniń de naqty kórinisi desek, shyndyqtan alys ketpeımiz. Sebebi álgi sóz tirkesindegi toǵyz aıdy Argýellesterdiń 13/28-ge negizdelgen kúntizbesindegi 28 kúndi 9-ǵa kóbeıtsek, 252 kún shyǵady, al oǵan jáne toǵyz kúndi qossaq, tup-týra 261 kún shyǵa keledi. «Halyq aıtsa, qalyp aıtpaıdy» degen osy bolar, sirá. Biraq «bir kúni artyq ketti ǵoı» deýshilerge de jaýap daıyn: Ana qursaǵynda 260 kúnde pisip-jetilgen náreste anasynyń tolǵaǵy jetken kúnniń ertesine, kóbinese, Aı tolǵan mezgilde dúnıege keledi eken.

Demek, halyq aýzyndaǵy toǵyz aı toǵyz kúnniń bireýinen basqasy Sol­kın kúntizbesine tolyq syıyp tur. So­syn, halyq aýzyndaǵy toǵyz aı toǵyz kúnniń Grıgorıı kúntizbesindegi uzyn­dy-qysqaly 12 aıǵa esh qatysy joq. О́ıtkeni kúntizbesi jasandy. Ondaǵy orta eseppen 30 kúnnen turatyn toǵyz aı men toǵyz kún 279 kúnge teńeledi. En­deshe, arǵy tegi Kindik Altaıda jat­qan ejelgi maııalardyń kúntizbesi men túrki halyqtarynyń kún sanaýynyń arasynda da naqty sabaqtastyq bar ekeni dál osy jerden syr beredi. О́ıtkeni «13- te otaý ıesi» deıtin turaqty tirkes pen «13 – múshel» degen bizdiń tól mádenıetimizde qalyp­tasqan aksıoma pikirimizdiń durys­tyǵynyń naqty dáleli. Sosyn, dál osy tusta tilimizde qalyptasyp qalǵan «12 múshem saý bolsa...» deıtin turaqty sóz tirkesinde múlt ketken bir qatelik baryn aıtýdy paryz dep sanaımyn. О́ıt­keni adam aǵzasynda da 13 býyn jáne 13 múshe bar. Eki ıyq pen eki tobyqqa deıin alty-altydan 12 býyn jáne 12 múshe bolsa, moınyndaǵy 13-býyn men aǵzamyzdaǵy eń basty 13-múshesin, ıaǵnı adamnyń basyn qalaısha esepten shyǵaryp tastaýǵa bolady? Árıne bolmaıdy. Olaı bolsa, qajet bolǵanda aıtar ýájimizdi álgi turaqty tirkeste ketken qatelikti qaıtalamaı, «13 múshem saý bolsa...» dep bastaǵanymyz lázim. Galak­tıkalyq turaqty ólshem jıiliginiń 13:20 ekendigine basqa aspan deneleriniń sıkldary da dálel. Mysaly, Úrker top juldyzdary jyldyń belgili bir merziminde kókjıekten qylań bergen sátten bastap, óz orbıtasymen kún sanap baıaý jyljı otyryp, aspan kúmbeziniń tóbesine kóteriledi. Sodan soń baıaý eńkeıip, belgili bir ýaqyt ótken soń, qarsy kókjıekten asyp, batyp ketedi de, kópke deıin kózden tasa bolady. Bul qubylysty kezinde maııalardyń da óte jiti baqylaǵany baıqalady. Baqy­lap qana qoımaı, bas-aıaǵy tórt júzge tarta juldyz shoǵyrynan turatyn Úrker tobynyń kelesi ret kókjıekten qaıta qylań beretin sátine deıin 260 (13h20) kún ótetinin ǵana emes, onyń uzyn esepke jatatyn 26000 jyldyq sıklin da dál eseptep shyǵarǵan. Demek, Úrker top juldyzdarynyń sıkly da galaktıkalyq turaqty ólshemge, ıaǵnı 13-ke tikeleı táýeldi ekeni aıqyn baı­qa­lyp tur. Sonymen qatar adam aǵzasynda joǵaryda atalǵan 13 pen qosa 20 da, 28 de óz oryndaryn tapqan. Mysaly, adam denesindegi on saýsaq pen on bashpaı (10+10) 20-ǵa teńelse, 10 saýsaq­taǵy býyndardyń sany (14+14) 28-ge teńeledi. Demek, kez kelgen jas bala bolsyn, eresek adam bolsyn aspan dene­leriniń galaktıkalyq sıkldaryn buljytpaı qaıtalaıdy.

Tipti, áıel zatyna tán aı saıyn bir ret, jylyna 13 ret qaıtalanatyn fı­zıologııalyq qubylystyń qazaq ti­linde «aılyq» dep atalýy da jaıdan-jaı emes.

Sebebi dana halqymyz bul tylsym qubylystyń tikeleı Aımen baılanys­ty ekenin anyq bilgen. Sosyn, bul kúnde ǵylym dáleldep otyrǵandaı, ana qursaǵyna balanyń bitetin merzimi men ómirge keletin merzimi, sondaı-aq búkil álemdegi analar tolǵaǵynyń basym kópshiliginiń Aı tolǵan mezgilge sáıkes keletini kúlli adamzat taǵdyrynyń kosmos keńistigindegi Jerge jaqyn turǵan planetalar men juldyzdar júıesimen de, olardyń galaktıkalyq sıkldarymen de, Kúnnen ushyp shyǵatyn alfa, beta, gamma sáýlelerimen de, Jerdiń bıosfera yrǵaǵymen de tikeleı baılanysty ekenin tolyq aıǵaqtap tur. Munyń syrtynda ana tilimizde kúni búginge deıin saqtalyp kele jatqan «13-te otaý ıesi», «13 – múshel» sekildi aksıomaǵa aınalǵan tylsym frazalyq tirkesterdiń de 13 aılyq jahandyq máńgi ári turaqty da tabıǵı kúntizbemen tikeleı baılanysty ekeni esh kúmán týǵyzbaıdy.

Dál osy tusta joǵaryda sóz bolǵan Argýellesterdi Ýaqyt Zańyn ashýǵa jetelegen de Pakal Votan sarkofagynyń qaqpaǵyna oıylyp jazylǵan 13 ósıet belgi nemese tylsym tańbalar eke­nin atap aıtý paryz. О́zderi ashqan «Ýaqyt Zańynyń» naqty formýlasyn Ar­gýellester bylaı túıindeıdi: T(E) = ART. Mundaǵy T – «Ýaqyt» (Time), E – «Qýat» (Energy), al ART «О́ner» degen uǵymdardy bildiredi. Demek, «T(E) = ART» degen formýla – ýaqyt ól­shemimen úılese otyryp, ózgeretin qýat kóziniń óner týyndysyna aınalatynyn aıshyqtaıtyn ámbebap zańdylyq. Al bul zańdylyqtyń ómirdegi, ıaǵnı adamzatty qorshaǵan ortadaǵy kórinisi de alýan túrli. Máselen, ǵaryshtan keletin Galaktıkalyq sáýlelerdiń qýaty sýdy býǵa aınaldyrsa, bý bultqa aınalady. Al bult jańbyrǵa aınalyp qaıta jaý­sa, «Bezendirgen jer júzin Táńir sheber» dep uly Abaı ǵulama aıtpaqshy, Jer betin kók maısaǵa, ný ormanǵa nemese myń túrli gúlge oraıdy. Demek, búkil bıosfera, onyń ishinde adamzat ta, faýna da, flora da, tipti, jer qoınaýyndaǵy elementter de Ýaqyt Zańynyń tikeleı jemisi ári olardyń bári de qaıtalanbas óner týyndylary. Tipti, eń daryndy degen qylqalam sheberleriniń qoldarynan shyqqan nebir ásem týyndylardyń ózderi de 18000 ǵalamnyń ıesi – Jaratqannyń ámirimen jasalǵan ǵajap dúnıelerdiń kóshirmesi ǵana desek, shyndyqtan alys ketpeımiz. Endeshe, osy qubylystar men tabıǵı zańdylyqtardyń bárin de óz ǵylymy men bilimine irgetas etken baıyrǵy maııalardyń sáýegeıligi men ǵajap órkenıetiniń negizi bolyp sanalatyn kúntizbeler júıesindegi 13 degen kıeli ólshem birligi týraly tujy­rym mynaý: kindigi o basta Altaıda kesilip, Kók Táńirine sıynyp, bórili baıraq jelbiretken ejelgi kók tú­rikter órkenıetinde saqtalyp qalǵany, saqtalyp qana qoımaı, búginge deıin aman jetip, búkil túrki tilderiniń sózdik qorynan oryn alǵan 13-pen baılanys­ty turaqty sóz tirkesteriniń, tarıhı sabaqtastyqtyń kýásindeı bolyp, áli de qoldanysta júrgeni ǵajap emeı nemene?

Ádil AHMETOV,

 Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi