«Dala qaraqshysy» Aıdynǵalı Trýmbetovtiń keıingi taǵdyry belgisiz kúıde qaldy

...Samara gýbernatory 1908 jyldyń 9 naýryzynda №1433 qatynas qaǵazy arqyly Astrahan gýbernatoryna tó­men­degideı jaǵdaıdy habarlaǵan. Ol 1907 jyldyń qyrkúıek aıynyń orta sheninde Novoýzen ýeziniń terrıto­rııa­synda Aıdynǵalı Trýmbetov basta­ǵan alty «tonaýshy», «qaraqshynyń» paıda bolǵanyn, olardyń barlyǵy qa­zynalyq naızaly vıntovka, revolver, qanjarmen muzdaı qarýlanǵanyn jetkizedi. Ýezdiń polısııa bastyǵy 29 aqpandaǵy №2583 jazǵan raportynda bul qarýly toptyń orys hýtorlaryn tonaýmen aınalysqanyn jetkize otyryp, aqpan aıynyń basynda Oral oblysynyń aımaǵynda orys hýtorlarynyń ǵana emes, sonymen birge qazaq baılarynyń aýyldaryn tonap, dala tósin burqandyryp jatqanyn jedel málimdegen. 1908 jylǵy 5 aqpanda Novyı Kazankadan shyqqan balyq tıegen shanalardy (oboz) toqtatyp, Býzýlan ýeziniń Lıýbımovka selosynyń sharýasy Z.A.Trostıashkovty Aıdynǵalıdyń ózi vıntovkanyń súńgisimen shanshyǵany týraly keltire ketýdi umytpaǵan.

Bul shaǵyn toptyń sońyna polısııa baqylaýshysy Kazanskıı bastaǵan atty otrıadty salǵanymen, toptyń izine túse almaı, kóp qıyndyqqa tap kelgen. A.Trýmbetovtiń jyldam iz jasyrýy, kóp kedergi keltirgenin, sonymen qatar qazaqtar jaǵynan ony ustaýǵa sharalar qarastyrylmaı, ony jasyryp otyrǵanyn eskertken. Kazanskıı bul topty ustaýǵa arnaıy kazak otrıadtaryn jiberýdi su­raǵan. Osyǵan baılanysty Astrahan gýbernatory Naryn qumyndaǵy stavkaǵa jedel jedelhat jiberedi. Al 15 naýryzda Astrahan ýeziniń polısııa bastyǵyna gýbernator Sokolovskııdiń ózi qupııa túrde jedelhat joldap, onda han stavkasyn­daǵy ýaqytsha keńestiń tóraǵasyna jedel túrde 4 atty qarýly kazak-orysty ji­berýdi qatań eskertedi. Barǵan qarýly kazaktardy 20 kún boıy kólikpen, azyq-túlik, jemshóppen qamtamasyz etý­di Or­dadaǵy ýaqytsha keńeske aıryq­sha tapsyrady. Gýbernatordyń ji­bergen hatynan Aıdynǵalı tobyn ja­qyn ýaqytta qolǵa túsire almaıty­nyn, jergilikti qazaqtardyń ony us­tap berýge asa yqylasty emestigi baıqalady. Joǵarydaǵy hatpen birge han stavkasyndaǵy ýaqytsha keńestiń tóraǵasyna jibergen jedelhatynda jergilikti turǵyndardy atalǵan topty ustaýǵa jumyldyrýdy, Novoýzen ýeziniń polısııa bastyǵyna, Oral oblysyndaǵy úkimet ákimshiligine kómektesýge tapsyrma beriledi. Saıhın stansııasynan taǵy 4 qarýly kazaktyń 18 naýryzǵa deıin jetetinin habardar etedi. Barlyq oqıǵa barysymen ózine telegraf arqyly málimdep otyrýǵa aıryqsha tapsyrma bergen. Arhıv materıaldaryna qaraǵanda 1908 jyly 12 naýryzda Aıdynǵalı, Dııar jáne Aqqoıan Ermuhanovtar Qamys-Samar bóliminiń №16 starshındyǵynyń qazaǵy Qulmuhamed Menetaevtyń úıinde túneıdi.

Ýaqytsha keńestiń tóraǵasy Vol­f­res Astrahan gýbernatoryna A.Trým­betovtiń izine kómekshisi Meńdi­hanovtyń túskenin habarlaıdy. Onyń habaryna qaraǵanda 16 naýryzda A.Trým­betov óz adamda­rymen Gýrev ýeziniń Gory selosynda bolyp, Inderdiń basqa­rýshysy olardy ustaýdan bas tartypty. Ol muny Ilbishin basqarmasyna telegraf arqyly habarlaǵanyn málimet etken. Volfres 3 sáýirdegi telegrammasynda dala noma­dynyń sońyna Ilbishin polısııasymen birge Oral oblysynyń №1 okrýginiń depýtaty Chýkın de túsedi.

Al Aıdynǵalıdyń toby 28 naýryzda Torǵyn bóliminiń qazaǵy Yrzaǵalı Begısaevtyń úıine túnep shyqqany belgili bolǵan sátte 28 ýrıadnıgi bar Adavın jedel jasaqtalǵan otrıadymen sýyt júrip, aýylǵa jetken bolatyn. Bul ýaqytta Aıdynǵalı toby attanyp ketken. Biraq kelgenderge úı ıesi Yrzaǵalı esikti ash­paı qarsylyq kórsetedi. Nıkıtın, To­karev jáne Hmylkov sııaqty kazaktardy qanjarmen jaraqattaǵan soń, ony atyp óltirgen.

Bul ýaqytta Aıdynǵalı toby orys hýtorlaryna, orys saýda kirelerine shabýyl jasap, úreı týdyrady. Bul týraly Astrahan gýbernatorynyń bergen telegrammalarynda anyq kórsetilgen. Gýbernator Kaztalov poselkesine is-sa­­parmen kelgen keńesshi Klımovqa No­vokazanovkaǵa baryp, Aıdynǵalı Trýmbetovtiń tobyn ustaýǵa qarýly ja­saq uıymdastyrýǵa, Qamys-Samar bó­liminiń basqarýshysy Shyntaevpen birge izine túsýge tapsyrma beriledi. So­nymen Klımov pen Shyntaevtyń ot­rıady 23 naý­ryzda Gýrev (Atyraý) ýezine qarasty Gory selosynan attanyp, Meń­dihanovtyń tobymen kezdesedi. Olar Aıdynǵalıdyń tobyn birge ustaýdy josparlaıdy. Biraq Aıdynǵalı óziniń tobymen 17 naýryzda Oral baǵytyna ótip ketkeni belgili bolady. Inder bolysynyń jergilikti turǵyndary Meńdihanovtyń otrıadyna eshqandaı kómek qolyn sozbaı, kerisinshe óshpendilikpen qarsy alǵan. Jergilikti qazaqtardyń patsha ókimeti­niń ókiline kómektespegenine qaraǵanda Aıdynǵalı Trýmbetov qarapaıym halyq ókilderin tonap, zorlyq jasamaǵanyn arhıv qujat­tary naqtylaı túsedi. A.Trýmbetovtiń izin kese almaǵan gýber­nator keńesshisi Klımov 4 adamymen Astrahanǵa oralady. Al 29 naýryzda Chýkın Ilbishin ýeziniń bastyǵyna Aıdynǵalı tobynyń izine túskenin habarlaıdy.

Astrahan oblystyq memlekettik ar­hıv qoryndaǵy A.Trýmbetovtiń isi ja­ıyndaǵy materıaldar osy jerden úzi­l­edi. Onyń budan keıingi is-qımyly, ómiri jóninde atalǵan arhıvte eshbir materıal joq. Degenmen 1912 jyly qazaqtyń tuńǵysh basylymdarynyń biri – «Qazaqstan» gazetiniń 2 qańtar kúngi №4 sanynda «Aıdynǵalı ustaldy» degen taqy­ryppen habar jarııalandy. Onda 20 kún boıy Aıdynǵalıdy tutqyndaýǵa shyq­qan Temir ýeziniń basshysy bastaǵan top Temir, Gýrev ýezderiniń aýmaǵyn, Kas­pıı jaǵalaýyna qonystanǵan aýyldardy aralaǵanymen izine túse almaǵany aıty­lady.

Bul top jolaı aýyldardan Aıdynǵalı saqtaýǵa tastap ketken vıntovkalar, er-turmandar men attardy jınaqtaǵan. Jeltoqsannyń 4-i kúni ǵana jerkepege demalýǵa toqtaǵan Aıdynǵalıdyń ústinen túsedi. О́zin ańdyǵan toptyń qor­shaǵany týraly jergilikti qazaqtardan habar alǵan ol qarsylyq kórsetedi. Ol 2 vıntovkamen kezek-kezek oq jaýdyryp, 4 saǵatqa jýyq qorǵanady. Qasyna erip júrgen Temirǵalı Jahmetov vıntovkalaryn oqtaýǵa kómektesedi. Atys kezinde vıntovkamen 28 oq atqan Aıdynǵalı aqyry qolynan jaraqattanyp, tutqynǵa túsýge májbúr bolady. Al 9 jeltoqsanda Aıdynǵalı men Temirǵalıdy Temir qala­synyń túrmesine qamady.

«Qazaqstan» gazetiniń 1912 jylǵy 19 qańtar kúngi №5 sanynda «Aıdynǵalı Tekeniń túrmesinde jatyr, janynan 800 somnan artyǵyraq aqsha shyqqan. Bul aqsha qazirde okrýgtik sottyń yqtııa­rynda. Tergeýshi jaýap aldy. Áýe­li oıazdyq nashalnık ekenin bilmeı, myl­tyq atýym ras, bilgesin myl­tyǵymdy berip, ózim ustaldym» dep jaýap ber­gendigi jóninde málimet bar. Odan ań­ǵar­ǵanymyz – «qaraqshy» Aıdynǵalı Temir túrmesinen ákelinip, Teke (Oral) qalasyndaǵy túrmege qa­malǵany.

Al el ishindegi aýyzsha derekter bas­qasha óriledi. Atyraý qalasynyń tur­ǵyny, zeınetker Shamǵan Rahmetova 2007 jyly jazyp bergen esteliginde bylaı deıdi: «Meniń atam Aldońǵar men ájem Sútjan Naryn qumynyń Tushyqudyq jerinen eken. Alaıda 1900 jyldary qýǵyn kórip, birshama ýaqyt ájemniń Taısoıǵan qumyndaǵy otyrǵan tórkinin panalaǵan eken. Sol kezde ájemniń aıtyp otyratyn bir áńgimesi esimde qalypty. Áńgime Aıdynǵalı jaıynda bolatyn. Ájemniń aıtýynsha, oqıǵa shamamen 1909 jyly, eldiń soǵym soıyp jatqan kezinde órbigen. Ińirde syrttan bir adam daýys­tady. Sol kezde kishkentaı inim Erǵalı syrtqa shyǵyp, birazdan keıin qaıtyp keldi. Bala kelgen qonaqty kórgende qatty qorqyp ketken eken. Syrttaǵy kisi «Aldońǵar degen kisiniń úıi osy ma?» deıdi. Inim oǵan «joq» dep jaýap beredi. «Osy úı dep edi ǵoı» dep aqyrǵanda, aýyzynan ot shashyp tur eken. Qaıtyp kelse meni ońdyrmaıdy» dep inim peshtiń artyna tyǵylady.

Baqsaq, inim «kisi kelse, maǵan mal soıdyrady dep», sonyń beınetinen qashyp, aıtpaı tur eken. Birazdan keıin Qojyq degen aǵamyz álgi adamdy ertip keldi. Qonaq kisi boıy bıik, eńgezerdeı qara, saýsaqtary balanyń bilegindeı alyp adam eken. Iyǵyna nán qorjyny men myltyǵyn asyp alǵan. Basyna kıgen tymaǵy bıikteý qystaýdyń tóbesin syzyp kele jatyr. Aldońǵar qart tórde jatyr edi. Manaǵy adam «Assalaýmaǵaleıkým» dep eńkeıe qolyn bere amandasty. Aldońǵar qart qonaqtyń qolyn jibermeı, «Sen bul jaqtyń adamy emessiń ǵoı. Osy jaqta Aıdynǵalı júr dep edi. Sen sol emessiń be?» degende, «bolsaq bolarmyz» dep otyra ketti.

Aıdynǵalı birazdan soń «Sizben aqyldasaıyn dep kelip edim. Qaıtsem qutylamyn» deıdi. Sol kezde Aldońǵar qart «Kúzde el kóshkende ketip qalý kerek edi. Endi kóktemde el kóshkende Naryn qumyna qaraı ket» deıdi. Al Aıdynǵalı «Jeńgeıdiń qursaǵyndaǵy er bala eken. Men kirip kelgende, selk etpeıtin áıel adam bolmaýshy edi. Myna kisi miz baqpady. Balanyń atyn «Rahmetolla» dep qoıyńyz» dedi (Rahmetolla estelik ıesiniń ákesi – A.A.). Erteńine Aıdynǵalı attanyp ketti. Kelesi jyldyń kókteminde Aıdynǵalı qaıta keldi. Bul kezde men bosanyp otyr edim. «Bala on úshke kelgende ustatarsyńdar» dep kúmis qamshy men myltyq tastap ketti. Aldońǵar qart óz oıyn tike aıtatyn kisi edi. Aıdynǵalıǵa «Sen endi qashyp qutyla almaısyń» dedi. Sol jyly jazǵa qaraı «Aıdynǵalı ustaldy» degen habar aldyq».

Ájemniń aıtqandarynan esimde qal­­ǵany osy. Sol kezde balamyz ǵoı, mán berip, surańqyraǵanda ájem de to­lyǵyraq aıtar ma edi, kim bilsin. «Áje, ol nege qashady?» dep suraǵanym bar. Sonda ájem «patshaǵa qarsy bolǵan eken» dep qysqa jaýap berýshi edi. Taǵy bir esimde qalǵany «Aıdynǵalıdyń sheshesi ol ustaldy degende, «Aıdynǵalıdyń basyn ezbese, óle qoımas, oǵan júkti bolǵanda jylannyń etine jerik bolyp edim» degenin de ájem aıtyp otyrýshy edi» deıdi.

Al «Qazaqstan» gazetiniń №7 (21 aq­pan, 1912 jyl) sanynda «Aıdynǵalıdyń Ha­jyǵalı ahýn arqyly anasyna jazǵan haty» atty maqala jaryq kórdi. Qaısar azamat anasyna jazǵan hatynda atys­ta jaralanǵanyn, úkimet adamdarynan qashpaq nıetiniń bolmaǵanyn, oıazdyq basshyǵa óziniń berilgenin, 877 som aqshasy, 6 aty, 3 kez jaınamazy Temirde qalǵanyn jazady. Oral túrmesinde aıaǵy kisendeýli ekenin habarlap, namazy baryna shúkirshilik etedi. «Kúndiz bolsyn, tún bolsyn, qarap otyrǵanda Báıtolla (Qaǵba) kózime kórinip, sol ýaqytta aqy­lym shyǵyp, baqyryp, júgirip ketetin edim. Osy kúnde bilinbeıdi. 5 jyldan beri tek kásibim – áýlıe-ánbıelerge zırat etý» deıdi.

Aıdynǵalı óziniń hatynda: «1909 jyly káháfke zırat úshin Týrpan shaharyna bardym. Odan kele jatyp, Semeıde ustaldym. Shpıon dep ustady. Sońyra Túrkııa úkimeti shahadat qylyp, bizdiń kisi dep, jiberińiz dep, mınıstr arqyly Omby dalalyq general-gýbernatoryna qaǵaz kelip, sońyra keńdik etip, ketýge prahodnoı qaǵaz berilgen edi. Ondaǵy atym maǵlum Janǵalı О́tegenuly» dep jazdy. Maqalanyń jalǵasy bar ekeni qaperge berilgenimen, gazettiń keıingi sandarynda birde-bir aqparat kezdespedi.

Bir qyzyǵy isti bolǵan Aıdynǵalıǵa sonaý Túrkııa memleketiniń ara túsýi, biraz oıǵa jeteleıtini ras. Al gazettiń 1912 jylǵy 7 sáýir kúngi №10 sanynda «Aıdynǵalı bir júz seksen jylqynyń jalasynan 4-shi sáýirde Oral okrýg sotynda aqtalyp shyqty. Endi eki isi bar, onda Tekege kelip, Saratov sot palatasy tekseredi. Bir is osy sáýir juldyzynyń 26, ıakı, 28 kúni qaralady. Bul is bir ata­man­ǵa qarsylyq etkeni haqynda» dep jazdy. Dala kókjalynyń budan keıingi taǵ­dyry belgisiz bolyp qalyp otyr.

Aqqalı AHMET,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory