Bala kúnimizde, kóbimiz «Shyǵys juldyzdary» degen alaqandaı ǵana antologııany asa bir yntyqtyqpen, qushtarlyqpen oqyǵan bolarmyz. Tozdyrǵan bolarmyz saýsaq ýytymen. Bata suraǵan bozbala Abaıdaı, bizdiń de bozbalalyq tylsymnyń syryn ǵaıyptyń tilimen jyrlaǵan shyǵys shaıyrlaryna tańyrqaýmen ótti emes pe?! Parsy-tájik poezııasynyń padıshahtary sekildi ǵashyqtyq ǵazalyn, danalyq rýbaıyn, totyqustaı qulpyrǵan jimle dúnıeniń jumbaq bolmysyn ashýǵa umtylǵan qasıdalardy jazǵymyz keldi.
Joǵary oqý ornyna túskende, sátin salýyn qarańyz, basqa emes, naq parsy tilin oqydyq. Ustaz Islam Jemeneıden, ózge de bilimdi shyǵystanýshylardan dáris aldyq. Jazǵy kýrstarǵa jazyla júrip, Abylaıhan atyndaǵy ýnıversıtettiń Shyǵystaný fakýltetine kelip, taǵy úırendik. Sol kezeńnen bastap basyma jastana júrip jattaǵan, ásirese, Rýmı men Hafızdiń jyrlary basqasha sóıleı bastady. Búgingi áńgime sol, Attardyń shákirti, adamzat bolmysy gaýharyn ásemdeýshi sheber, ǵaıyptyń tilin bilýshi, shırazdyq Hafızdiń bir ǵazalynyń alǵashqy eki joly týraly ǵana bolmaq. Bul bir «Túrik arýy» atty dańqty ǵazaly edi. Bul ǵazal qazaq tiline de, orys tiline de kóp tárjimalandy. Ol mine (transkrıpsııasy):
«Agar an tork-e Shırazı be dast arad
del-e ma ra,
Ba hal-e hındýıash bahsham Samarkand
o Býhara ra»...
Muny Shákárim Qudaıberdiuly bylaısha aýdarady:
Eger súıikti ol bala
Kóńildi alsa men úshin, –
Samarqan men Buhara,
Berdim qara meńi úshin...
Al Afanasıı Fet:
Kogda krasavısý Shıraza
svoım kýmırom, ızberý,
Za rodınký eıo otdam ıa ı
Samarkand ı Býharý, – deıdi.
Ábirash Jámishov:
Men Shırazdyń pák sulýyn perishtege
teńer em,
Bir meńine Samarqan men Buharany
berer em, – dese,
Konstantın Lıpskerov:
Dam tıýrchanke ız Shıraza Samarkand,
a eslı nado – Býharý!
A v blagodarnost jajdý
rodınkı ı vzglıada,
– dep bir qaıyrady.
Jumeken Nájimedenov bolsa:
Túrik qyzǵa berer em Samarqandy,
eger ol
Bir jalt etip qarasa –
Buhardy da berer em,
– dep,
Al, Qýandyq Shańǵytbaev:
Shırazdaǵy túrik qyz súıse
mendeı bısharany,
Qııar edim meńine Samarqan men
Buharany,
– dep aýdarady.
Saıd Sangın:
Eslı ta shırazskaıa týrchanka ýtolıt
jajdý serdsa moego,
Otdam Samarkand ı Býharý
za odný rodınký eıo,
– degen de nusqasyn usynady.
Ǵazaldyń osy eki joly oqýshyny ártúrli oılarǵa jeteleıdi. Shaıyr munymen neni meńzep otyr? Túpki ıdeıa qandaı? Munyń astarynda qandaı oı jumbaqtalyp tur?
Bir sátte kóz aldymyzǵa kartına kele qalady: Shıraz shárinde turatyn meńdi túrki qyzy jáne sol meń úshin Samarqan men Buqarany bergisi keletin shaıyr.
Áýeli, meńdi aıtaıyq: ol qarapaıym meń emes, «hal-e hındýıash» ıaǵnı «úndi qaly».
Ádemi meń, ásem meń, oımaqtaı meń, tamshydaı tabıǵı meń emes, kádimgi úndi qaly dep atap otyr. Bilesizder, úndiler mańdaıyna, eki qastyń joǵarǵy orta tusyna jasandy meń salady. Bul meń «bındı» (basqa ataýlary da bar) dep atalady. Bındı qyzyl jáne qara tústi bolady. Qyzyl tústi bındıdi nekeli áıelder jaǵady. Al qara tústi bındıdi jesir áıelder azanyń belgisi retinde salyp alady. Sonymen qatar, mańdaıdaǵy bındı salynatyn oryn «altynshy chakranyń orny» dep te tanylady eken. Iаǵnı munyń dinı astarynda «úshinshi kóz» – «Shıva qudaıynyń kózi» maǵynasy jatyr.
Al endi oılanyp kórińiz: túrik qyzynyń mańdaıynda nekeli áıel nemese jesirler ǵana jaǵatyn bındı tańbasy ne istep júr? Jalpy, túrki halyqtarynda qyz balanyń mańdaıǵa belgi salý, tańba salý dástúri joq ekeni áýelden anyq nárse.
Ekinshi, «tork-e shırazı» ıaǵnı Shırazda turatyn túrki qyzy kim bolýy múmkin?
Shırazda turatyn túrkiler Barlastan shyqqan, Qarajer bektiń urpaǵy, Taraǵaı bektiń balasy Ámir Temirdiń áskeri Iranǵa kirgen kezde ilesip kelgen túrkiler bolýy da múmkin. Biraq Ámir Temirdiń 1382 jyly Iranǵa kelgen kezinde Hafız (1325-1385*1390) jetpiske kelgen edi. Onyń ústine Hafız ben Temir arasyndaǵy kezdesýde bul ǵazaldyń áńgime arqaýy bolǵandyǵyn eskersek, ǵazaldyń erterek jazylǵandyǵyn kóremiz. Al Shyńǵys hannyń Tóleden týǵan nemeresi Qulaǵýdyń jáne onyń áýletiniń joryq tarıhyna qarasaq, Uly Quryltaıdyń sheshiminen keıin Qulaǵý Taıaý Shyǵysqa joryqqa shyǵyp, talaı eldi baǵyndyrady. Keıin Iranda Elhandar bılik qurady. Mine, osy tusta Qashqardan Iranǵa túrkiniń Qashqaı taıpasy da kóshedi. Shıraz ben Isfaqannyń arasy olardyń jaz jaılaýyna aınalady. Áli kúnge Iran Islam respýblıkasyn meken etetin qashqaılar ózderiniń qonys aýdarý tarıhyn Qulaǵýmen tikeleı baılanystyrady.
Demek, Hafızdiń jyrǵa qosyp otyrǵan túrki qyzy osy qashqaı taıpasynyń qyzy. Qashqaı qyzdary óte bádendi keledi jáne olardyń qalyń maly qymbat turady eken. Hafız qos qalany beremin dep otyrýy da osy qymbat turatyn qalyń maldan shyqqan sóz bolýy múmkin ǵoı. Iаǵnı jaı ǵana syılaý emes, qalyń mal retinde ótegisi kelýi.
Úshinshi, «Samarkand o Býhara ra» ıaǵnı Samarqan men Buhara jaıyna keleıik.
Samarqan men Buhara qalalary shaıyr ómir súrgen dáýirde Persııanyń ıeleginde bolǵan joq, áýeli Qulaǵý áýleti, keıin Temir áýleti bılegen qalalar. Tipti Ámir Temir ony óz memleketiniń astanasy da etti. Demek, Hafız óz halqynyń ıeligindegi basqa qalalardy emes, máselen Shıraz ben Isfaqandy emes, túrkilerdiń ıeligindegi Samarqan men Buharany qalyń mal retinde bergisi keledi. Qısynǵa kelmeıtin sekildi. Mysal úshin, «men fransýz qyzyna ǵashyq bolyp, onyń «latyn amerıkalyq qap-qara shashy úshin» Almaty men emes, Parıj ben Mılandy syıǵa tartar edim» desem, qalaı estiler edi? Onyń ústine, Hafız Samarqan men Buharany eshqashan kórmegen, onyń ómiri Shırazda jáne birneshe jyl Isfaqanda ótken.
Taǵy bir kartınany elesteteıik: Shırazda turatyn, qashqaı taıpasynan shyqqan, mańdaıynda bındı tańbasy bar túrki qyzy jáne ol qyzdyń qalyń malyna túrkiniń qos qalasyn bergisi keletin shaıyr...
Shaıyr ómirinen taǵy bir eskere ketetin jaıt, Hafızdiń bozbala kúninde Shah-Nabat esimdi sulýǵa ǵashyq bolǵany. Shaıyrdyń dańqy shyqqan zamandarda ony úndiniń Bengala sultany óz eline shaqyrady. Hafızdyń aqyry joly túspeıdi. Esesine aqynnyń kenje uly Shah Nýman Úndistanǵa ketip, Býrhanpýrda ómir súredi. Osy derekterge qarap otyrsańyz, aqynnyń alǵashqy mahabbaty úndiniń qyzy bolmady ma eken degen oı da qylań beredi. «Úndi qalyna» yntyqtyq ta sodan qalýy bek múmkin.
Qalaı bolǵanda da, Hafızdi jáne onyń ǵajaıyp shyǵarmalaryn týra maǵynasynda túsiný múmkin emes. Onyń ulylyǵy da sonda. Bul ǵazaldyń astarynda qudaıtaný máselesi jatyr. Bizdiki – shaıyr shyǵarmashylyǵyna oqyrman qyzyǵýshylyǵyn arttyraıyq degen oı ǵana.