Kirispe
Úsh ǵasyrǵa jýyq Eýrazııa qurlyǵynyń basym bóliginde ómir súrip, sol aýmaqtaǵy kóptegen halyqtardyń tarıhy men mádenıetinde, olardyń memlekettiligi tarıhynda tereń iz qaldyrǵan Altyn Orda ımperııasynyń tarıhy kúni búginge deıin zertteýshi mamandardyń nazaryn ózine aýdarýda. Al sońǵy jyldary Altyn Ordanyń qurylýynyń 750 jyldyq datasyna oraı oǵan degen tereń qyzyǵýshylyqtar zertteýshi mamandarmen qatar, qalyń kópshilik tarapynan da baıqalyp otyr.
Altyn Orda tarıhyn obektıvti túrde zertteýge keńestik ıdeologııanyń teorııalyq – metodologııalyq prınsıpteri kedergi keltirgeni belgili. Keńestik tarıhnamada ústem bolǵan tarıhı prosesterge «taptar kúresi» turǵysynan qaraý, dinniń róline teris kózqarasta bolý sııaqty turǵylar zertteýshilerdiń shynaıy tujyrymdar jasaýyna qol baılaý jasaǵanyn qazir eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Sol sebepti de keńestik tarıhnamada ornyǵyp qalǵan kóptegen tujyrymdar áli de bolsa qaıta qaraýdy qajet etedi.
Sondaı qaıta qaraıtyn máselelerdiń birine – Altyn Orda tarıhyndaǵy ıslam dininiń róli máselesi jatady. Altyn Orda tarıhyndaǵy ıslam dininiń alatyn orny men mańyzy, ıslamnyń Altyn Ordadaǵy qypshaqtaný prosesine, XIII-XV ǵasyrlardaǵy halyqtardyń etnıkalyq damýyna, mádenıetine, etnıkalyq sıpattaǵy etnostardyń qalyptasýyna tıgizgen róli erekshe. Islam dini Altyn Ordanyń bıleýshi áýleti ókilderi arasynda da birden tarala qoımady, jekelegen ókilder ıslamdy erte qabyldap, musylmandarsha ómir súrse, al keıbir ókilder burynǵy senimi men dástúrinen, ádet-ǵurpynan uzaq ýaqytqa deıin aryla qoımady. Bıliktiń eń joǵary tóbesi men bılikke yqpal ete alatyn, bıliktiń aınalasyndaǵy tulǵalardyń ártúrli dinde bolýy Altyn Ordanyń saıası damýyna yqpaldaryn tıgizedi. Sol sebepti de biz osy jumysymyzda ıslam dininiń Altyn Orda tarıhynyń alǵashqy kezeńindegi asa mańyzdy saıası oqıǵalarǵa tıgizgen áserleri jóninde qarastyramyz. Bizdiń oıymyzsha, osyndaı asa mańyzdy oqıǵalar qataryna Altyn Orda tarıhynyń alǵashqy kezeńindegi Batyı hannyń muragerleri Sartaq pen Ulaqshynyń Saraı taǵyna otyrmaı jatyp, kenetten qaza tabýy men Berke hannyń dinshildigi, XIII ǵasyr sońynda Altyn Ordanyń saıası tarıhyndaǵy Toqtaı han men ulys bıleýshisi Noǵaı arasyndaǵy urystardyń bastalýyna túrtki bolǵan jaǵdaılar, Toqtaı hannyń uly Elbasardyń kenetten qaıtys bolýy jáne О́zbek hannyń bılikke kelýi men ıslamdy qabyldaýy týraly oqıǵalar jatady. Bul oqıǵalardyń barysyna ıslam dini ártúrli deńgeıde áserin tıgizedi.
Metodologııa
Altyn Orda tarıhyn zertteý jumystaryn qolǵa alý isi Reseıde XIX ǵasyrdyń 20-shy jyldarynan bastaý alady. 1826 jáne 1832 jyldardaǵy Imperatorlyq Akademııanyń Altyn Ordanyń tarıhyn zertteý úshin jarııalanǵan konkýrsqa jalǵyz jumys – aýstrııalyq tarıhshy, eýropalyq tildermen qatar arab, parsy, túrik tilderin jetik meńgergen Iozef fon Hammer-Pýrgshtaldyń nemis tilindegi qoljazbasy kelip túsedi. 1840 jyly osy qoljazba negizinde avtor Pesht qalasynda «Qypshaqtaǵy Altyn Orda nemese Reseıdegi mońǵoldar tarıhy» («Geschichte der Goldenen Hordein Kiptschak,dasist:der Mongolen in Russland») atty monografııasyn jaryqqa shyǵarady. Sodan bergi 180 jyl ýaqyt ishinde Altyn Orda tarıhyna qatysty Batys Eýropada, patshaly Reseıde, Keńes Odaǵynda jáne KSRO ydyraǵannan keıin onyń aýmaǵynda qurylǵan jekelegen memleketterde óte kóp zertteý eńbekteri jaryq kórdi. Ol eńbekterdiń ózin – ártúrli tilderdegi (arab, parsy, orys, armıan jáne taǵy basqa) jazba derekterdiń materıaldary, ár jyldardaǵy arheologııalyq qazba jumystarynyń materıaldary, Altyn Orda tarıhynyń ártúrli aspektilerine arnalǵan jeke monografııalyq zertteýler, ǵylymı jınaqtar men ocherkter, jeke maqalalar dep shartty túrde toptastyrýǵa bolady. Ár toptaǵy eńbekterdiń ózderin problemalyq turǵydan jeke qarastyrýǵa bolady.
Degenmen de, biz bul arada Altyn Orda tarıhynyń saıası aspektileri men qoǵamdyq qatynastary máselelerine arnalǵan birneshe eńbekterdi atap ótýdi qajet dep sanaımyz. N.I.Berezınniń, A.N.Nasonovtyń, B.D.Grekov pen A.Iý.Iаkýbovskııdyń, M.G.Safargalıevtiń, G.A.Fedorov-Davydovtyń, V.L.Egorovtyń, I.M.Mırgalıevtiń, R.Iý.Pochekaevtiń, V.V.Trepavlovtiń, Iý.E.Varvarovskııdiń jáne taǵy basqa kóptegen jas zertteýshilerdiń eńbekteri Altyn Ordanyń tarıhnamasyna myqty irgetas bolyp, ony odan ári damytýda erekshe ról atqarady.
Alǵashqy másele – Berke hannyń dinshildigi jáne Batyı hannyń muragerleri Sartaq pen Ulaqshynyń kenetten qaıtys bolýynyń sebebi jóninde bolmaq.
N.A.Nasonov «Mongoly ı Rýs» atty 1940 jylǵy monografııasynda bul máseleni aınalyp ótip, tek Berke han jasóspirim shaǵynda musylman boldy, – degen pikirdi aıtady. Al Altyn Orda tarıhyna arnalǵan keńestik tarıhnamadaǵy alǵashqy eńbek avtorlary B.D.Grekov pen A.Iý.Iаkýbovskıı Batyı hannan keıin uldary – Sartaq pen Ulaqshynyń han bolyp saılanǵanyn, biraq taqqa otyra almaı qaıtys bolǵanyn jáne Saraı bıligine Batyı hannyń inisi Berkeniń kelgenin aıta kele, Berke hannyń ıslamdy qabyldaýy jóninde «Berke hannyń ıslamdy qabyldaýy saıası jaǵdaılarǵa baılanysty boldy», degen pikirler bildiredi. Olardyń pikirleri boıynsha, Berke han ıslamdy Saraı taǵyn ıelengennen keıin qabyldaǵan jáne oǵan Altyn Ordanyń Bulǵar, Úrgenish, Buhara jáne taǵy basqa musylman qalalarymen tyǵyz saýda-sattyq baılanystary, sondaı-aq Hulaǵýlyq Iranǵa qarsy Egıpetpen saıası odaqtastyǵy tikeleı áser etken, sóıtip, Berke han saıası eseppen musylman bolǵan. Qazirgi kezdegi kópshilikke belgili Altyn Orda tarıhyna qatysty keıbir derekterdiń sol tusta ǵylymı aınalymǵa engizilmeýi jáne ıslam faktoryn elemeýi avtorlarǵa osyndaı tujyrymdar jasaýǵa ákeledi. Batyı han muragerleriniń qenetten qaıtys bolýynyń sebepteri ashylmaıdy.
Bul másele boıynsha 1960 jyly jaryq kórgen M.G.Safargalıevtiń «Altyn Ordanyń ydyraýy» monografııasynda birshama jaqsy qarastyrylady. Avtor sol kezdegi belgili derekterdiń málimetterin paıdalana otyra, Sartaqtyń Berkege aıtqan: «Sen – musylmansyń, al men hrıstıan dinin ustaımyn, (men úshin) musylmannyń júzin kórý baqytsyzdyqqa ákeledi», – degen sózinen dinı sebepterdi kórse de, oǵan tereń mán bermeıdi. Avtordyń kórsetýi boıynsha «Berke han Batyı hannyń kózi tirisinde musylman bolǵan, al Sartaq hrıstıandarǵa ish tartqan, al Batyı shamandyqty myqty ustanǵan, sol sebepti alǵashqy kezde mońǵoldarda dinı tózimdilik bolyp, ol qaqtyǵystarǵa jol bergizbegen». Degenmende M.G.Safargalıev armıan derekterine súıenip Sartaqty óltirgen Berke hannyń jaqtastary ekenin moıyndaıdy. Osylaısha, uzaq jyldar boıy Altyn Orda tarıhynyń alǵashqy kezeńindegi asa mańyzdy saıası oqıǵalardyń sebepteri tolyq ashylmaıdy, dinı sebepter nazardan tys qaldyrylady.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynda О́temis qajynyń «Shyńǵys-name» eńbegi málimetteriniń ǵylymı aınalymǵa engizilýi biz qarastyryp otyrǵan máseleniń betin tolyq ashýǵa múmkindik beredi.
Altyn Orda tarıhynda 1257-1266 jyldary han bolǵan Joshy hannyń Orda Ejen men Batyıdan keıingi úshinshi uly – Berkeniń dinshildigi týraly ortaǵasyrlyq derek málimetteri men solarǵa negizdelgen zertteýlerde kóp aıtylady. «Berke han Altyn Ordada alǵash ıslam dinin qabyldaǵan bıleýshi jáne onyń tusynda Altyn Ordada ıslam dini keń tarala bastady» degen tujyrym tarıhnamada myqty ornyqqan. Soǵan qaramastan Berke hannyń dinshildigi jóninde áli de bolsa qalyń kópshilik bile bermeıtin tustar bar. XIII-XVI ǵasyrlarda Deshti Qypshaq pen Maýerennahr, Horezm aýmaqtarynda taralǵan tarıhı áńgimelerde Berke hannyń ıslam dinin qashan, qalaı qabyldaǵany jóninde baıandalady. Tarıhı áńgimelerdiń birinde bylaı delinedi: « Ol anasynan týa sala musylman boldy. Ol jaryq dúnıege kelgende anasynyń jáne musylman emes áıelderdiń sútin embeıdi. Sol sebepti ony kóripkelder men baqsylarǵa kórsetedi. Olar aıtypty: «Bala – musylman eken, musylmandar musylman emes áıelderdiń sútin embeıdi», – dep aıtqan soń, bir musylman áıeldi taýyp ákelgende, bala onyń sútin eme bastaıdy». Al tarıhshy Júzjanı (1193 j.t.) bolsa «Joshy hannyń ózi bul ulymdy týa sala musylman etemin dep, kindigin musylman áıelge musylmansha keskizip, musylman áıeldiń sútimen emizdirgen eken», – dep habarlaıdy. Odan ári Júzjanı «Berke bilim alar jáne tárbıe alar jasqa kelgende ákesi oǵan Qurandy úıretý úshin ımamdar tańdatady, jasy kelgende súndetteledi, ol dinı bilimdi Hodjentte aldy, onyń áskeri 30 myń musylmannan jasaqtalǵan, onyń áskerinde juma namazy qatań saqtalynyp otyrylypty, árbir sarbaz ózimen birge jaınamazyn alyp júretin tártip bolǵan, sondaı-aq búkil áskerde eshkim sharap ishpeıdi eken jáne onyń janynda únemi Qurandy biletin ǵulamalar, hadısterdi túsindirýshiler men ıslam zańyn biletinder júredi. Al Batyı hannyń tusynda Berke eki nemese odan da kóp ret Halıftyń arnaıy jibergen syılyq kıimderin alypty», – degen málimetter beredi. Bul keltirilgen derek málimetteri Berke hannyń qansha jasynda musylman bolǵandyǵy jóninde pikir aıtýǵa múmkindikter beredi.
Bizdiń oıymyzsha, bul máselede N.A.Nasonovtyń «Berke han jasóspirim shaǵynda musylman boldy», – degen pikiri shyndyqqa óte jaqyn. «Shyńǵys-nameniń» Berke han jónindegi málimetin taldaý, saralaý arqyly biz de osy pikirge kelemiz. Berke hannyń 1209 jyly dúnıege kelgeni belgili. Bul kez – mońǵoldardyń áli Maýerennahr, Deshti Qypshaq aýmaqtaryna kelmegen kezi. Sol sebepti de Berke hannyń anasynan týa sala musylman boldy degen málimeti shyndyqqa janaspaıdy. Al 1219-1221 jyldar – jańaǵy atalǵan aýmaqtar tolyǵymen mońǵoldardyń qol astyna qaraǵan kezi. Bul kezde Berkeniń jasy 10 jastar shamasynda. Mine, osy kezderi Joshy hannyń uldarynyń biri – Berkeni musylmansha tárbıege berýi ábden múmkin. Birneshe ǵasyr ótkennen keıin jáne Altyn Ordada ıslam resmı dinge aınalǵannan keıin bul oqıǵa «Berke han týa sala musylman boldy», – degen ańyzdyq sıpatqa ıe bolǵan sekildi. Tipti, bul oqıǵa – ásirelep kórsetýdiń nátıjesi de bolýy múmkin.
Batyı hannyń 1255/1256 jyly qaıtys bolǵany belgili jaıt. Osy kezde Qaraqorymǵa barǵan Sartaq Móńke qaǵannan Saraı taǵyna otyrýǵa jarlyq alady. Biraq Altyn Ordaǵa kele jatyp, kenetten qaıtys bolady. Odan keıin Batyıdyń kishi uly – Ulaqshy da Móńke qaǵannan jarlyq alyp, qaıtar jolda qaıtys bolady. Altyn Orda tarıhynda Sartaqtyń bılikke kelgeni keıde aıtylady, keıde aıtylmaıdy. Al Ulaqshy jóninde múlde aıtylmaıdy. Batyı uldarynyń kenetten qaıtys bolǵandyǵy týraly arnaıy zertteýlerde bolmasa, oqýlyqtarda eshqandaı málimetter joq.
Batyı hannan keıin Altyn Orda taǵyn ıelengen Sartaq sol kezdegi qalyptasqan dástúr boıynsha Qaraqorymǵa baryp, qaǵannyń jarlyǵymen bekitilýi qajet bolatyn. Sartaq Qaraqorymǵa baryp, Móńke qaǵannan bekitiledi de, qaıtar jolda Berke hanǵa ordasyna soǵýdan bas tartady. Berke han oǵan adam jiberip: «Men seni ákeńniń ornyn ıelenýge múmkindik berdim, nege sen meni tanymaıtyndaı, maǵan soqpaı ketip barasyń», – habar jiberedi. Habarshyǵa Sartaq bylaı jaýap qaıtarady: «Sen musylmansyń, al men hrıstıan dinin ustaımyn. Men úshin musylmannyń betin kórý baqytsyzdyq». Muny estigen Berke úsh kún boıy kıiz úıde aıaǵynan tik turyp, Allaǵa jalbarynypty. Alla ony qabyl etip, oǵan asqazan aýrýyn jiberipti. Al tórtinshi kúni Sartaq qaıtys bolady. Kóp uzamaı Ulaqshy da o dúnıege attanady.
Armıan derekterinde Batyı muragerleriniń kenetten qaıtys bolýynyń artynda Berke turǵany naqty aıtylady. XIII ǵasyrdaǵy armıan tarıhshysy Vardan biz sóz etip otyrǵan másele boıynsha bylaı dep baıandaıdy: «705 (1256) jyly Soltústiktiń (Altyn Ordany aıtyp otyr – B.K.) uly bıleýshisi Batyı qaıtys boldy. Sol jyly onyń uly Sartaq baýyrlarymen birge ýlandyrylyp óltiriledi. ...Onyń ólimi hrıstıandardy qatty qaıǵyǵa ushyratty, óıtkeni ol taza hrıstıan edi...». Sebastası qalasynyń turǵyny, Sebastası degen esimmen belgili kelesi armıan tarıhshysy óz «Jylnamasynda» Sartaqtyń ólimine tikeleı kinálilerge ıslamdy qabyldaǵan Berke men Berkejardy (derekte Berkechallın dep jazylady – B.K.) atap kórsetedi.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Batyı hannyń murageri Sartaqtyń kenetten qaıtys bolýy Berke hannyń jáne onyń jaqtastarynyń isi de, al onyń basty sebebine dinı faktor jatady. Egerde Sartaq han Saraı taǵyna otyrǵanda Altyn Orda tarıhy múlde basqa arnada júrip, múlde basqa baǵytta damyǵan bolar edi. Muny sezgen Berke han jáne jaqtastary nemere inisin óltirýge sheshim qabyldaıdy. Osydan keıin ǵana Berke han Altyn Ordanyń taǵyn ıelenedi.
Toqtaı han men ulys bıleýshisi
Noǵaı arasyndaǵy soǵystardyń bastalýyna túrtki bolǵan ıslam faktory týraly
XIII ǵasyrdyń sońynda Altyn Orda tarıhyndaǵy asa mańyzdy oqıǵaǵa – Saraı bıleýshisi Toqtaı han men ımperııanyń batys óńirindegi ulys bıleýshisi Noǵaı arasyndaǵy soǵystar jatady. Soǵystyń bastalýyna túrtki bolǵan oqıǵaǵa taǵy da ıslam faktory turǵanyn kóremiz.
Endi tómende 1290-shy jyldardyń sońynda Altyn Orda tarıhyndaǵy eki iri tulǵa arasyndaǵy soǵystyń bastalýyna ıslam faktorynyń qalaı áser etkenin qarastyralyq.
Noǵaı – XIII ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Altyn Orda tarıhynda tereń iz qaldyrǵan jáne saıası ómirinde zor ról atqarǵan ataqty, ári tanymal tulǵa. Ol – Joshy hannyń jetinshi uly Bývaldyń nemeresi, Tatardyń uly. Noǵaıdyń Altyn Orda tarıhyndaǵy róli jóninde kúni búginge deıin eń irgeli zertteý jumysyna N.I.Veselovskııdiń 58-bettik jumysy jatady. Avtor sol jyldardaǵy ǵylymǵa belgili arab, parsy, túrik, orys, armıan jáne keıbir evropa halyqtarynyń tilderinde jazylǵan jazba derekterdiń málimetterine súıenip, Noǵaıdyń tarıhı bolmysyn tolyq ashty deýge bolady.
Biz bul jerde Noǵaıdyń ómirin tolyq baıandamaı, tek qysqasha aıta ketelik. Ol shamamen 1230-shy jyldardyń basynda dúnıege keledi. Berke hannyń tusynda 1262-1265 jyldary Altyn Orda áskeriniń qolbasshysy bolyp, talaı ret Hulaǵý áýletine qarsy shaıqastarǵa qatysqan jáne jeńisteri arqasynda zor bedelge ıe bolady. Shaıqastardyń birinde kózine sadaq oǵy tıip, bir kózi kórmeıdi. Arab tarıhshysy Ennýveırı (1279-1333 j.j.ó.s.) bolsa kózine naıza tıip, sodan kórmeı qalǵan dep jazady [1,152]. Noǵaı Berke hannan keıin Altyn Ordadaǵy eń bedeldi saıası tulǵaǵa aınalady, beklerbek qyzmetin atqarady.
Ol Altyn Ordanyń eń batysyndaǵy ulystyń bıleýshisi bolyp, Bolgar patshalyǵy men Serbııany táýeldilikte ustap, odan salyq alyp turǵan, sondaı-aq Vızantııa ımperatorynyń qyzyna úılengen. Ol Altyn Ordadaǵy taqqa kimniń otyratynyn sheship otyrdy, óz Ulysyn jeke memleket retinde basqarady. XIII ǵasyrdyń 70-shi jyldarynan bastap, Saraıdaǵy handarǵa baǵynbady dese de bolady. 1280-1290-shy jyldary Saraı taǵyna handar tek Noǵaıdyń kómegimen bılikke kelip otyrady. Toqtaı han da 1291 jyly Noǵaıdyń tikeleı kómegi arqyly bılikke kelgeni.
N.I.Veselovskııdiń jazýy boıynsha Noǵaıdyń Altyn Ordanyń ishki saıası isterine aralasýy Toqtaı han bılikke kelgennen keıin de toqtamaıdy. Ol 1293 jyly óziniń Baılaq atty hatynyn Saraıǵa jiberip, Tulabuqa han men Toqtaıdyń taqqa talasy kezinde alǵashqysyna qoldaý jasaǵan ámirlerdi óltirýdi tapsyrady. Sóıtip, Toqtaı han Noǵaıdyń tapsyrýy boıynsha 23 ámirdiń kózin joıady. Osylaısha, Noǵaıdyń Saraı isterine aralasýy jalǵasa beredi. Biraq ta Toqtaı han men Noǵaı arasyndaǵy dostyq qatynastar uzaqqa sozylmaıdy. Toqtaı hannyń Saraıdaǵy bıligi nyǵaıǵan saıyn, Noǵaıdyń Saraıdaǵy yqpalyn joıýǵa kúsh sala bastaıdy. Bul jaǵdaı – Altyn Orda tarıhyndaǵy eki iri tulǵa arasyndaǵy soǵystyń jalpy saıası sebepterine jatady. Arab derekteriniń málimetterine súıengen N.I.Veselovskıı soǵystyń bastalýyn tezdetken oqıǵalarǵa saıası sıpaty bar – Toqtaı hannyń birneshe ámiriniń Noǵaıdy panalaýy, Toqtaı hannyń Noǵaıdan olardy qaıtarý týraly talap qoıýy sııaqty oqıǵalardy jatqyzady. Noǵaı týraly eńbektiń avtoryna Rashıd ad-dın eńbeginiń málimetteri belgisiz bolyp, oqıǵalardyń bastalýynyń dinı sebepterin kórsete almaıdy. Ol málimetter bizdiń oıymyzsha, Toqtaı han men Noǵaı arasyndaǵy soǵystyń bastalýyna túrtki bolǵan.
1270/1271 jyly Noǵaıdyń atynan Egıpetke elshilik kelip, onda Noǵaı Berke han sekildi ıslamdy qabyldaǵanyn, sóıtip aqıqat jolyna túskenin habarlaıdy. Arada ótken 30 jyldan asa ýaqyt ishinde Noǵaıdyń otbasy, aınalasyndaǵylardyń kópshiligi ıslamdy qabyldaıdy. Islamnyń negizgi qaǵıdattaryna negizdelgen rýhanı keńistik, dúnıetanym qalyptasady. Mine, osy dinı faktor basqa saıası faktorlarmen birge Noǵaı men Toqtaı han arasyndaǵy soǵystyń bastalýyna túrtki bolady.
Soǵystyń bastalýyna túrtki bolǵan dinı sıpattaǵy oqıǵa qarapaıym otbasylyq qatynastardan bastalady. Rashıd ad-dınniń «Jamı at-taýarıhynda» bul jóninde mynadaı málimetter aıtylady. «Toqtaı hannyń Saldjıdaı-gýrgan atty sheshesiniń ákesi, ıaǵnı naǵashy atasy óziniń Iаılaq atty ulyn úılendirý úshin Noǵaıdyń Qabaq atty qyzyna quda túsedi. Bul shamamen, 1297 jylǵa deıin bolǵan. О́ıtkeni eki jaq arasyndaǵy soǵys 1297-1300 jyldar aralyǵynda bolǵan edi. Noǵaı quda bolýǵa kelisimin beredi. Úılený toıy bolyp, birshama ýaqyt ótkennen keıin jastar arasynda birin-biri túsinbeýshilikter men kelispeýshilikter oryn alady. Noǵaıdyń qyzy – Qabaq ákesi sekildi musylman da, al kúıeýi Iаılaq býdda dinin ustanǵan. Dinge baılanysty jáne odan týyndaǵan dástúrdiń ártúrli bolýy otbasyndaǵy urys-keristerdi kúsheıtedi, sóıtip, otbasynda Iаılaq pen onyń ata-anasy Qabaq-hatýnǵa qarsy shyǵady. Bul habardy árıne, Qabaq ákesi Noǵaıǵa, anasyna jáne týǵan baýyrlaryna jetkizedi. Yzalanǵan Noǵaı Toqtaı hanǵa elshi jiberip, Saldjıdaı-gýrgandy Saraıdan qýyp, kelgen jaǵyna jiberýdi talap etedi. Al Toqtaı han bolsa oǵan kelispeıdi. Noǵaı ekinshi ret taǵy elshilik attandyrady. Sonda Toqtaı han oǵan: «Ol meniń ákem sııaqty, ári tárbıeshim, jáne de jasy kelgen ámir. Men ony jaý qolyna qalaı berem?», – dep jaýap qaıtarady». Kórip otyrǵanymyzdaı, dinı sebepterge baılanysty týyndaǵan otbasylyq qatynastardaǵy qaıshylyqtar soǵys órtiniń tutanýyna ózindik septigin tıgizedi. Odan ári derek avtory: «Osyǵan baılanysty eki jaqtan da soǵys pen jekkórýshilik oty tutandy», – dep baıandaıdy.
Mine, osy dinı faktorlar jáne joǵaryda aıtylǵan saıası faktorlar Noǵaı men Toqtaı han arasyndaǵy soǵystyń bastalýyna ákep soqtyrady. Ol 2-3 jylǵa sozylyp, aqyry 1299/1300 jyly Noǵaıdyń qaza tabýymen aıaqtalady.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA akademıgi,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
(Jalǵasy bar)