Jazǵyturym, kúz aılarynda men Máskeý túbindegi qalyń ormandy erkin kezýshi edim. Bul serýender birneshe kúnge nemese birneshe aptaǵa sozylyp júre beretin.
Máskeý meni jıyrma toǵyz jasymda alyp ordasyna shaqyrdy. Qyzmet berdi, úı berdi, eń bastysy bostandyq berdi. Bul dúnıede bostandyqtan qymbat ne bar deısiz?!. Eshteńe joq. Eń bastysy sol bostandyqty óziń úshin, óneriń úshin, eliń úshin, Otanyń úshin qalaı jaratýyńa baılanysty. Shyn máninde bostandyq úshin mahabbatty da, ómirdi de talaq tastaýǵa daıyn bolǵanyń qajet.
Bostandyq saǵan Otanyńdy, halqyńdy, tilińdi berdi. Osy úsh taǵan Deshti-qypshaqtyń da, qazaqtyń da úsh kıeli qasıeti bolyp tabylady.
Al óner adamy úshin, qyzý oı jetkizip, tereń zerdeleıtin úsh taqyryp bar.
Olar: О́mir! Mahabbat! О́lim!
Osy úsh teńdessiz uǵymdar ónerdiń eń basty qasıetnamasy.
Úıden shyǵarda poshta jáshiginen alǵan birneshe hatty kózimmen súzip baryp, bireýine toqtaǵam. Tabıǵat aıasynda tabıǵatpen ǵana ońasha qalý kerek. Tabıǵat ózin tanyǵandy, uqqandy, kórgendi, estigendi ardaq tutady. Men kóp adammen hat-habar alystym, solardyń ishinde hattaryn oıýdaı ǵyp oıyp jazatyn eki aǵam boldy. Bireýi – Qadyr Myrza Áli, ekinshisi – Gerold Belger edi. Bul aǵalarymnyń qataryna Aqseleý Seıdimbekovti de qosar edim. Bul adamdar ónerde de, ómirde de ózderin talmaı izdep tapqan jandar edi-aý!
Búgin qazaq ıntellıgensııasy týraly qazaqtar jazbaıdy. Qazaq ıntellıgentteri joq emes bar, biraq olardyń oı-kózin ashyp jazatyn ıntellıgent jazarmandar joq.
Orman ishine endeı kirip, bıik aǵashtyń túbine yńǵaılanyp otyrdym. Rıýkzagymnan qaǵaz ben qalamymdy, sýymdy aldym. Sonan soń baryp Qadyr Myrza Áliniń oımaqtaı qylyp jazǵan hatyn oqı bastadym. Qadyr aǵam ózi aýdaryp jatqan Shandor Petefıdiń biraz óleńderin jiberipti. Ol mine...
Tur, madıar! Basyń kóter! Synatpa!
Qasiretti qalyń eldi jylatpa!
Ne uly bol, ne quly bol zamannyń
Ermin deseń, qarý al da min atqa!
Bul joly biz ant etemiz
Basqasha:
Eshqashanda qul bolmaımyz!
Eshqashan!
Ashý-kektiń alaý-oty qozdasyn!
Bes qarýdy tat baspasyn, tozbasyn!
Ońbaıdy adam eli menen jurtynan
Joǵaryraq qoıar bolsa óz basyn!
Bul joly biz ant etemiz
Basqasha:
Eshqashanda qul bolmaımyz!
Eshqashan!
О́lgen jerden kóteriler tóbeshik.
Qala qoımas elimizdiń úni óship.
Attarymyz áýlıege aınalyp,
Toımaǵanmen bul ajaldyń óńeshi,
Bul joly biz ant etemiz
Basqasha:
Eshqashanda qul bolmaımyz!
Eshqashan!
– O, Qadyr aǵa, – dedim silkinip alyp. – Jaradyń, aǵam, jaradyń! – Meniń daýysymnan orys ormany oıanyp, bıik aǵash bastarynan sap-sary japyraqtar jerge tógilip túsip jatty. – Qandaı joıqyn lepti aqyndy tapqan! Al aýdarmasy, netken keremet. Rahmet, Qadyr aǵa!.. Rahmet!..
Osydan on kún buryn Máskeýdiń Ortalyq Jazýshylar úıinde Vengrııa mádenıetiniń kúnderi ótken. Shandor Petefıdiń óleńderin orys aqyndary oqyǵan. Keremet aýdarmalar edi. Al qazaq tilinde men oqyp otyrǵan Qadyrdyń aýdarmalary olardan da keremet. Juldyz jyrlar, jasyn jyrlar bolatyn!
Jap-jas madıar aqyny júrek jutqandar sanatynan edi. Madıarlardy jaýlaǵan, tonaǵan, erkindigi men bostandyǵyna temir qamyt kıgizgen Venaǵa qarsy Shandor Petefı shabýylǵa shyǵady.
Tappaı maǵan bola ma,
Yrza bolar El-anam.
Halqym úshin bir kúni
Kek alamyn Venadan.
Júrekterge tilimdep,
Jazam ana tilimde:
«О́lim» – myqty óleńim
Sol bolady túbinde.
Qadyr Myrza Áli aýdarǵan Shandor Petefı óleńderi meni múlde bóten qıyrǵa, bóten álemge bastady da ketti. Kók shóptegi meniń aq qaǵazdarym men qalamym jaıyna qaldy. Meniń janym búgin Shandor Petefıdiń naızaǵaı otyndaı jarqyldaǵan jyrlarymen birge janyp bara jatyr edi. Madıarlardyń taǵdyry úshin júrek bulqynǵan, namys qozǵan, rýh atoılap kókke umtylǵan. Madıardyń bıik munaralary qaýsap qulap jatqan. El tozǵan, al madıarlar óz jerinde qul bolǵan. Jap-jas aqyn janyn qaıda qoıarǵa bilmeı janushyrǵan. Esi aýysqan. Jasyn jyrlary madıarlardy oıatýǵa, qoldaryna qarý alyp jaýyna qarsy attanýǵa kótere almaı, eńireı jylap dala kezip júre bergen. Dál sol kezderi Shandor jyrtylyp tozǵan madıar týy týraly tragedııaǵa toly jyr jazdy.
Qula túzde qulazıdy munara,
Zaman jáıli oılandyrar bul ara.
Bolǵan onyń qasıetti nyshany,
Hıkaıaǵa áli toly qushaǵy.
Sanalǵan ol erkindiktiń baıraǵy
Túzdiń jeli sony jyrlap saırady.
Qansha jigit osy týdyń astynda
Qarsy turdy qalyń jaýǵa – tasqynǵa.
Múmkin emes shyn batyrdy shoshytý.
Qanshama erdiń basyn qosty osy tý.
On sýartyp, júz qaıraǵan sheberler
Qylyshtan da ótkir edi ol erler.
«Talqandaımyz kisenińdi, toryńdy
О́ıte almasaq, ólgenimiz oryndy!» –
Estigende, adam túgil, shoshyr ań
Kúnnen beter kúrkiredi osy uran.
Sol baıraqsyz bul kúnderi munara,
Ishten tynyp jatyr edi bul ara.
Erkindiktiń týy sóıtip kúıredi,
Týdy esine alýshylar sıredi.
Bul tý týraly rekvıem bolatyn.
1977 jyly Reseıdiń qaq ortasynda, qalyń orys ormanynyń ishinde otyrǵan otyz jasar qazaq jazýshysy tuńǵysh ret, qazaq hany Abylaıdyń týyn da, ústine kıgen oqaly shapanyn da izdemegenine, tipti ony ańsap, oıyna almaǵanyna da tańǵalyp: «Osy biz ne degen elmiz? Osy biz halyqpyz ba? Ult bolyp qalyptasa almaǵan tobyrmyz ba?..», dep kúıingennen eńirep qoıa bergen. Qazaq eliniń gımnin jazǵan Qaıym Muhamethanovtyń «Biz qazaq ejelden erkindik ańsaǵan», dep kúńirenýiniń syryn da tereń túsingendeı bolǵan. Shandor Petefıdiń madıary Venanyń, qazaq halqy úsh ǵasyr orystyń ımperııalyq ıleýinde tánin ǵana saqtap kún kórip jatqanyn oılap jany túrshikken. Erkindik. Teńdik. Bostandyq. Barlyǵy – óli sóz. Tiri sóz – Imperııa! Imperııanyń temir buǵaýy! Bultartpaıtyn kesapat kúsh! Orys ormanynyń ishinde otyrǵan otyz jastaǵy qazaq qalamgeri, on toǵyzynshy ǵasyrda jany kúıgen, júregi tozǵan naızaǵaı jyrlaryn jarqyratqan jıyrma bes jasar Shandor Petefıdi endi ǵana uqty, túsindi. Shandormen birge jany kúıredi. Júregi eńirep qoıa berdi.
Jek kórse de
Basqanyń
Bári birdeı búginde,
Jalǵyzsyrap, jasqanyp
Vengrııam júginbe!
Azyp-tozyp kelgenge
Berip edik qol ushyn,
Endi ákesi ólgendeı
Jek kóredi sol úshin.
Qaı arada, qaı kúni
Tanytpaq bop eldigin,
Endi bizdiń qaıǵyny
Bólisýge keldi kim?
О́kinedi túbinde,
О́kinedi ólgende
Madıarǵa búginde
Qol kóterip kelgender
Tapqan eken jýasty!
Bar mıyqta kekesin...
Jasaǵandar qııastyq
Tanıdy áli kókesin!
Men ornymnan ázer kóterilip, qarańǵy tartqan orys ormanynyń ishinde sandalyp júrdim de qoıdym. Esim aýysqandaı. Júrdek Máskeý elektrpoıyzyna qalaı otyrǵanym da esimde joq. Ashtyq týraly bastaǵan romanym bar edi, ol da ormanda rıýkzak ishinde qaldy. Sol romandy men qaıtyp izdemedim. Qaıtyp jazbadym. Keı fragmentterin Qudaı qalasa, bıyl jaryq kóreıin dep turǵan. Shákárim qajy týraly romanǵa engizgenmin. Qalǵan fragmentteri «Qazaqty qan qaqsatqan ashtyq týraly on áńgime» degen Rekvıem kitapqa kiredi. Tek Qadyr aǵamnyń oıyp jazǵan haty men Shandor Petefıdiń jıyrma bir óleńi janqaltamda aman saqtalypty.
Keı-keıde, táýelsizdik alǵan Qazaqstan Respýblıkasyn kezip júrip Shandor Petefıdiń óleńderi oıǵa orala beredi.
Erkindiktiń týy sóıtip kúıredi,
Týdy esine alýshylar sıredi.
Byltyr kúzde, Býdapeshtegi qypshaq dostarymmen birneshe kún keńes ótkizgen túnde Qadyr Myrza Áliniń oıǵa toly ot jyry tilimdi kúıdirdi. Bul qazaq jyry. Qazaq paıymy. Qazaq oıy bolatyn.
Baılyq! Baılyq!
Baılyq degen batpan sor,
Adamzatty týra joldan qaqqan sol
Aǵyl-tegil dúnıeń de jetpeıdi,
Ádilettiń ózi jetpeı jatqan soń.
Qasymda madıardyń asqaq aqyny, qypshaq dosym Ferens Býda bolmady. Ol bolǵanda bul bir aýyz qazaq óleńi, vengrshe tógilip kete berer edi-aý! Átteń, ókinishke qaraı búgingi álemde bizdiń adal dostarymyz sıredi. Qazaqtyń janyn uǵatyn, qasıetin tanyǵan áýlıedeı tulǵalar búgin bizdi izdemeıdi, óıtkeni olar o dúnıede, álemde mándi jańa dostardy biz de izdemeımiz, óıtkeni dostyq atty kıeli qasıetti biz qadirleýden qalǵanbyz. Qadyr Myrza Áliniń bir aýyz óleńi HHI ǵasyrda jyrtyq kóne jalaý sekildi asqaqtaı jelbirep tur.
Baılyq degen batpan sor,
Adamzatty týra joldan qaqqan sol.
Shandor Petefıdiń Otan, Halyq, Til týraly tolǵanystary, esh aqynnyń óleńine uqsamaıdy; bólek tebirenisti oı, bólek paıymdaý, bólek syr bólisý.
Kóne túrik urpaǵy, kóne qypshaq madııar azamaty «Meniń pirim – azynaǵan qara aıǵyr» dep silkingende, HHI ǵasyrdaǵy bizdiń kóz aldymyzǵa dúnıeni dúrliktirgen ǵundardyń arǵymaqtary sonaý Batys Sibirden Edil men Dondy tilip ótip bara jatqandaı elesteıdi. Saǵym ishinde qalyń atty ásker asyǵyp-aptyqpaı sán-saltanatymen mańǵaz qozǵalyp bara jatady. Netken kórinis!.. Netken ǵajap sýret!.. Jansyz sýret emes, jandy tiri álem! Áıdáı, kóne túrikter, kóne Deshti-Qypshaq dalasyn japyryp kele jatyr edi-aý!..
Eýropanyń kórkem óńirinde dúnıege kelgen Shandor Petefı sıqyr dalanyń qudiretti tirshiligin meılinshe ekpindi, qýatty jyrmen órnekteıdi. Qanǵa sińgen, súıekke bitken, tekke taraǵan qasıet osy bolar!
Bir ǵasyr ótken soń qala jigiti, qazaqtyń uly aqyny Oljas Súleımenov te dala men arǵymaqty kelistirip sýrettegen edi-aý!..
Eki halyqtyń jyr sabaqtastyǵy Dala eliniń ortaq tirligin, salt-dástúrin sol dalanyń qadyr-qasıetin, uly babalarymyzdyń rýhanı birligin aıqyndaıdy.
Otan týraly jazylǵan óleń kóp. Solaı bolýy zańdy da. Biraq Otanyn dál Shandor Petefıshe bar daýysymen, jan-júregimen, taýsylmas meıirli tilegimen jyrlaǵan aqyn az.
Qadyry joq bastyń da,
Basty taspen ýatasyń.
Uly dabyl astynda
Qalaı tynysh jatasyń?
Otan tózim tozbaı ma,
Men jylaımyn, kúlmeımin.
О́lgenińdi sezbeı qap
Júresiń be? Bilmeımin!
Orystyń áıgili aqyny hám aýdarmashysy máskeýlik Mıhaıl Kýrgansevpen etene jaqyn tanysyp, syılas, syrlas bolýymyzǵa da Shandor Petefı septigin tıgizgen bolatyn. Azııa men Túrki dúnıesiniń uly aqyndaryn oryssha sóıletken Mıhaıl Kýrgansev kóp aqyndardyń óleńderin jatqa biletin, maıyn tamyzyp jatqa oqıtyn. Madıar aqynynyń óleńderin erekshe jaqsy kórýshi edi. Máskeýdegi jazýshylardyń Ortalyq úıinde jeńil sharap iship, óleńderin jatqa oqyp otyratyn aqyndar kóp bolatyn. Ol úı kezinde rýhy oıaý, namysy tiri jazýshylar uıasy edi ǵoı, nesin aıtasyz! Qazir ol úı bar, tek ol úıden rýh qashqan. Qazir ol úıge ıelik jasaıtyn jazýshylar emes iskerler, grafomandar, baılar. Qazaqtyń birtýar jazýshysy Asqar Súleımenov Almatydaǵy jazýshylar úıiniń «Qalamgerinde» kóp oıly sóz aıtýshy edi. Sonyń biri: «Ádebıetti esti jazýshylardan qorǵap keregi joq, ádebıetti grafomandardan qorǵaý kerek», deıtuǵyn. Ne bir ataly sózder aıtqan qaıran, kıeli atalarymyz ben aǵalarymyz bu dúnıeden ótti de ketti ǵoı. Olardy búgin tııanaqtap oıǵa alatyn orta da joq. Bárimiz jaltaqpyz. Bárimiz qorqaqpyz. Bárimiz ótirik sóıleımiz, ótirik kúlemiz, ótirik súıemiz. Kápirge aınalyp boldyq qoı. Qazir aınaǵa qaraýdy qoıdyq. Qazaq ózinen-ózi jıirkenetin boldy. Dál osyndaı halge túsemiz dep kim oılaǵan, Qudaı-aý!..
Mıhaıl Kýrgansev arystan júrek Petefıdiń Otan dep soqqan daýylpaz jyryn oqıtyn. Bul óleńdi de Qadyr Myrza Áli kelistirip-aq qazaqsha sóıletip jiberipti.
Qashanǵy biz qýyrshaq bop qalamyz?!
Jetedi endi! Sarbaz bolsyn balamyz!
Sybyzǵylar qoıa tursyn syzylmaı,
Kerneı únin kútip jatyr dalamyz.
Kez kelgen jaý aldy bizdi basynyp
Otan oıan! Shyq qarýyń asynyp!
Tutandyrý úshin seni kerek pe,
Jaratqannyń jarq-jurq etken
jasyny?!
Shandor Petefı – vengr halqynyń uly perzenti. Uly aqyny. Jaýjúrek sarbazy. Qara aıǵyryn kókke sekirtip, qalyń jaýǵa almas qylyshyn jarqyratyp jalǵyz shapqan jaýyngeri.
Orystyń Sibirinde molasyz qalǵan aqyn da Shandor Petefı.
Álem ádebıetiniń saýsaqpen sanarlyq ulylarynyń sanatyna engen jalǵyz vengr de – Shandor Petefı.
Búgingi ultjandy qazaqtar HIH ǵasyrdaǵy dalanyń uly aqyny Shandor Petefıdiń jyrlarymen sýsyndasa, qalǵyp ketken namys, taptaýyryn bolǵan rýhymyz taǵy bir silkiner me edi?!. – degen úmitke boı artamyz.
Vengr ádebıetine Shandor Petefı jeti jyl ǵana qyzmet ete aldy. Qalǵan ómiri Otanynyń namysyn qorǵaý úshin maıdan ótinde ótti. Astynda arqyraǵan qara aıǵyry, qolynda qanǵa malynǵan almas qylyshy... Halqynyń mańdaıyna jaryq juldyzdaı jarqyrap bitken uly aqyn ne bary jıyrma alty jasynda jasyn túsken terekteı qıylyp tústi.
О́kinishti.
Jazylmaı qalǵan jyr qansha edi?!.
Aıtylmaı ketken oı qansha edi?!.
Túgesilmeıtin asyl arman qansha edi?!.
Qazaqtyń úlken aqyny Qadyr Myrza Áli aǵamyz Shandor Petefıdi qazaqsha sóıletti. О́z jyryna da, ózgeniń jyryna da zor talappen qaraıtyn aqyn aǵamyz baǵa jetpes jumys tyndyrǵan. Osy keremet eńbegi úshin qalyń qazaq Qadyr Myrza Áli aǵamyzǵa sheksiz qaryzdar dep oılaımyn.
Uly Shandor Petefıdiń jyrlaryn «Amanat» jýrnalynyń 200 tomdyq álem ádebıeti kitaphanasyna engizý kópten oıda júrgen edi. Búgin sol oıdy júzege asyrýdyń da sáti tústi.
Uly dalanyń uly perzenti, babalar mekeniniń tórinen oryn al!
Tórlet!
О́ıtkeni el de seniki, tór de seniki! – dep Otany úshin janyn bergen jaýjúrek sarbaz, teńdessiz madıar aqyny Shandor Petefıge búkil jan júregimen tebirene bas ıgen.
Rollan SEISENBAEV