Ý.Folkner: «Aqyn adamzat ómiriniń jylnamasyn jaı ǵana jasamaýy tıis, onyń týyndylary adamdy súıep turatyn, ony aıaǵynan tik turǵyzatyn taıanysh ári qandaı qıyndyqty jeńýge kómektesetin qaırat, demeý bolýy tıis», depti. Abaı óz dáýirindegi qazaq halqynyń turmys-tirshiligin, qoǵamdyq áleýmettik-saıası jaǵdaıyn aıqyn beıneledi. Aqyn jyrlary ulttyq namysty qaırap, shyńdaıdy. Halqyna qarata aıtqan Abaı óleńderinde jalpyǵa ortaq másele aqıqatymen baıandalady. «Qaıtsek el bolamyz» dep sol zamanda eshkimniń oı-sanasyna kirmegen mándi másele aqyndy jıi mazalaǵan. El eńsesin kóterip, ózge memleketterdiń damyǵan jolyna bet burǵyzý muratyn kózdedi.
Abaıdyń romantızmi – ómirge qushtarlyq pen umtylystyń ári halqyn jańa zamanǵa baǵyttaýdyń, sana-sezimin, kókirek kózin ashýdaǵy kúreskerlik, naǵyz shynaıy ári rýhty romantızm. Abaı óleńderinde eldi jigerlendirip, serpiltetin poetıkalyq qýatty kúsh bar. Ol halqynyń qadir-qasıetine jetken aqyn. El ishindegi keıbir alaýyzdyq, azǵyndyq, aıarlyqtan arylý jolyn izdedi.
V.G.Belınskıı romantızm jaıynda: «Bul – tilek, umtylys, jantalas, sezim, kúrsinis, kúızelis, jete almaǵan úmitterge degen aıaýshylyq, joǵalǵan baqyt jaıly qaıǵy... bul qýatty elester árıne, ádemi de súıkimdi, sonymen birge qol jete almaıtyn jáne kez kelgen kúmándi shyndyqqa jat álem. Bul – qaıǵy-muńnan nár alatyn mahabbat», degen baılam bildiredi.
Abaı oıynda únemi qalyń eli qazaǵy júrdi. Aýmaly-tókpeli tarıh sahnasynda halyq turaqtap qala ma, álde osy bir qorlyq pen qııanattyń, zorlyq pen zulymdyqtyń yǵynda kete me dep qaýiptendi. Ol el múddesi úshin kúresti, jaqsy, jarqyn tilekke umtyldy, ózge elderdiń, memleketterdiń ilgeri ketkenin kórip, qaıtsek solaı bolamyz dep úmittendi. Eldiń nadandyqtan arylmaýyna kúrsindi, kúızeldi, qamyqty. Jeke basynyń qamyn oılap, óz múddesimen júrmedi. Oǵan azamattyq ary, aqyndyq namysy, ultyna degen aıaýshylyq sezimi men bolashaǵyna qulshyndyrǵan úmitter jibermedi. Kóregen oılar kemeldengen kókireginde eń sońǵy sátke deıin elge degen eren súıispenshilikti sóndirmedi.
S.Toraıǵyrov:
Abaı tusy qazaqtyń buzylǵany,
Qaralyqqa aınalyp qyzyl qany...
Eldigine, jerine, hám dinine,
Quryldy talaı tuzaq, talaı qaqpan, – dep jan-júregimen shyryldap jyrlap, sol zamannyń barlyq qaıshylyqtaryn ashty. Ol ilgeri-keıingi dáýirlerdi sanada saraptaı kelip, osynyń bári Reseı patshalyǵynyń otarlyq saıasatynyń yqpaly dep tujyrymdaıdy. «Aıtys» dastanynda Abylaı han bılik etken dáýirdi ańsap, saǵynady. Al Abaı sol dáýirdiń rýhyn júregimen sezinse de, endi ótkenge oralý joqtyǵyn, jańa zaman aǵymyna ilesý qajettiligin aıqyn uǵyndy.
Belgili kınorejısser E.Tursynov suhbatynda («Alash aınasy» 24.11.2012): «Abaıdyń zamanynan beri jan dúnıemiz esh ózgermegenine kúıinemin. Abaı qazaqty jalqaý, maqtanshaq, qyńyr, qarańǵy, ekijúzdi, shyr etpe, keýdemsoq etip sıpattady emes pe... Osy úshin Abaıdy kim jaqsy kórip edi? Qazaq tek maqtaǵandy jaqsy kóredi. Aıtyńdarshy, ne ózgerdi?» dep ózekti oıyn jetkizgen. Mundaı oı-pikirler júregi ultym dep soqqan árbir qazaq ul-qyzynyń kókeıinde tur.
Abaı zaman qansha aýysyp, qoǵamdyq qurylys ózgerse de, tamyry tereńge taralǵan báıterekteı halyqtyń uzaq jasap, máńgilik ǵumyryn jalǵastyrar sebebin bir-aq nársemen baılanystyrady. Ol – adamnyń nıetin ózgertý, aqyl-oı, sanasyn, minez-qulqyn túzeý. Osylaısha, uly oıshyl adamtaný arqyly ómirdi, qoǵamdy tanýǵa jol ashady. Kereǵar oı-pıǵyldar men kertartpa, kerenaý minezderden arylmaı, alǵa júrý qıyn.
Adamdy, adamzatty ar-ımanymen qadirlep, qurmetteýdiń, jan-tánimen súıýdiń úlgisi ol. «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» – netken ǵajap danalyq! Álemdik qanatty qaǵıdaǵa aınalǵan Abaı oıynyń tereńdigi men kemeldiginiń keremettiligi.
Abaıdyń ultynyń aldyńǵy qatarly ǵylymy bar, órkenıetti elder sanatyna qosylýyn ańsap, armandap ketti. Ol halqynyń keıbir jaǵymsyz, jat ádet-qylyqtaryn, minezin minep, synaý arqyly óz zamandastaryn ótkir pikirtalasqa shaqyrdy, sony túzetý joldaryn qarastyrdy. Alaıda Abaı zamanynda kókiregi oıaý, kózi ashyq azamattardyń bári uly aqynnyń ǵıbratty oıyna den qoıǵan joq. Qazirde den qoıǵany shamaly. Kezinde alǵan bilimin advokat, tilmashtyqpen ǵana shektep, Reseı patshalyǵyna, bolystarǵa qyzmet etti. Kórshi elderdiń ozyq óner, bilimine bet burmady. Abaı jastardyń shen, shekpen alyp, oqaly kıim kııýinen góri, halqynyń qam-qareketin oılaıtyn, soǵan janymen kúıetin, júrekpen súıetin opaly bolýyn kózdedi. Oǵan adamgershilik, ımandylyq jaıly óleńderinen kóz jetkizemiz.
Adam bolýdyń asyl, ardaqty paryz ekenin Shyǵys aqyndary birinen-biri asyra aıtqan. Máselen,
Adam bolsań bolǵaısyń adal jandy,
Jaýyzdyqtan aýlaq bol, súı adamdy.
Jaqsylyqty jaqsylyq tabar izdep,
Jaman at pen jaqsy ataq kim shyǵardy,
– degen Nızamıdiń taǵylymdyq tarmaǵynda adam bolý úshin adaldyqtyń, izgiliktiń jolyn ustaý, jaýyzdyq, jamandyqtan aýlaq bolý, bir-birine jaqsylyq, qaıyrymdylyq jasaý aıqyndalady. Eń bastysy, adamdy súıý arqyly adam óziniń adamgershilik paryzyn óteıdi. Abaı poezııasynyń da altyn arqaýy – osyndaı izgilikti oılar.
«Aqyndy ashý-yza týǵyzady». Sıseron aıtqan qaǵıda Abaı ómirine, taǵdyryna da úılesedi. Uly tulǵa ómir súrgen kezeńde Reseıdiń otarlyq saıasatynyń qatal qysym-qııanatymen, aıla-sharǵylarymen ýezderge, bolystyqqa bólingen halyqtyń taǵdyry turlaýsyz, bolashaǵy buldyr edi. Patsha bıligi kóshpeli dala ómirin buzyp, ejelgi dástúri men tilinen, dininen aıyra bastady. Abaı zamany shym-shytyryq shyrǵalań edi.
Otarshyldyq dala eline qatań zań-jarǵylardy qoldanyp, ábden kúshine endi. Onsyz da kóshpeli ómir saltyna kóndikken halyq sansyrap ketti. Eliniń nadandyǵy, saýatsyzdyǵy, mal-múlkine máz bolyp, jaıbaraqat tirlik keshýi aqyndy qatty alańdatty. Abaı astan-kesteńi shyqqan qym-qýyt qıyn zamanda halqyn qalaı biriktirip, ózgeler qataryna qossam degen sanaly oıǵa nyq bekindi. Sonyń aıǵaǵy – «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» óleńi. Bul týraly abaıtanýshy Q. Muhamedhanov paıymdaýy: «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» dep týǵan halqynyń qamyn jep, jar salyp eliniń bostandyǵyn, erikti, erkin bolýyn kóksep otyryp jazǵan óleńi». Jyr birden halqynyń sol kezeńdegi hal-ahýalynan bastalady.
Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym,
Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń.
Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń,
Biri qan, biri maı bop endi eki urtyń.
Bet bergende shyraıyń sondaı jaqsy,
Qaıdan ǵana buzyldy sartsha syrtyń?
Qalyń eli qazaǵynyń ustarasyz aýzyna murtynyń túsýi – aqynnyń tuspaldy oıy. A.Nurqatov: «Mundaǵy «ustara» sózi áleýmettik tereń syrdy, ómirdiń realıstik shyndyǵyn tanytyp turǵan ári tyń fılosofııalyq oıǵa negizdelgen poetıkalyq obraz. «Ustara» sózi ekinshi jaǵynan ulttyq sana-sezim mesheýliginiń sımvolıkalyq beınesi ekendigin astarlap bildirip turǵanyn ańǵarý qıyn emes», deıdi. Keıbir oqyrman aýyspaly maǵynasyn ańǵarmaı, ustara kádimgi shash, saqal, murt alatyn aspap dep uǵynýy da múmkin.
Bizdińshe ustara astarynda aqyn halyqty bılikpen tutastyratyn ustaz, basshyny meńzep otyr. Ádette ustara ótkir keledi. Demek, aqyn elge ótkir de ójet, sózi de ótimdi, isi de ónegeli bir bıleýshi qajettigin meńzeıdi. «Jaqsy men jamandy aıyra almaı, eki urtynyń biri qan, biri maı bolýy da» – ózara partııaǵa bólinip, bolystyqqa talasyp, qyrqystyryp, kúshtisi álsizdi jeńip, bereke-birligi ketken jurtynyń otarlyq ezgidegi taǵdyry. Qany – patshalyq otarlyq ezgi, maıy – bolys, bılerdiń jaıly jaǵdaıy.
Aýzymen oraq orǵan óńkeı qyrtym:
О́zimdiki deı almaı óz malyńdy,
Kúndiz kúlkiń buzyldy, túnde uıqyń.
Kórseqyzar keledi baılaýy joq,
Bir kún tyrtyń etedi, bir kún burtyń.
Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym,
Minekı, buzǵan joq pa eldiń sıqyn?!
Sózden basqa eshteńeni bilmeıtin jurtynyń patsha ákimshiliginiń malyn ıemdenip, jerinen aıyrǵany, kúndiz kúlkisi, túnde uıqysy buzylyp, kánigi qareketin joǵaltqany. Dáýletti degender – kórseqyzar ishtarlyq, qyzǵanysh, aıarlyq, aramdyqpen kún keshetinder. Árkim bolystyqqa túsip, jik-jikke bólinip bas-basyna bı bolǵan baı, bolys, bılerdiń eldiń berekesin alǵanyn ashyna aıtady. Jurtynyń ezgiden ezilgen eńsesi, eldikten aıyrylýy qabyrǵasyna batady.
О́zderińdi túzeler deı almaımyn,
О́z qolyńnan ketken soń endi
óz yrqyń.
Aǵaıyn joq nárseden eter burtyń,
Onyń da alǵan joq pa qudaı qulqyn?!
Birlik joq, bereke joq,
shyn peıil joq,
Sapyryldy baılyǵyń,
baqqan jylqyń.
Basta mı, qolda malǵa talas qylǵan,
Kúsh synasqan kúndestik
buzdy-aý shyrqyn.
О́z qolynan yrqy ketken eldiń basyn qosý qıyn, mynaý keleńsiz ádet-qylyqtan aryltyp, jónsiz, teris minezderin túzeý de múmkin emes. Nıeti – baıý, alý, jeý, bolys ataný, patshaǵa quldyq uryp qyzmet etý. Bereke, birligi joq elde ilgeri umtylys joq. Abaı oǵan qosa halyqtyń jaqsylyqqa, jańalyqqa umtylmaýynan, shyn peıil tanytpaýynan qaýiptenedi. Baılyǵy, baqqan jylqysynyń sapyrylýy da ózgelerdiń bıliginde ketkenin ańǵartady. Kúndestik pen baqtalastyq halyqqa esh opa bermeıdi. Abaı osynyń bárin jekkórinishtilikpen qyrt qylyq dep janǵa batyra jetkizedi. Tııanaqsyz, baılaýsyz, qur qylpyńdap, patsha ákimshiligine jaǵympazdanyp jyrtyń-jyrtyń kúlkimen júrgenderge yzalanady. Tipti bireýge áldebir aqyl-keńes bereıin dese de, sózin elemeıtin jurtynyń keıbir kesirli, unamsyz qylyqtarynan jırenedi. Abaıdyń bul óleńinde shyn máninde derbes el bolýdyń alǵysharttary naqty taldap kórsetilgen. Ol halqynyń sol ýaqyttaǵy azǵyndyq pıǵylyn aıaýsyz synap, eldi túzeýdiń joldaryn ortaǵa salady.
Peterbýrgte sottyń suraýynda ýkraınnyń uly aqyny T.G.Shevchenko: «Kishi Rossııaǵa orala otyryp, men joqshylyq pen alpaýyttardyń, posessorlar men shlıahtıchterdiń sharýalardy sumdyq qanaǵanyn kórdim. Osynyń bári de memleket pen úkimet atynan júrgizildi de, júrgizilip te jatyr», dep sol kezdegi týǵan halqynyń basynan keshken qıynshylyqtaryn taısalmaı jetkizgen. Abaı da Reseı patshalyǵynyń bodandyq saıasatynyń qysym-qııanatyn kórip, bildi, janyna batqan jaılardy ashyna tolǵandy. Muny halqynyń aýyr jaǵdaıyna, sol kezdegi bılik ústemdigine arnaǵan áleýmettik mándegi jyrlarynan sezinemiz. Aqyn ashyq jarııalamasa da qanaýshylyqtyń tamyryn baıqaı otyryp, odan qutylý joldaryn da qarastyrǵan. Osy maqsatta halyqty oqýǵa, bilimge úndedi, ǵylymǵa tartty. Aýyr ahýaldan arylýdyń baǵyt-baǵdaryn kórsetti.
Qaı zamanda da halyq basyna túsken qıyndyqtarǵa aldymen aqyndar alańdap, sony qalaı eńserý jolyn izdegen. Halqy úshin qabyrǵasy qaıysyp, elim dep eńiregen, jerim dep tolǵanǵan Gete, Shekspır ǵana emes, 1750-1848 bir ǵasyrlyq nemis ádebıetinde basqa da talanttar memlekettiń jaǵdaıyn, sol kezdegi qoǵamdyq ómirdi aıaýsyz synady. Satıralyq týyndylarymen halyqqa jaqyn bolǵan Frıdrıh fon Logaý Germanııadaǵy ulttyq kedeılikti áshkerelep, «Saraıǵa baryp shyndyq ekseń – eki júzdilik jınap alasyń» dep bıliktiń berekesizdigin shenedi. Logaýdyń patrıottyq bolmysy – Germanııanyń qorqynyshty ári beıshara hal-ahýalyn jasqanbaı, ashyq aıtýynda.
Ol «Malaı uıala qoımas, óziniń malaılyq tabysynan, Fransııa, sen qojaıynsyń, Germanııa, sen jalshysyń, Uıalsań uıal, Germanııa, quldyqqa myna kóngenińe!» dep fransýz ústemdigine qarsy ult namysyn oıatty, derbes el bolýǵa úgittedi. Ultynyń sana-sezimin oıatyp, halyqqa irgeli el bolý qajettigin ótkir aıtty.
Al Frıdrıh Klıeger: «Birtutas ult bolýǵa, nemister bekerge umtylasyńdar, eń aldymen ult bolýdan buryn, jaqsy adam bolyp qalyptasyńdar», degen ulaǵatty oı týyndatty. Halyqtyń kúresker uldary kótergen osyndaı patrıottyq izgi oılarǵa shalǵaı Shyńǵystaýdan Abaı da ún qosty.
Abaı óleńderinde otarshyldyq bıliktiń elge jasaǵan aýyrtpalyǵyn júregimen sezinip, elin bereke-birlikke, jaqsy tirlikke, ónegege shaqyrdy. Aqyn «el bolaıyq, ózgelerden qalyspaıyq» dep jalań sóılemeıdi. Qýatty, myqty memleket bolýdyń berik negizi – adamdardyń sanalylyǵy men saýattylyǵynda, túsinistigi men tatýlyǵynda dep biledi. Ultty tárbıelep almaı, ózgeler kóshine ilesýdiń qıyndyǵyna kóz jetkizedi. Qaptaǵan «qyrttyq qulyqpen» yrtyń-tyrtyń, jyrtyń-jyrtyń «qalpynan», «pysh-pyshtan» qutylmaı, jurt bolyp judyryqtaı jumylyp, uıysyp, uǵysýǵa qıyn.
«Qalyń elim, qazaǵym» óleńinde búkil qazaq saharasyndaǵy qalyń eldiń qaıǵysyn tebirene jyrlady. Halyqtyń shyn úlken dertin, muńyn aıtyp osy qıynshylyqtan shyǵaratyn ne degende – óner-bilim dep alǵash óleńmen anyǵyn aıtady». M.Áýezov óleń týraly osylaı paıymdaıdy.
Sonaý Aqshoqyda otyryp, elim dep eljiregen, emirengen úlken júrek dúrsilinde qalyń eli qazaǵynyń aýyr hal-ahýaly. Eldiń erteńgi taǵdyryn oılap, tyǵyryqtan shyǵar jol izdeıdi. Eldiń eldigi endi bilim, óner, kásip úırenýmen baılanysty dep uǵady. Ony Shyǵys ta, Batys ta emes, irgedegi orys halqynan úırenýge shaqyrady. Orys bilim, ǵylymyn meńgerý arqyly basqa eldermen baılanys jasaý qajettigin zaman betalysynan sezedi. Otarlyq ezgidegi halyqtyń teńdigi joq, basqa basar jeri de, asar taýy da joq edi. Muny Abaı kóregen tereńnen túısinip sezindi. Keıinnen Abaı oılaryn zerttep túsingen Alashtyń ardaqty arystary, ultynyń kóregen kemeńger tulǵalary, iriliktiń iri izbasarlary – Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Turar, Halel, Qoshke, t.b. eldiń eldigi men erteńgi órkendeýiniń óristi jolyn Shyǵystan jáne dara damý jolyna túsken Japonııadan izdestirdi. Biraq bul batyl baǵyt bastaryna pále bolyp tıdi. Qasiretti taǵdyr keshti, qaıran qamqorlar.
Ánýar TARAQOV,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń fılologııa jáne álem tilderi fakýltetiniń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory