Sapaly bılik hám sanaly qoǵam

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Jol­daýynda halyqtyń tyńǵylyqty bilim alýy­na, eńbek etýine, ósip-ónýine, áleýmettik mereı-mártebege jetýine kóbirek kóńil bólingen jáne onyń jer-jahanǵa zor qaýip tóndirgen pandemııaǵa qarsy kúres kezeńinde áleýmettik damýdyń obektıvti alǵysharttary belgilengen. Pandemııanyń jalpyálemdik qubylysqa aınalýy men álemdik ahýaldaǵy ózge­rister halyqtyń kóńil kúıine, turmysyna, taǵ­dyryna ońaı tımedi. Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan memleketiniń is-qımyly pater­nalızmge negizdelgen, bul – ádilet­ti áleýmettik memleket bolýdyń alǵy­sharty. Memlekettik jumystarǵa bilik­ti kadrlardy tartý, elimizdegi moral­dyq-psıhologııalyq ahýaldy jaqsartý maq­satymen halyqqa qosymsha ıgilikter (jeńildikter, eńbek, demalys jaǵdaıyn jaqsartý) berýdegi jaqsy bas­tama. Bul memlekettiń jańasha áleý­mettik-eńbek qatynastaryn retteý nysany, halyqqa kórsetetin qamqorlyǵy men qaıyrymdylyǵynda baıqalatyn ıdeologııa. Onyń formalary qoǵamnyń jalpy áleýmettik tártibi jáne mádenıetimen anyqtalady. Olar ártúrli órkenıetterge tán. Qazirgi kezde álemde memlekettik paternalızmniń shyǵyndary óte úlken. Ortasha alǵanda, damyǵan 20 el úshin azyq-túlik baǵasyn retteıtin sýbsıdııalar úı sharýashylyǵynyń azyq-túlikke ketetin shyǵyndarynyń jartysyn quraıdy. Al Japonııada sýbsıdııalar azyq-túlik qunynyń 80%-yn quraıdy.

Paterıalıstik memleketke aınalý mańyzdy

Bul arada aıta ketetin bir másele bar. Elimizdiń «ál-aýqat memleketinen» birtindep «paternalıstik memleketke» aınalýy qazirgi zamanǵy memlekettik retteý júıesiniń evolıýsııasyndaǵy eń mańyzdy úrdistiń biri. Memleket tarapynan mádenı-áleýmettik saladaǵy jáne ekonomıkany qoldaýǵa baǵyttalǵan barlyq mindettemelerdiń oryndalýynyń jaı-japsary saıasatshylardy qatty tolǵandyrýda. Bul maqsatqa Ulttyq qor­dan 1 trln teńge bólinetin boldy. Kópten beri kózden tasa júrgen áleý­met­tik tólemderdi ındeksasııalaý jumy­sy jalǵasyn tabady. Sondaı-aq osy ba­ǵytta 2023 jylǵa deıin shamamen 1 trln teńgeden astam qarjy bólý jos­par­lanyp otyr. Bul saıası turǵydan óte oryndy. Qoǵam men adamnyń quqy kúsheıe túspekshi. Sondyqtan jalpaq áleý­mettiń ýaqytsha tabyssyz qalǵan 4,5 mln-nan astam ókiline 42 500 teńge mól­sherinde kómek berildi. «…Buǵan 450 mlrd teńgeden astam qarajat jumsaldy». Adam kapıtalyn damytý, jańa úlgi­degi bilim salasyna ınvestısııanyń qar­qyny da, kólemi de ulǵaıatyn boldy. Daǵdarysqa qarsy jedel sharalar jáne túpkilikti sheshimder toptamasy turmys tapshylyǵyn tartyp otyrǵandardyń, qalyń buqaranyń artqan úmitin aqtaıdy dep senemiz.

Qandaı jańalyqtan da jurt jaqsylyq kútedi. Jastar kóp úmit artady. Jańa jaǵdaıdaǵy ekonomıkalyq damýdy qalaı qamtamasyz etpekpiz? Mundaı saýalǵa jańa Joldaý qalaı jáne qandaı ja­ýap berip otyrǵanyn mamandar saraptap jatyr. Joldaý aıtarlyqtaı qoǵamdyq oı-pikir týdyrdy, onyń mazmuny boıynsha keń qoǵamdyq talqylaý búkil elde ártúrli deńgeıde ótip jatyr. Qoǵamdyq qatynastardy zaman talabyna sáıkes jańǵyrtý men naryqtyq ekonomıkalyq qatynastardyń tańdaýyn ýaqyttyń ózi jasady. Bul halyqtyń taǵdyryn ártúrli kezdeısoqtyqtan aman saqtap qalýǵa, jaǵdaıdyń aldy-artyn jan-jaqty tarazylap, durys tańdaý jasaýǵa múmkindik beredi.

Joldaý aıasynda jastar, keleshek urpaq máseleleri óte keń jáne jan-jaqty qarastyrylǵan. Joldaýda jastar qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq prosesteriniń belsendi qatysýshysy jáne sýbektisine aınalýy kerek delingen. Jumyssyzdyqpen kúres eń aldymen jastardy jumyspen qamtyp, naryqqa baýlýmen, sol arqyly demografııalyq máselelerdi sheshýge jumsalatyn boldy. Ásirese jas otbasynyń órkenıetti damýy­na jaǵdaı jasaýǵa erekshe nazar aýdarady, memleket pen áleýmetshil qoǵamnyń kóptegen máselesin sheshedi: dástúrlerdi jáne otbasylyq qundylyqtardy saqtaý; kópbalaly otbasynyń qundylyqtary; demografııalyq máselelerdi sheshý; turǵyn úıge qoljetimdilik. Taratyp aıtsaq, halyqty tabysy mol eńbekpen qamtamasyz etip, jaǵdaıyn túzep, basyn kóbeıter, demografııalyq, áleýmettik, baǵdarlamalar túzip, iske asyra bastasaq, qoǵamdyq ahýal da túzeledi.

Prezıdent bastamasymen oqý-aǵartý, densaýlyq saqtaý jáne basqa da keıbir salalardaǵy eńbekaqynyń kóbeıtilýi tólemdik-qaıyrymdyq júıeniń tynysyn keńeıtedi. Kezeńdik mindetterdiń qandaı ekenin halyq aldyn ala bilip, onyń qalaı júzege asyp jatqanyn qadaǵalap otyrýǵa jaǵdaı týdy. Salymshylarǵa zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin paıdalaný úshin múmkindik berý máselesi taıaý jyldardaǵy jáne uzaq merzimdegi mindetterdi syndarly júıege keltiredi. Bir aıta ketetin jaǵdaı, der kezinde qolǵa alynǵan jumyssyzdyqpen kúres, eń aldymen, jastardy jumyspen qamtyp, sol arqyly demografııalyq qıyndyqtardy jeńildetýge oraılas sheshiletin boldy. Áıtpese, ýaqytsha taýyp berilgen jumys orny, azǵantaı mal-múlik halyqty tabyssyzdyqtan, bıýdjet tapshylyǵynan birjolata qutqara almaıdy. Bul, ásirese, qazirgi pandemııaǵa baılanysty asa qıyn tarıhı kezeńdegi erekshe mańyzdy nar táýekel. Memlekettik bılik jaýapkershilikti óz qolyna alyp saıası erik kórsetýge májbúr bolyp otyr. 2021 jyldyń ózinde biryńǵaı jınaq­taýshy zeınetaqy qorynyń 700 myń sa­lymshysy óz jınaǵynyń bir bóligin turǵyn úı alýǵa, emdelýge jumsaı alady nemese basqarýshy kompanııalardyń ıeligine beredi. Bizdiń elimizdiń jańa ekonomıkalyq baǵyty aqylǵa qonymdy, adamdarǵa uǵymdy jeti túpqazyq qaǵıdaǵa negizdeletin bolady. Bul – ekonomıkalyq qarym-qatynastardy barlyq taraptyń múddelerin muqııat eskerip, osy zamanǵa laıyqtap qaıta qurýǵa talpynǵan úmit. Sonymen qatar osy reforma eńbek qatynastaryn ashyq ári zańdy júrgizip, zeınetaqy júıesine qatysýǵa yntalandyratyn pármendi quralǵa aınalady dep oılaımyn. О́z betinshe baspana máselesin sheshýge tabysy jetpeıtin azamattarǵa tıimdi áleýmettik kómek kórsetiletin bolady. Oıda joqta orasan qarqyn ala bastaǵan pandemııanyń damý prosesin yryqtan shyǵaryp almaýǵa meılinshe zor úles qosady.

Qazirgi Qazaqstan memleketiniń maqsaty – qoǵamdy saqtaý

Memlekettik paternalızm (lat. paternus – ákeli, otandyq), minez-qulyq ekonomıkasy men májbúrleý (yqpal etý) ədisteri

Álemdik qoǵamdyq pikirde álde­neshe ret qolǵa alynǵan yqpal etý ádis­terin bizdiń múddemizge qoldanýǵa bola­dy. 2010 jyly Devıd Halpern basqaratyn brıtandyq Mınıstrler kabı­netiniń keńsesinde «yqpal etý» qurylǵan. Brıtan eks-premer-mınıstri D.Kemeron, Amerıka Qurama Shtattarynyń eks-prezıdenti B.Obama minez-qulyq ekonomıkasynyń ıdeıa­laryn belsendi qoldandy, halyqqa arnalǵan joldaýlarynda birneshe ret silteme jasady. Olardyń eń jaqyn keńesshileriniń maqsaty – minez-qulyq ekonomıkasyn damytý arqyly «eldi túrlendirý» edi. «Tyrysý» saıasatynyń basty nasıhattaýshylarynyń birin prezıdent B.Obama AQSh-tyń fıskaldy baqylaý departamentiniń aqparat jáne retteý jumystary bóliminiń bastyǵy etip taǵaıyndaǵan. Ol federaldyq deńgeıde AQSh-tyń barlyq atqarýshy bılik organdarynyń baqylaý qyzmetin qadaǵalady. Mınıstrler kabıneti minez-qulyq saıasatyn ázirleý jónindegi top qurdy jáne minez-qulyq tásiliniń bas­ty mamany R.Taler beıresmı keńes­shi róline shaqyrdy. Saıasatker D.Keme­ronnyń pikirinshe, minez-qulyq ekonomıkasy – «azamattardy ózderine jáne qoǵamǵa tıimdisin tańdaýǵa sendire alatyn» tamasha mehanızm. Sóıtip, olar degenine jetti. Ekonomısterdiń jańa ıdeıa­lary saıasatkerler men kópshiliktiń sanasyn jaýlap aldy. R.Taler «Itermeleý teo­rııasy» dep ataǵan qubylys bıznesti basqarýǵa jáne korporatıvti mádenıetke, densaýlyqqa, qaýipsizdikke, qorshaǵan ortaǵa jáne adam resýrstaryna qatysty qoldanyla bastady. Bundaı bastamalar óz nátıjesin bergen. Kremnıı alqa­by­nyń jetekshi kompanııalary qyzmetker­lerdiń eńbek ónimdiligin arttyrý úshin ynta­landyrýdyń ıtermeleý teorııasyn qoldanady.

Endeshe, «paternalızm» adamnyń erkine qarsy kez kelgen úshinshi tulǵa­lardyń (memleket, otbasy) aralasýyna, onyń pozısııasyn jaqsartýǵa jáne ózine ózi zııan keltirýge jol bermeıdi degen oıǵa negizdelgen. Memlekettiń «ákelik qamqorlyǵy» halyqqa qatysty bıýdjettik shekteýler: salyqtar, sýbsıdııalar, transfertterdiń kólemin ózgertý arqyly kórsetiledi. Tutynýshylardyń egemendigine eshqandaı qol suǵýshylyq joq, óıtkeni sońǵy sheshimdi jeke adam ózi qabyldaıdy. Olarǵa eshqandaı resept berilmeıdi jáne memleket bıýdjettik shekteýlerdiń ózgerýine qalaı áreket etý kerektigin ózi sheshedi.

Paternalızm (memlekettiń áke­lik qam­qorlyǵy) qazynanyń nemese otbasylyq bıýdjettiń mólsherimen anyqtalmaıdy. Kedeı otbasyndaǵy balalarǵa da ákesi qam­qorlyq jasaıdy emes pe? Paterna­lızmniń óz teorııasy, tarıhy bar. О́tken ǵasyrda da, Azamat soǵysy jyldarynda Keńes memleketi sharýalardyń jyldyq óniminiń 1/15 bóligin azyq-túlikke bólip otyrdy. Sonyń nátıjesinde qala halqyn, onyń ishinde dvorıandar men býrjýazııany da ashtyqtan qutqardy. Árıne, bul paternalızmniń ekstremaldy kórinisi. Paternalızmge balama retinde qoldanylatyn «ataýly kómek» týraly ýádeler áleýmettik demagogııa. Sebebi, «ataýly kómek» alýǵa zańdy túr­de quqyǵy bar adamdardyń barlyǵy sýbsıdııany der kezinde ala almaıdy. «Sýbsıdııa alý quqyǵyn» tekserý jáne ony tirkeý qymbatqa túsedi, tipti sheneý­nikter kedeılerge kómektesýge daıyn bolyp tursa da bıýrokratııalyq kedergiler kóp. Qoǵamnyń eń kedeı bóliginiń bıýro­­kratııalyq kedergilerdi jeńip, zańdy sýbsıdııa alý úshin saýattylyǵy, daǵdylary men aqyl-oı kúshi jetpeýi múmkin. Sondyqtan Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri Olof Palme syndy saıasatshy aıtqandaı, halyq ishinde muqtajdardyń úlesi kóp bolsa, ekonomıka salalaryna sýbsıdııa berý arqyly tabysyn teńestirý memleketke arzan túsedi. Bul sózdiń de jany bar bolsa kerek. Sebebi, sýbsıdııa alý prosesi adamdy kedeı dep tanytatyn, onyń álsizdigin zańdastyratyn, qoǵamnyń baı jáne kedeı bolyp bólinýin kúsheıtetin sımvolıkalyq akt. Kerisinshe, memlekettik paternalızm (mysaly, jalpyǵa birdeı bilim berý, densaýlyq saqtaý, qaýip-qaterden qorǵaý) qoǵamdy «kedeı-baı» bolyp bólinýiniń qarama-qaıshylyǵyn aıtarlyqtaı tómendetedi. Qysqasha aıtqanda, birde-bir qoǵam memlekettik paternalızmsiz ómir súre almaıdy. Bul halyq tarapynan memleketke degen adaldyqty, ortaq múddeler úshin yntymaqtasa bilýdi jáne tilektestikti damytady.

Sonymen qatar Joldaýda halyqqa jumys, bıýdjetke tabys beretin óndirýshi bıznesti damytý joldary aıtyldy. Endi jumyssyzdyqty joıý qolǵa alynyp otyr. Sol arqyly bıýdjettik túsimder eń shetin áleýmettik qıyndyqtardy birtindep jeńildetýge, jaǵdaıy tómen otbasylardyń ál-aýqatyn ońaltýǵa baǵyttalady. Joldaý jurtshylyqtyń bolashaqqa degen burynǵy nyq senimin arttyryp, optımıstik kózqarasyn oıatýǵa birden-bir negiz boldy.

Ýaqyttyń eń negizgi ólshemi – nátıjeli aıaqtalǵan is. Qazir Prezıdent mańyz berip otyrǵan bul máselelerdiń sheshimin tabý úshin jaýapkershilik pen eńbekqorlyq qajet. Bul eń aldymen qoǵamdyq sana­myzǵa, árqaısymyzǵa tikeleı baılanys­ty másele.

Lázzat SPANQULOVA,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory