Zulmat jyldar zobalańy tolyqqandy baǵa berýdi qajet etedi

Halyqty serkedeı bastaǵan al­dyńǵy qatarly zııalylary men ar­qasúıer kósemderi súttiń qaıma­ǵyndaı sylynyp tastaldy. Attyń jalynda, atannyń qomynda júrip, syrtqy jaýdan qyzǵyshtaı qorǵap urpaǵyna muraǵa qaldyrǵan keń-baıtaq babalar jerinde sol qyr­ǵyndardan keıin az halyqqa aınal­dyq. Bir ulttyń basynan ótken osynsha aýyrtpalyqty qara jer kóter­genmen, halyq jady umyta alar emes.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jóninde memlekettik komıssııa qurý kerektigin tapsyrdy. Aqıqatqa súıengen durys sheshimnen halyqtyń júreginde sher bolyp qatqan óksigi estilgendeı boldy. Keńes ókimeti jyldary myńdaǵan adamdar óziniń nanym-senimi, ózindik pikiri úshin ǵana emes, áleýmettik shyǵý tegi úshin de qýǵyndaldy, taǵdyry saıa­sat qarýynyń qaraýylyna alyn­dy. Halqymyzǵa ult bolyp qalyp­tasýdyń uzaq joly ońaı tıgen joq, biraq qazaqtyń Keńes ókimeti jyl­daryndaǵy kórgen qorlyǵy men shyǵynyn buryn-sońǵy tarıh bil­meıdi. HH ǵasyrdyń ortasyna deıingi jyldar halqymyzǵa qan ergen kezeń boldy. «Osy náýbet nege oryn aldy?» degen suraq ylǵı kó­ńilde turady.

Bolshevıkter partııasynyń ádi­let­tilik pen qoı ústine boztorǵaı ju­myrtqalaǵan mamyrajaı, asta-tók molshylyq kommýnızm ornatamyz degen qııalı nıeti naqty isimen bir jerden shyqqan joq. Olar is júzinde qarýdyń kúshine ǵana sengen jappaı lańkestik, álimjettik, ózi shyǵarǵan zańdy ózi belinen basqan dóreki qoǵam ǵana ornatty. О́tken ǵasyrdaǵy 20-jyldardyń aıaǵy men 30-jyldardyń jartysyna deıin qazaqtyń kóshpeli tirligin tutasymen joıýǵa baǵyttalǵan bir­neshe áleýmettik sharalar qolǵa alyndy. Olar partııanyń jáne keńes­tik memleket basshylarynyń jetekshiligimen ótkizilgen sharýalardy ujymdastyrý saıasatymen bir ýaqytta júrgizildi. Alaıda onyń quqyqtyq jaǵy sonshalyqty kú­mándi edi. Qazaq avtonomııalyq keńestik sosıalıstik respýblıkasy Ortalyq atqarý komıteti men Halyq komıssarlar keńesiniń osy sharalardy ótkizýge baǵyttalǵan 1928 jyl­dyń 27 tamyzynda «Baılardyń sha­rýa­shylyǵyn konfıskasııalaý týraly» qaýlysy jáne basqa da normatıvtik-quqyqtyq aktileri Reseı keńestik federasııalyq sosıalıstik respýblıkasy konstıtýsııasynyń, Qazaq avtonomııalyq keńestik so­sıalıstik respýblıkasy Halyq komıs­­sarlar keńesiniń, RKFSR Qyl­mystyq kodeksiniń, Azamattyq ko­deksiniń, Neke jáne semıa kodeksi­niń erejelerine kereǵar, tipti sáıkes kelgen joq.

KSRO-daǵy jappaı ujymdastyrý Bolshevıkterdiń jalpyreseılik kommýnıstik partııasy Ortalyq ko­mıteti Saıası bıýrosynyń qaýlysy negizinde júrgizildi. Ondaǵy dó­reki qatelikter 1924 jylǵy Kon­s­tı­­týsııany belshesinen basty. Ke­ńestik júıeniń basty zańy bolyp sanalǵan sol Konstıtýsııanyń 22-babynda zań jobalaryn ortalyq at­qarý komıtetiniń qos palatasy be­kitkende ǵana ol zańdy dep esep­­teletindigi aıtylǵan bolatyn. Adam quqyn taptaý jáne eldiń óz za­ńyn syılamaý, ásirese jaza­laý or­gandarynyń quqyqtyq táji­rıbe­lerinen jáne qylmystyq izdestirýdi negizsiz kúsheıtýinen aıqyn kórindi. 1929 jyly KSRO Ortalyq atqarý komıtetiniń prezıdıýmy shetelderde jumys isteıtin jáne KSRO-ǵa qaıtýdan bas tartqan iri laýazymdaǵy adamdardy zańsyz jáne sotsyz jaza kesý týraly qaýly qabyldady. Sonymen birge bul qaýlynyń azamattar istegen áreketteri úshin jaýap­kershilikke tartylǵan kezde bul onyń quqyǵyn taptaý bolyp eseptelmeıtin keri zańdyq kúshi de boldy.

KSRO Halyq komıssarlar keńesi men Ortalyq atqarý komıtetiniń memleket, kooperatıv, ujymshar múlkin urlaǵany úshin jasalǵan qylmystyń aýyr-jeńiline qaramaı atý jazasyn kózdegen 1932 jylǵy 7 tamyzdaǵy qaýlysy keńestik qylmystyq quqyq ustanymdaryn óreskel buzdy. KSRO Ortalyq atqarý komıtetiniń 1934 jyldyń 8 maýsymyndaǵy qaýlysy Otanǵa satqyndyq jasaǵany úshin sottalǵan adamdarmen birge turǵan jáne olardyń otbasy múshelerine de qylmystyq jaýapkershilik engizdi, demek jazyqsyz jandar ózgeniń jasaǵan qylmysy úshin jaýap berdi.

Qylmystyq prosestegi oryn al­ǵan zańsyzdyqtar tipti shekten shyq­­ty. KSRO Ortalyq atqarý ko­mıte­tiniń 1934 jylǵy 1 jeltoq­san­­daǵy qaýlysy Keńes ókimeti qyz­­metkerlerine qarsy jasalǵan lań­kestik áreket jónindegi ister óndi­risine jeńildetilgen tártip ornatty. Demek, sot isiniń tyńdalýyna eki jaq­tyń birdeı qatysýy mindetti bol­ǵan joq, kassasııalyq shaǵym qa­byl­danbaıtyn. Mundaı istiń tergelý merzimi bas-aıaǵy 10 kúnniń ishin­de bitýi tıis, al aıyptynyń ózin kinálaǵan isimen tanysýy jáne sot­ta qorǵaýǵa daıyndyq bir kúnge deıin qys­qartyldy. Sottyń sheshim shyǵa­rýyna tergeý júrip jatqandaǵy jáne jaýap alý kezindegi jınalǵan dá­lelderdi negizge alýy jetkilikti edi, onyń ústine alynǵan dálelderdi baǵa­laýǵa qaraǵanda, aıyptynyń kinásin moıyndaýy negizgi argýment bolyp sanaldy. Al adamdardyń «kinásin» sol kezdegi tergeýshilerdiń qalaı mo­ıyndatqany týraly jıi aıtylady.

30-jyldardyń alasapyran ýaqy­tyndaǵy qarama-qaıshylyqtar sol kezdiń tarıh betterin paraqta­ǵan­dardy tańǵaldyrady. KSRO-nyń 1936 jyly qabyldanǵan Kons­­tı­tý­sııasy álemdegi eń demo­kra­tııa­lyq zańnyń biri bolyp sanaldy. Al quqyqtyq jaǵynan eldegi jaǵ­daı konstıtýsııalyq normalardy elemeýdiń eń soraqy tájirıbesin kór­setti. Konstıtýsııanyń 32-babynda KSRO-daǵy jalǵyz zań shy­ǵara­tyn organ Joǵarǵy keńes ekeni aıtyldy. Al is júzinde 1937-1938 jyl­darǵy repressııa óz betimen pro­sessýaldyq normalar men sanksııalar ornatqan Saıası bıýro men Ishki ister halyq komıssarıatynyń sheshim­derine negizdeldi. Munyń bar­lyǵy bylyq, shekten shyǵý ekenin Ishki ister halyq komıssarıatynyń (IIHK) aımaqtardaǵy atqarýshy qyz­met­kerleriniń ózderi de baı­qa­maı qalǵan joq. Mysaly, Tatar­stan ishki ister halyq komıssary P.Rýd Máskeýge arnaıy hat ja­zyp, «Konstıtýsııany osylaı bur­malaı beremiz be, álde partııa basshylarynyń ókimin oryndaımyz ba?» dep suraǵan sózinen ózi de bir mezgilde halyq jaýyna aınalyp shyǵa keldi de, 1937 jyly atý jazasyna kesildi. Al saıası qýǵyn-súrgin Rýdtiń suraǵynan keıin toqtap qal­ǵan joq, jalǵasa berdi...

1936 jylǵy Konstıtýsııanyń 102-babynda KSRO-da sot tóreligin tek sot qana júzege asyratyny aı­tylǵan. Al is júzinde Kommýnıstik partııanyń bastamasymen barlyq jerde zańnamalyq is júrgizýdi óreskel buzyp, mıllıondaǵan adamdardy qýǵynǵa ushyratqan sottan tys «ekilik», «úshtik», «erekshe má­jilister» degender quryldy. Olar saıası qýǵyn-súrgindi jedel­detip, kúsheıtti. Mysaly, 1937 jy­­ly shildede Qostanaıǵa sottan tys «úshtik» qurý jóninde Sta­lın qol qoıǵan jedelhat túsedi. Onyń quramyna oblystyq partııa ko­mıtetiniń birinshi hatshysy N.Kýz­nesov, oblystyq atqarý komı­tetiniń tóraǵasy B.Baıdaqov, oblystyq IIHK bastyǵy N.Pavlov kirdi. О́ńirde troskııshildermen, zı­no­vev­shilermen baılanysy bol­ǵan­­dardyń, Keńes ókimetine qar­sy shyqqandardyń, buryn Alash­orda quramynda bolǵandardyń, S.Sádýaqasov pen S.Qojanovty jaqtaıtyndardyń, qysqasy quryq salynýǵa tıisti 26 adamnyń tizimi jasalyp, qyrkúıek-qazan aılarynda ustalady. Onyń ishinde oblystyq «Bolshevıktik jol» gaze­tiniń redaktory T.Saryqojaev, ob­lystyq partııa komıtetiniń hat­shysy Qurmanalın, atqarý komı­tetiniń qyzmetkeri Ah­metov, ob­lys­tyq sot tóraǵasy, aýdan­dyq par­tııa komıtetiniń hatshylary, ujym­­sharlar tóraǵalary boldy. Qyr­kúıek aıynda «úshtiktiń» bir múshesi Baqytjan Baıdaqov ózine qol jumsap, biraq tiri qalady. Onyń nege mundaı qadamǵa barǵanyn tap basyp aıtý qıyn, ol birden tutqyndalady. Al qarasha aıynyń 2-si kúni «úshtik» úsh adamdy 10 jáne 8 jylǵa sottaıdy da, 6 qarasha kúni qalǵanynyń barlyǵy atylady.

20-jyldardyń aıaǵy men 50-jyl­dardyń basynda elimizde júrgen prosesster keńes jáne partııa organ­darynyń qyzmetinen bastaý aldy, onyń zańdy kórinisi edi. Quqyq olar úshin basqasha oılaýǵa jurttyń shamasyn keltirmeı basyp-janshyp otyrýdyń qarýy men óz bıligin júr­­gizýdiń quraly ǵana boldy. So­nyń ishinde Konstıtýsııaǵa kereǵar normatıvtik aktiler, jalpyodaqtyq organdar odaqtyq jáne avtonomııalyq respýblıkalardyń quzyretine qatys­ty normatıvtik aktiler qa­byl­­dady. Partııanyń joǵary or­gan­darynyń ózderi qabyldaǵan normatıvtik-qu­qyqtyq aktilerdiń edáýir bóligi resmı kózderde jarııa­lanǵan joq, sondyqtan jalpy buqara jurtshylyq olarmen tanysa almaıtyn, olar úshin jumbaq kúıinde qaldy. Mine, osynyń barlyǵy jappaı qýǵyn­daýǵa negiz boldy jáne quqyq degen túsinikti qoǵamdyq qatynasty ret­tegishten partııalyq-keńestik elı­tany bılikpen qamtamasyz etý me­hanızmine aınaldyrdy. Qu­qyq pen zańdylyqtyń buzylýy sekil­di qoǵamdaǵy teńsizdiktiń, ádilet­sizdiktiń anyq-qanyǵyna jetý túsinigi bolmaǵandyqtan qýǵyn-súrgin buqa­ralyq jappaı sıpat alyp ketti de, ol keńestik memlekettegi qoǵamdyq ómir sıpatynyń bólinbes bólshegi bolyp qalyptasty.

1993 jyly Qazaqstan Respýblı­kasynyń Joǵary Keńesi saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi zań qabyldady. Sol ýaqyttan beri zorlyq-zombylyqtan zardap shek­ken myńdaǵan azamattardyń ar­daq­ty esimin ortaǵa oraltýda kóp­tegen jumys atqaryldy. Alaı­da sheshimin kútken ister áli de jet­kilik­ti. Sol dúrbeleń jyldary resmı qylmystyq baptarmen sottalǵan, biraq shyn mánisinde óziniń jeke senimi, pikiri úshin zardap shekken, ásirese ujymdastyrý men ashtyqqa baılanysty jappaı kóshirýge qarýly qarsylyq kórsetken azamattar sanatyn eskerý kerek. Qarsylyǵy úshin bas kótert­peı qurtý úshin psıhıatrııalyq aýrýhanaǵa jatqyzylyp, qoldan jyndy jasaǵan azamattar taǵdyry erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Qazaqstannyń kóptegen azamatty respýblıkadan tys jerlerde de repressııaǵa ushyrady.

Eń bastysy, saıası qýǵyn-súrgindi uıymdastyrýshylar – Kommýnıstik partııa jetekshileriniń, keńestik zańnamany óreskel buzýǵa tikeleı kináli jazalaýshy organdardyń qu­qyqtyq jáne saıası baǵasy áli be­rilgen joq. Onyń ǵylymı jáne saıası anyq aıtylmaýy jazyqsyz qur­bandardy aqtaý jumystaryn tolyqqandy etpeıdi, totalıtarlyq rejimniń saıası maqsattylyǵyn, repressııany uıymdastyrýshylar men kinálilerdi moraldyq jaǵynan aqtaýǵa, jaqtaýǵa, synyqqa syltaý taýyp, túsindirýge umtylys jasaý­ǵa negiz qalaıdy. Táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldary elimiz bostandyǵy úshin kúresken, ulttyń rýhanı tiregi bolǵan tulǵalarymyz ortamyzǵa kelip, ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janǵan edi. Al sol alasapyran ýa­­qytta jazyqsyz japa shekken, ur da jyq saıasat jibergen óres­kel qa­telikterdiń qurbany bol­ǵan qa­rapaıym adamdardyń, atala­rymyz­dyń ne jazyǵy bar? Olar­dyń rýhy da ádilettilikti kútedi. Prezıdent bastamasymen der ýaqy­tynda qurylǵan memlekettik komıssııa Qazaqstan tarıhyndaǵy iri gýmanıtarlyq apattan zardap shekken tulǵalarǵa qatysty ádilettikti qalpyna keltiredi degen senim mol.

Erkin ÁBIL,

Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor