Alashtyń alystaǵy tilshisi – muǵalim Moldaǵalı

Oralda oıanǵan úmit

Ábdýlǵazız Musaǵalıevteı bir sho­ǵyry shetel asyp, órkenıetti eldiń óne­gesin týǵan jerine ala keldi. Bir kezderi shoqyndy bolýdan qorqyp, oqý dese úrke qashatyn Alash balasy endigi jerde bilim dese bas qoıatyn jańa sapalyq bıikke kóterildi. Bul qatarda Eýropa asyp, ozyq jurttyń taǵylymyn kórgen Moldaǵalı Bekturlın de bar edi.

Oral oblysy Jubanyshkól bolysy­nyń úmitti jasy Moldaǵalı Túrkııaǵa 1900 jyly jol tartty. Bul qazaq qoǵa­mynyń ózgeris tilese de, derlikteı ser­pile almaı áli de buıyǵylaý jatqan tusy-tyn. Sol sebepti aldyńǵy lek re­tinde Moldaǵalı ózine jastar arasynda oqýdy nasıhattaý, ózinen keıingi býyndy bilim nárimen sýsyndatý mindeti júktelgenin sezdi. Shynynda da, Reseıdiń buǵaýynda jatqan qazaqtaı eldiń ózgemen terezesi teń bolýy úshin birinshi kezek­te jas sanasyna sáýle túsirýden basqa jol ol kezde joq-ty. Sondyqtan oqýyn bitirgen Bekturlyuly birden muǵa­lim­dik, aǵartýshylyq jolǵa den qoıdy. Sodan eskerýsiz, eleýsiz jatqan qazaq eli­niń alys qıyr shetine bet túzedi. Mol­daǵalı Qytaıdaǵy qazaqtar arasynda aǵar­týshylyqpen qatar alǵashqy ulttyq basylymdarǵa tilshi bolyp, shekaranyń arǵy betinde Alash ıdeıasyn taratýǵa belsene úles qosty.

Qulja saharasynda janǵan shyraq

Moldaǵalı Bekturlyuly eń alǵash Qytaı jerindegi Zaısan, Sháýeshek, Qul­ja qalalaryn aralap muǵalim bolady. 1909 jyldardan bastap Ile ýalaıatynda turaqty túrde shákirtterge sabaq bere bastaıdy. Bul týraly «Qazaq» gazetinde «Qytaı qazaǵy» maqalasynda: «...tórt jyl ishinde seksen shamaly balaǵa ıman-namaz, hat úıretip shyǵardym. Osy kúnde 45 shákirtim bar» («Qazaq». 1913. №18) dep, Ilede turaqty túrde muǵalim bolǵanyn, Ile qazaqtarynyń oqý-bilimge qushtarlyǵyn aıtady.

Qytaıda jaryq kórgen birqatar derek Moldaǵalı esimin «Qalı molda», Ile ýalaıatyna barǵan ýaqyty 1916 jyly dep kórsetedi. Mysaly: Ile oqý aǵartýynyń kýágeri Áseıin Jaq­sy­ly­uly óz esteliginde: «1916 jyly Qalı molda degen kisi kúnestik Sorbulaq-О́riktiaral degen jerindegi Satybaldy aqalaqshynyń aýylynda mektep ashyp, bala oqytty (Qalı molda Reseıde bol­ǵan «Alashordanyń» Shyńjańǵa ji­bergen tilshisi degen sóz bar). Ol ke­ıin Satybaldynyń qaryndasymen tur­mys­tanyp turyp qaldy» degen derek kel­tirse, Ábdiqasym Izatov: «Oqymysty Qalı molda degen adam Satybaldy zyýan­nyń uıymdastyrýymen kıiz úıde bala oqytyp, birtalaı jasty bilimdi etip jetil­dirgen» dep, jazady.

Qabımolla Mánjibaevtiń «Qazaq oqý-aǵartý tarıhynan qysqasha derek­ter» kitabynda da «Qalı molda» kezdesedi. Sonymen qatar «Ile tarıhı materıaldary» jınaǵynda «Áıgili aǵartýshy Qalımolla Bektorlın» atty maqala bar. Maqalaǵa materıal bergen – Imam­muhamet Nurbekov, rettep jazǵan – Andas Omaraqynuly. Bul jazbada, Mol­daǵalıdiń alǵash Qaljat shekarasy arqyly Qytaıǵa ótip, Temir rýyna kelip turaqtaǵanyn, osy jerde bala oqytyp júrgen jerinen Satybaldy Nur­bekulymen tanysqanyn aıtady. «Satybaldy onyń kóp oqyǵan, bilimdi azamat ekenin ańǵaryp, aqalaqshy Demeý aýylynan at mingizip, shapan kıgizip, bala oqyttyrý úshin Kúneske alyp keledi. Ol Satybaldy aýylyna kelgennen keıin dereý ózi qurastyrǵan oqýlyǵy arqyly júıeli oqytýdy bastap ketedi («Ile tarıhı materıaldary». №15. 1999. Qulja. 173-174 b). Bul mektepten Satybaldynyń týys balalary ǵana emes, Kúnestiń bas-aıaǵyndaǵy, tipten basqa bolystardaǵy tanystarynyń balalary da kelip oqıdy. Joǵaryda aıtylǵandaı 80 shamaly shákirt oqytqany sonyń dáleli.

Moldaǵalıǵa qamqor bolǵan Saty­baldy kim edi? Satybaldy Nurbekuly (1878-1941) jastaıynan el basqarý isi­ne aralasyp, Ile ýalaıatynda Qyzaı bolysy ýpravıteliniń keńesshisi boldy. Tatardyń «Shýra», «Ýaqyt» basylymdaryna jazylyp turdy. 1909 jyly Moldaǵalıdy Kúneske bala oqytýǵa aparyp, óz qaryndasyn qosyp otaý tigip beredi. 1923 jyly Satybaldy Ile qazaqtary bıleýshileriniń aqylshy, keńesshisi laýazymyn aldy. 1936 jyldary Kúneste qurylǵan qazaq-qyrǵyz oqý-aǵartý mádenıet uıymyn basqardy. 1941 jyly qaıtys boldy.

Ileni meken etken qyzaı elinde ol kezderi Reseıdegi oqý oryndaryn biti­rip barǵan muǵalimder kóp emes-ti. Eń alǵashqysy jáne jol bastaýshysy Mol­daǵalı boldy. 1911 jyly Sın ımperııasy qulap, jańa úkimet ornaǵan soń jergilikti basqarýshy úkimet qazaqtardyń jańasha úlgidegi mektep ashyp, balalaryn oqytý jóninde keńes ashyp, máji­lis qurady. Bul týraly «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetterinde túrli habarlamalar bar. «Hár bolysta mektep salyńyz, qytaısha úıretýshi moldany biz berelik, musylmansha din úı­re­týshi moldany ózińiz tabyńyz, kór­shi­les hónerli jurt orys. Onyń tilin úıre­nem deseńizder, orys ýshıtelderin aldyr­sańyz jaqsy!.. Bolystar maqul dep tarqady. Qyzaı habarlaryn taǵy jazyp jiberemiz. Alystaǵy tilshińiz: Moldaǵalı Bekturáli» («Qazaq». 1913. №18).

 Úkimettiń halyqty jańasha oqýǵa shaqyrǵan sol jıylysynan soń Ile ýalaıa­tynda jańasha mektepterdiń qurylysy bastalyp, qatary kóbeıe tústi. Estemes aqalaqshy 400 qaraǵaı túsirtip, mektep qurylysyn bastaıdy. Sonymen qatar Estemes aqalaqshynyń muǵalim usynys etý máselesi týraly: «Ýfadan oryssha, musylmansha jaqsy biletuǵyn bir qa­zaq shákirtin aldyramyn degen ózinde bar. Bul kúnde qyzaıda úsh muǵalim bar. Ekeýi noǵaı, bireýi qazaq. Qazaq muǵalim Moldaǵalı (Mollaǵalı) Bekturlın degen jigit. Kúneste Satybaldy Nurbek uly­nyń qolynda turǵan. Bul myrzanyń tárbıesinde 4 jyldan bastapqy bólimdi 80 bala bitirdi» («Aıqap».1913.№11). Moldaǵalıdyń qyzaı elindegi shetten barǵan alǵashqy qazaq muǵalim ekenin jáne Satybaldy aýylynda 4 jyldan beri turaqty muǵa­lim bolyp júrgeni týraly aıtylǵan derek­terdi tolyqtap, 1909 jyly bardy degen derekti naqtylap, Estemes aqalaqshy saldyrǵan alǵashqy mektebi jaıly da tolyq málimet beredi.

Moldaǵalı, Satybaldydan keıin bir basqosýda Estemes aqalaqshynyń uly Noǵaıbekpen tanysady. Noǵaıbek týraly: «Noǵaıbek myrza oryssha, qazaqsha eki jaǵynan da habary bar táýir ǵana bilimdi jigit eken. Orysshany alty jyl Quljada ózine arnap «ýchıtel» ustap oqıdy. Bútin Qyzaıda bizden artyq kisi joq dep júrgen bolys hám balalarynyń «nadandyǵymnan aıyrylyp qalamyn» degendeı, oqy dese at tonyn ala qashatyn bir zamanda bul myrzanyń oryssha, qazaqsha eki jaǵynan birdeı jetik bolýy tańǵalarlyq is edi», dep paıym aıtady. Iá, Noǵaıbek Estemesuly (1888-1924) Ileni jaılaǵan Qytaı qazaqtary arasynda at tóbelindeı oqyǵandardyń saqasy edi. Almatyda oqyp, odan Túrkııanyń Ystanbul qalasyna jalǵasty bilim alǵan Noǵaıbek 1916 jyly elge oralǵannan keıin jańasha úlgidegi mektep ashyp, Ile ýalaıatyndaǵy aǵartý jumystaryna sony lep ákelgen qaıratker tulǵalardyń biregeıi-tin.

Osyndaı ushqan uıasyna bilim áke­lip, óner sáýlesin túsirgen oqyǵan aza­mat­tardyń ónegeli isine súıine bilip, keı­bir olqy tustarǵa ókinish tanytady. «Qy­zaıda oqýshy hám oqytýshylardyń óte az ekeni árkimge belgili ǵoı. Al endi oqý izdep shetke ketýshiler tipti joq edi. Byltyrǵy jyly oqımyn dep shetke ketken Qyzaıdyń birneshe jigitin Almatyǵa barǵan jerinde orys úkimeti «shpıonsyń» dep qaıta qýyp jiberdi», – dep nalıdy taǵy bir jazbasynda Moldaǵalı. Eldiń ystyq-sýyǵyna birdeı eleńdep, jaqsysyna jan semirtip, terisine qapa­lanǵan bul Bekturlyulynyń shyn jana­shyrlyǵy, azamattyǵy edi.

Moldaǵalı Bekturlyuly 1909 jyldan 1926 jylǵa deıin Kúneste muǵalim boldy. «Mollaǵalı Bekturlın atty oqymystyny Satybaldy Nurbekuly usynys etip ákelip, halyqty uıymdas­tyryp Kúnestiń Almaly degen jerinde 1926 jylǵa deıin bala oqytqan. Núsipqan Kónbaıuly, Ábeý Qudyshuly, Qojahmet Satybaldyuly, Dáýitbek qatarlylar osy Moldaǵalıdan oqyp saýattandy» («Kúnes tarıhı materıaldary». №12. 2012. 2b). Ta­labyn ushtap, túletip ushyrǵan shá­­kirtteri keıin aıtýly tulǵalarǵa aına­­lady. Aıtalyq, Shyńjańdaǵy Alash ıdeıasynyń izin jalǵaǵan saıası uıym – qazaq-qyrǵyz uıyshmasyn, odan ke­ıin ólkelik oqý-aǵartýdy basqarǵan Ábeý Qudyshuly, ólkelik jaýapty qyzmet­terde elge eńbek sińirgen Núsipqan Kóń­baıuly qatarlylar bar.

Qıyrdan qalam siltegen

Moldaǵalı Bekturlyuly óz zama­ny­nyń alǵabasar ókili retinde aǵartý­shylyqtan bólek, gazet-jýrnaldarǵa da hat-habar jazyp, avtor retinde qatysyp otyrdy. Jazba sońynda aty-jónin – «alystaǵy tilshińiz» dep, kórsetedi.

«Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy №18 sanynda «Tilshiler sózi» aıdarymen «Qy­taı qazaǵy» maqalasy beriledi. Bul maqalada: «Basqarmamyzǵa Qytaı qolastyna qaraǵan Qyzaı qazaǵynyń ishinde bala oqytyp turýshy Moldaǵalı myrza Bekturáliuǵyly hat jazyp, Qy­zaı qazaqtarynyń halin bylaısha kór­setedi» dep, qytaıǵa qaraǵan Qy­zaı elin­degi jańasha oqý jaǵdaıyna toq­tal­ǵan. Gazettiń №38 sanynda Moldaǵa­lı Bekturlyulynyń Quljadaǵy meken­jaıy kórsetilip, «Basqarmadan» aıda­rynda basylady. «Moldaǵalı Bek­tur­­áliuǵylynyń adresi: Kýldja, Kıtaı­skıe vlad. Sharafýtdıný Sagdıevý, ıash №7, per. Mýllagalııý Bektýrlıný». Osy­laısha Moldaǵalı Bekturlyuly «Qazaq» gazetine jazýshy jáne jazylýshy bo­lyp habarlar jaza bastaıdy. Sonymen qa­tar «Qazaq» gazetiniń Qytaı aýmaǵyndaǵy taralýyna da óz úlesin qosady.

«Aıqap» jýrnalynyń 1913 jylǵy №12 sanynda jaryq kórgen «Qytaı qa­zaq­tarynyń as berýi» atty maqalasy Ja­byqbaı záńginiń ákesi Bulǵynshy aqa­laqshyǵa (volostnoı opravıteldiń) opat bolǵanyna bir jyl tolǵanda as bergeni týraly edi. Bul maqala 2000 jyly «Ile aıdyny» jýrnalynyń №5 sanynda jarııalanyp, Qytaı qazaqtary arasynda qyzyǵýshylyq týdyrdy. Maqalada Qytaıdaǵy qazaqtardyń salt-dástúri, baı-qýatty ómir tirshiligi týraly aıty­lady. Qyzaı eliniń qonaq kútýiniń erek­sheligi «qonaqasy» jáne as berý dástúri jaıly qundy málimet beredi.

Týǵan topyraqtan jyraq, Alashtyń ordaly qalasynan shalǵaıda júrse de Moldaǵalı eldegi ár ózgeriske sergek qa­rap, barynsha ún qosyp, belsendilik tanytyp, tileýles bolyp otyrdy. Qarǵa tamyrly qazaqty Alash týy astyna birigýge shaqyrdy. Aıtalyq, 1916 jyly qyzaı eliniń ıgi-jaqsylarymen birge «Azamat» seriktigine jarna qosyp, gazet isiniń aqsamaýyna barynsha atsalysady. Maqsud Sasanov, Satybaldy Nurbekuly, Qusbolat Baıbolatuly, Jaıyrbek Sa­sanuly, Rakhım Aqylbekuly hám Jıen­áli Meıirmanuldarymen birge muǵa­lim Moldaǵalı Bekturlyuly da 100 som jarnamen múshelikke ótedi. «Aıqap» jýrnalynda Mamanovtar áýleti jarııalaǵan roman báıgesine de, Ile gýbernııasy atynan qatysyp, óziniń týyndysyn topqa qosady.

Týǵan jerge oralý

Azamat soǵysy aıaqtalyp, keńes óki­meti ornaǵannan keıingi saıasat ala sy­zyqtyń eki aıryǵyndaǵy Alashty tipten alańdatty. «Aıqap» pen «Qazaq» sekildi ulttyq basylymdar jabyldy. Buryn qazaq jerinen erkin keletin baspasózge Qytaı ókimeti endigi qatań baqylaý ornatyp, shekteıtin boldy. Osynyń bári de M.Bekturlyulyn beımaza kúıge túsirdi. Týǵan jerge oralý oıyn údetip, saǵynyshyn odan ári ulǵaıta tústi.

Urpaqtarynyń estelikterine súıen­sek, Moldaǵalı 1925-1926 jyldar ara­lyǵynda Oralǵa barǵan. Árıne, shekara asyp, 3000 shaqyrymdyq mejeli jerge jetýdiń qıyndyǵyn aıtpaǵannyń ózinde, bul shaq keńes ókimetiniń qazaqtyń eski oqyǵandaryna jaýlyq pıǵylyn baıqata bastaǵan tusy edi. Dese de qıyndyqtardyń bárin eńserip, Moldaǵalı 1927 jyly Quljaǵa qaıta oralady.

Táńir tańǵajaıyp taǵdyr buıyrǵan osy aǵartýshynyń ómir jolyna úńilip, ǵumyrbaıandyq deregin izdestirgenimizde biz kútpegen oljaǵa jolyqtyq. Bizge kerek derek, «Qyzyl tý» gazetiniń eski tigindilerinen kezdesti. Gazettiń 1926 jyl­ǵy tamyz aıyndaǵy №95, №96 nómir­lerinde «Qytaı qazaqtary jaıynan» (Muǵalim M.Bekturlyulymen áńgime) degen kólemdi jazba jaryq kóredi. Bul suhbatynda Moldaǵalı Bekturlyuly ózi jaıly birshama mańyzdy aqparat beredi. Sonymen birge atalǵan derek avtordyń óz aýzynan aıtylǵandyqtan quny joǵary derekkóz retinde kádege jaratýǵa bolady dep esepteımiz. Aıtalyq, gazet redaksııasynyń Moldaǵalı týraly ań­dat­pasynda: «Joldas Moldaǵalı Bek­tur­lyuly Oral ýezi Jubanyshkól boly­synyń qazaǵy, rýy Jabaǵy Kerderi. Bul joldas 1900 jyldarda ǵylym izdep Túrkıege baryp, odan birneshe jyldaı Azııa, Eýropa qalalaryn kezip júrip, 1909 jyly Qytaı qazaqtaryna baryp muǵalim bolǵan. Sodan beri Bekturlyuly qytaı jerinde. Endigi maqsaty týǵan jeri Oral gýbernesine kelmek» (suhbat alýshynyń aty «Q.B.» dep kórsetilgen).

Gazettiń keıingi nómirlerin tekserge­ni­mizde de T.Sapauly men Raqym Sú­gir­uly redaktorlyq etken tusta Mol­da­ǵalı atalǵan gazetpen tilshi retinde shy­­ǵarmashylyq baılanysta bolǵanyn baı­qadyq. Týǵan jeri Oral gýbernııasynan Quljaǵa qaıtqan soń basylymnyń 1927 jylǵy naýryzdaǵy №33 nómirinde «Qytaıdaǵy tilshimizden. (Qulja)» degen habarlama jaryq kóredi (sońynda Bekturlyuly dep qol qoıylǵan). Qul­ja­daǵy sátsiz áskerı tóńkeris týraly aıta kelip, «Osy kúni Qulja qalasynda tártip qatty. Shetten kelgen adamdardy qatty baqylap kirgizedi. Muǵalimderdi ustap abaqtyǵa jaýyp jatyr. Shekaraǵa senzor qoıyldy. Hat-habarlardy qarap jiberedi», dep qaıyrady. Bizdegi arhıv qorlarynda «Qyzyl tý» gazetiniń tutas nómiri saqtalmaǵandyqtan odan keıingi qaı nómirde Moldaǵalıdyń qandaı materıaldary jaryq kórdi degen saýalǵa tolyqqandy jaýap taba almaı, qoldaǵy bar málimettermen irkilip otyrmyz. Degenmen qalaı bolǵanda da «Aıqap» pen «Qazaqtan» keıin Bekturlyulynyń jýrnalıstik joly «Qyzyl tý» gazetimen tolyqqany anyq.

Jarqyrap sóngen shoqjuldyz

Aldynda atap ótkenimizdeı, Kúnes­tegi Satybaldy aýylyna kelýi onyń taǵdyryna túbegeıli betburys ákeldi. Saharadaǵy qazaqtyń mádenı ósýine mu­ryndyq bolýymen birge ózi otbasyn quryp, shańyraq kóteredi. Bul tý­raly «Ile tarıhı materıaldary» jına­ǵynda bir derek bylaı dep syr shertedi: «Satybaldy Qalımollanyń osy aýylda máńgi turaqtap qalýyn oılaıdy ári qulaqqaǵys etedi. Qalımolla: «meni máńgi turaqtap qalsyn deseńiz – ózińizge ini, ákeńe bala bolaıyn, kenje qarynda­syń Áýejandy qos», – deıdi. Áýejan, 7 ja­­synda qarajel aýrýymen aýyryp, til-qulaǵy kemtar bolyp qalǵan jaıy bar edi. Bul jaǵdaıdy Qalımollaǵa aıtyp keńes salady. Qalımolla onyń zerektigin oılap, tárbıelep kete alatyn senimin bildiredi. Sonymen Satybaldy Qalımollaǵa asyqty jilik ustatyp, basyna úı tigip, baýyryna qazan asyp, qaryndasyn qalyńsyz qosyp, Nurbektiń bir semıasy etip ornalastyrady. Qalı­molla Áýejanǵa sańyraý-soqyrlar álip­pesin qurastyryp berip, ony oqytyp saýattandyrady» («Ile tarıhı materıaldary». №15.1999.176b). Áýejan Nurbekqyzyn kózi kórgen Imammuhamed aqsaqaldyń aıtýynsha keıýana 70-ten asyp, dúnıeden ozǵansha quran oqyp, hat jazǵan saýatty kisi edi deıdi.

Moldaǵalı Bekturlyulynyń kindigi­nen Iskendir, Salaqı, Jamalı, Yrzahıl, Paraýyq atty 5 ul, Zýhra, Sánııa atty 2 qyz taraıdy. Osy jeti balanyń ishindegi tek úsh uly: Iskendir, Jamalı, Salaqı jáne eki eki qyzynan urpaq jalǵasyp, basqa eki ulynyń aldy jıyrmaǵa jeter-jetpesten qaıtys bolyp, olardan urpaq qalmaǵan. Salaqı balasynan jet­ken aýyzsha derekke súıensek Mol­daǵalı Bekturlyuly urpaqtaryn órke­nıetti eldiń oqý jurttarynan oqy­tý­dy armandapty. Ol únemi «balala­rym­dy Germanııadan, Túrkııadan, Reseı­den, qalǵan balalarymdy ózimniń ata jurtymnan oqytamyn», dep aıtyp otyrady eken.

Amal neshik, táńiriniń tańdaýymen qıyrdaǵy qazaqtyń kózin ashyp, kóńiline sáýle túsirýge, alash ıdeıasy qytaı aýma­ǵynda taratýǵa bar kúsh-jigerin arnaý­ǵa nesibe buıyrǵan arys 1932 jyly Kúnestiń Almaly eldi mekeninde pánıden baqıǵa kóshti. Jaıyq jaǵasynda dúnıege kelgen Alash azamatyna Ile boıynan topyraq buıyrdy. Attanar aldynda urpaqtarymen bylaı dep baquldasypty: «senderdiń ata mekenderiń Qazaqstannyń batysyndaǵy Oral, Orynbor óńirinde. Keıin týystaryńdy izdemek bolsańdar, sol óńirden izdeńder, rýlaryń kishi júz­degi Alshyn-Jappas! Kózimniń tiri­sinde amal joqtyqtan týystaryńmen qaýysh­tyra almaı, oqyta almaı armanda ketetin boldym!». Búginde, ul-qyzdarynan ta­ra­ǵan 20-ǵa jýyq otbasy Ile ýalaıatyn­da meken etýde. Urpaqtarynyń eń úlken armany – ata mekeni Oraldy kórý, kishi júz ishinde, atalary Moldaǵalı Bek­turlyulynyń jaqyn týystary bolsa, tanysyp – qaýyshý edi...

Túıin: Moldaǵalı Bekturlyuly us­tanǵan Alash ıdeıasynyń izin jal­ǵap, ólkede qazaq-qyrǵyz mádenı uıysh­ma­lary paıda boldy. Jańasha bilim beretin mektepter kóptep boı kóterdi. Uıymdy basqarǵan azamattar arasynda Moldaǵalıdyń shákirtteri de boldy. Demek, barsha qazaqtyń «Alash týy astynda, kún sóngenshe sónbeımiz!» ıdeıa­sy qytaı aýmaǵyndaǵy qazaqtarǵa da óz áserin tıgizip, jemisin berip, jalǵasyn tapty.

Abaı MYRZAǴALI,

tarıh ǵylymdarynyń magıstri