«Dinı pedagogıka», «dinı tárbıe»

DEGEN UǴYMDAR BIZGE BURYN JAT EDI NEMESE DINI SAÝATTYLYQQA SALMAQTY KО́ZQARAS KEREK

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sara saıasatynyń arqasynda kópultty jáne kópkonfessııaly elimiz enshisine buıyrǵan táýelsizdiktiń tuǵyryn bekitip, zaıyrly memleket quryp, órkenıetti elder qataryna erkin enip keledi. Munyń Qazaqstanda júrgizilip jatqan ekonomıkalyq damýdyń jáne áleýmettik jańǵyrtýlardyń, beıbitshilik pen tynyshtyq­­­­tyń, adamdardyń dinı nanym-senimine shynaıy qurmetpen qaraýshylyqtyń, jalpyadamzattyq qundylyqtardy baǵalaı bilýdiń nátıjesinde múmkin bolyp otyrǵany shyndyq. Kez kelgen dástúrli dinniń kózdeıtini – kúlli adamzat arasyndaǵy syılastyq pen súıispenshilikti, birlik pen yntymaqty ýaǵyzdaý. Dinı senimderdiń ónegeli rýhanı bastaýlarǵa negizdeletindigi jáne zor gýmanıstik áleýetke ıe ekendigi de dáleldeýdi qajet etpeıdi. Osynaý mol áleýetti qoǵamnyń damýyna, patrıotızmdi qalyptastyrýǵa, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa, dinı ekstremızmniń aldyn alýǵa qalaı paıdalanyp júrmiz? Jalpy, dinı ahýal týraly túsinigimiz qandaı, dinı bilim men saýattylyq máselesin qalaı sheshýge bolady? Bul baǵytta jastarmen qalaı jumys isteý kerek? Biz osy jáne basqa saýaldarymyzǵa jaýap alý maqsatynda fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi AITALYǴA jolyǵyp, áńgimelesken edik.

DEGEN UǴYMDAR BIZGE BURYN JAT EDI NEMESE DINI SAÝATTYLYQQA SALMAQTY KО́ZQARAS KEREK

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sara saıasatynyń arqasynda kópultty jáne kópkonfessııaly elimiz enshisine buıyrǵan táýelsizdiktiń tuǵyryn bekitip, zaıyrly memleket quryp, órkenıetti elder qataryna erkin enip keledi. Munyń Qazaqstanda júrgizilip jatqan ekonomıkalyq damýdyń jáne áleýmettik jańǵyrtýlardyń, beıbitshilik pen tynyshtyq­­­­tyń, adamdardyń dinı nanym-senimine shynaıy qurmetpen qaraýshylyqtyń, jalpyadamzattyq qundylyqtardy baǵalaı bilýdiń nátıjesinde múmkin bolyp otyrǵany shyndyq. Kez kelgen dástúrli dinniń kózdeıtini – kúlli adamzat arasyndaǵy syılastyq pen súıispenshilikti, birlik pen yntymaqty ýaǵyzdaý. Dinı senimderdiń ónegeli rýhanı bastaýlarǵa negizdeletindigi jáne zor gýmanıstik áleýetke ıe ekendigi de dáleldeýdi qajet etpeıdi. Osynaý mol áleýetti qoǵamnyń damýyna, patrıotızmdi qalyptastyrýǵa, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa, dinı ekstremızmniń aldyn alýǵa qalaı paıdalanyp júrmiz? Jalpy, dinı ahýal týraly túsinigimiz qandaı, dinı bilim men saýattylyq máselesin qalaı sheshýge bolady? Bul baǵytta jastarmen qalaı jumys isteý kerek? Biz osy jáne basqa saýaldarymyzǵa jaýap alý maqsatynda fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi AITALYǴA jolyǵyp, áńgimelesken edik.

– Amangeldi Abdrahmanuly, din – óte-móte názik, kópastarly uǵym. Aldy­­­men dinı ahýal erekshelikteri, onyń qoǵam­­daǵy róli týraly oılaryńyzdy tarqatsańyz.

– Elimiz egemendik alyp, dinge erkindik berilgen tusta, bir jaǵynan qýandyq ta, ekinshi jaǵynan abyrjyp qaldyq. Jetpis jyldan astam tabynyp kelgen ıdeologııamyz aldamshy bolyp shyqty. Din sonyń ornyn toltyratyn sııaqty boldy. Shetelderden ártúrli dinı aǵymdar elge aǵyla bastady. Buryndary tusalyp kelgen din buryn-sońdy bolmaǵan erkindik aldy. Ásire dinshildikke jol berildi. Osynyń barlyǵyn biz demokratııa dep qabyldadyq. Ekinshi bir másele, sol kezde kez kelgen dinı aǵymdardy dinı bostandyqqa balap tirkeý beleń aldy. Dinı isterdi retteıdi deıtin ishki saıasat qyzmetkerleri dindi ústirt biletin dıletanttar boldy. Tájirıbeniń joqtyǵynan memleket pen dinniń qarym-qatynasyn, dinniń qoǵamdaǵy orny qandaı bolýy kerektigin, dinniń ulttyq mádenıetke, ulttyq bolmysqa yqpalyn ajyrata almadyq. Sonymen birge, tájirıbeniń joqtyǵynan biz memleket pen din arasyndaǵy qarym-qatynastyń qandaı bolýy kerektigin, din men ulttyq mádenıet, dinniń ulttyq bolmysqa yqpaly, ulttyq bolmys pen dinniń baılanysy da qandaı jolmen júrýi kerektigin ajyrata bilmedik.

«Dinı senim jáne dinı bostandyq týraly» alǵashqy Zań 1992 jyly qabyldandy. Ol keńes zamanynda daıyndalǵan zań jobasy edi. Biraq, biz bul jerde úlken qatelikke uryndyq. Negizi, bul dinge betburys bolmady. Bul shyn mánisinde Qudaıdy, dindi taný emes edi. Bul keńes zamanyndaǵy zańsyzdyqtan, buǵaýdan bosaný, teńdik alý boldy da, ekinshi jaǵy dinniń tereń maǵynasyn baǵdarlaı almadyq. Ol da túsinikti. Osydan kelip din bizdiń elimizde sánge aınaldy dese de bolady. Dindi tanýdan góri, neshe túrli dinı aǵymdardy, ádebı kitaptardy tańyrqap oqı bastadyq. Dinniń tipti aralaspaǵan salasy qalmady. Dinı mýzyka kóbeıdi. Osynyń barlyǵyn durys eken dep qabyldadyq ta, bul elimizde úlken bir jańa ahýal týǵyzdy. Sonymen birge, biz dindi kimnen úırendik sonda? Biz dindi shetelden kelip jatqan aǵymnan úırendik, shetelde oqyp kelgen jastardan úırene bastadyq. Biraq, sol kezdegi dinı birlestikterdiń basynda turǵan ımamdardyń, svıashennıkterdiń ózderi de dinı saýat ashýda álsiz, saýatsyz boldy. Bir jaǵynan bulardy keńes zamanynda qorqytyp-úrkitip alǵandyqtan, iske batyl kirise almady. Sóıtip, osyndaı alasapyran ahýal qalyptasty.

Sondyqtan, mysaly, kúni búgin de bizdiń eldegi ózderin musylmanmyn deıtinder de tereń dindarlar emes. Bular ıslam dinimen baılanysty dástúrimizdi moıyndaýdan, mentalıtetimizdi, bolmysymyzǵa saı keletin dinı uǵymdardy qabyldaýdan góri, qazaqsyń ba musylmansyń, oryssyń ba – pravoslavıeliksiń degen stereotıpti ustandy. Sol stereotıp áli kúnge deıin jumys jasap kele jatyr. Osyndaı jaǵ­daılardan keıin, ıaǵnı 90-jyldardyń aıaǵy, 2000-jyldardyń basynda biz, árıne, oılana bastadyq. Mysaly, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Parlamentinde «Dinı senim jáne dinı birlestikter týraly» Zańnyń osy aralyqta segiz ret qaıta qaralýy, tolyq­tyrylýy, sol zańǵa ózgeristerdiń engi­zilýi elimizdegi dinı isterge degen mazalaný­shylyqty kórsetedi, sol máselege memle­kettiń mán berýine depýtat retinde ózim de kýá boldym. Mine, sóıtip, 2000 jyldyń basyna taman shetelden kelgen neshe túrli sektalar qoǵamymyzdy azdyryp, tipti bir otbasyn, atasyn, balasyn, anasyn bir-birine qarsy qoıýǵa ákeldi.

– Dál qazirgi kezde ateızm qoǵamdyq sanaǵa qanshalyqty yqpal ete alyp otyr dep oılaısyz?

– Dintanýshy ǵalymdardyń aıtýlarynsha, eger qazir bizde shynaıy dindarlyq basym ba, álde ateızm basym ba degen saýal qoıylsa, burynǵy ateızmniń kórinisteri, dinge degen salqyndyq sanada áli basymyraq degen turǵydaǵy jaýap aldan shyǵatyn kórinedi. Munymen kelisýge de, kelispeýge de bolar. Biraq, qoǵam damýynda mynadaı bir zańdylyq bar. Ár kezde de ótken zamannyń dúnıetanymy, ótken zamannyń dástúri izsiz joǵalyp ketpeıdi. Sonaý tipti dóreki ateızm sanany yǵystyryp, meshitterdi qıratyp, Qurandy órtep jatqannyń ózinde de dinı sana qoǵamda múldem joıylyp ketpedi, izi saqtaldy. Ateızm tolyqtaı ústemdik ete almady. Sol sııaqty, búginde mynaý dinge erik bergen jaǵdaıda, ateızm tolyqtaı bizdiń sanamyzdan áli ketken joq. Ǵalymdardyń aıtýlarynsha, ateızmniń ózindik alańdary bar. Sonymen birge, bizdiń qoǵamdaǵy adamdardyń kópshiligin ateızmnen ketip, dinge tereń jete almaı, eki oıly, qobaljyp júrgender dep aıtýǵa bolady. Olardyń dinı senimderi áli turaqsyz, qalyptasyp úlgermegen. Sondyqtan ateızmnen jaltarǵanymyzben, musylmandyqqa tolyq keldik dep aıta almaımyz. Statıstıka boıynsha, Qazaqstan halqynyń 70,02 paıyzy musylman deıdi. Bul – san ǵana. Bul tereń sapa emes. Sebebi, ateızmniń sanaǵa sińgeni sonshalyq, biz kezinde Iýrıı Gagarın kosmosqa ushqanda, «men kosmostan Qudaıdy kóre almadym» degen sózin shyn qabyldadyq qoı. Qudaı joq eken, Gagarın Qudaıdy kórmepti dedik. Bul sanada, bizdiń oıymyzda jatyr ǵoı. 2009 jylǵy sanaqta bizdiń aǵa býyn ókilderi ateıspiz dep aıtpasa da, onnan úsheý-tórteýi ǵana musylmanbyz degen.

Al bizdiń qoǵamymyzda ateızmniń kóri­nis­­­teri qandaı? Birinshiden, búgingi kúni din dese, ártúrli dinı ekstremızmniń, lańkes­tiktiń kórinisi sııaqty kórinedi. Din men ekstremızmniń, lańkestiktiń ara-qatynasyn áli túsine almaı jatyrmyz. Kóptegen stýdentter ata-analarymyz bizge meshitke barýǵa tyıym salady deıdi. Ata-analarymyz namaz oqýǵa ruqsat bermeıdi deıdi. Ata-analarymyz erekshe bir kıim kıgenimizdi de qoldamaıdy deıdi. Osy din sııaqty názik dúnıeni keıde syrtqy kórinistermen de ólsheý basym. Dinimiz qoǵamǵa áli de bolsa ıgilikti áserin tıgize almaı jatyr. Dinge bet burǵanymyzben, qylmys, ásirese, aýyr qylmystar túri, jemqorlyq, urlyq, maskúnemdik, basqa da teris áreketter tipti órship ketti. Sondyqtan, dinimiz tilimizde bolǵanmen, dilimizge sińbeı jatqandyǵy anyq. Onyń sebepterin taldaý bólek áńgimeniń arqaýy.

– Elimizdegi qazirgi tańdaǵy dinı ahýal­ qandaı? Dinı tárbıe qaı deńgeıde dep oılaısyz?

– Qazirgi dinı ahýaldy eki kezeńge bólýge bolady. 1990-jyldardy ıslam dinine oralý degen jón bolar. Bul – barlyq postkeńestik keńistiktegi ortaq jaǵdaı, keıde ony jańarý deıdi, 1990-jyldardyń aıaǵy men 2000-jyldan bastap jańa kezeń bastaldy. Jańa kezeńniń ereksheligi, biz endi dinniń kúrdeliligin, onyń san qıly astarynyń bar ekenin, dinniń tek qana jaı senim emes, onyń ekonomıkamen, onyń ishinde naryqtyq ekonomıkamen, saıa­satpen, mádenıetpen baılanysyn, tipti halyqaralyq qatynastarmen, qylmyspen baılanysyn endi tereń túsinip jatyrmyz. Anaý Taıaý Shyǵystaǵy Palestınanyń máselesi búgin Qazaqstan musylmandaryn da oılandyratyn boldy. Sonymen birge, postkeńestik elderde jańa bir aǵym paıda bolyp keledi. Bul – eýroıslam nemese ıslam dinin eýropalyq lıberalızmge, eýropalyq demokratııaǵa, naryqtyq ekonomıkaǵa beıimdeý. Mysaly, qazir Halyqtyq IPO dep jatyrmyz ǵoı, qorlar rynogy men pravoslavıe dininiń ilimi, qorlar rynogy men ıslam dininiń baılanysy, osy qorlar naryǵy men protestanttyqtyń qarym-qatynasy jóninde úlken másele kóterilip jatyr. Osy turǵydan kelgende, qorlar naryǵyn qoldaıtyn Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy birden-bir din bizder dep protestanttar jumys jasap jatyr. Sebebi, musylman dini kredıtke aýadan aqsha jasaý dep qaraıdy. Bul jóninde ázirge bizdiń dinı ókilderimiz de, bizdiń qarjy – ekonomıst mamandarymyz da belsendi túsinik bere almaı jatyr. Biraq, protestanttar bılep-tóstep, bizdiń ishimizde jumys jasap júr. Árbir jaǵdaıdy óziniń dinin taratýǵa paıdalanýdyń bir kórinisi bul. Olar jastardyń arasynda jumys jasaýǵa da úlken mán beredi. Sebebi, bizdiń memlekettiń bolashaǵy, sóz joq – jastar.

– Mektepterde «Dintaný» páni engizile bastady. Osy pán týraly óz kózqarasyńyzdy bildirseńiz.

– Biz birte-birte dintaný pánin mektepter men joǵary oqý oryndarynda engizýdi qoldadyq. «Dinı pedagogıka», «dinı tárbıe» degen uǵymdar oqýlyqtarǵa ene bastady. Álemde bul salada biraz tájirıbe jınaqtalǵan. Aqtóbe memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda «Dintaný» páni 2010-2011 oqý jyly sol kezdegi ıns­tıtýt rektory Ǵalymjan Nuryshevtyń qoldaýymen engizildi. Onyń mártebesi, saǵattary «Saıasattaný», «Áleýmettaný» pánderimen birdeı. Kóptegen elderdiń, arab memleketterin aıtpaǵanda, birqatar zaıyrly memleketterdiń tájirıbesin zerdeledik. «Dinı pedagogıka», «dinı tár­bıe» degen uǵymdar bizge jat edi. Búgin­de bul termınniń ózi ártúrli deńgeıde qa­byl­danady, qarsylastar da joq emes. De­genmen, biz Batystyń dinı pedagogıkasyna, dintaný pánin, dinı mádenıetin zerdeleýge, tájirıbesine kóp mán berdik. Zaıyrly mem­leketterde biraz tájirıbe jınaqtalǵan jáne maqsatty túrde jastarǵa dinı bilim, dinı tárbıe berý jolǵa qoıylǵan. Bul tájirıbe biz úshin óte paıdaly jáne qyzyq. Biraq búgin birqatar postkeńestik keńistikte din­taný pánin engizýge qarsy ateıstik aǵym bar.

– Sonda ateıster ne deıdi?

– Ateısterdiń qamaly áli berik. Halıfat sarbazdarymyz deıtinder qaıdan shyqty? О́zin ózi óltirip, jıhadqa baratyndar kimder? Munyń barlyǵyna din kináli. Eger din jastardyń arasyna o dúnıeni nasıhattamasa, o dúnıede de ómir, qyzyq bar demese, jastar mynadaı áreketke barmas edi, «tiri bomba» bolmas edi. Keńes zamanynda qaqtyǵys, lańkestik degen bolǵan joq. Sondyqtan dinı tárbıeniń júıesin emes, ateıstik bilimmen qalyptastyrý kerek. Bul qoǵamdy lańkestikten, zorlyq-zombylyqtan, bótendi jatyrqaýdan saqtaýdyń birden-bir joly deıdi olar. Aýyzeki tilde osyndaı pikirlerdi aıtyp qalatyn jaǵdaılar bizdiń elde de kezdesedi.

– Bul pikirlerge aıtar ýáj qandaı?

– Ateıstik kózqaras shyn máninde áleý­mettik, saıası, psıhologııalyq másele­lerdi joqqa shyǵaryp, lańkestikti, ekstremızm­di tek qana dinmen baılanystyrady. Aqıqa­tynda ekstremıst – dinshil adam emes. Ekstremızmge barsa, ol dinnen aýytqyǵany. Al lańkestiktiń, basqa da túrli qaqtyǵystardyń tereń áleýmettik, saıası, psıhologııalyq tamyry bar. Sondyqtan lańkestikti jasaıtyndar dinshilder emes, nadandar, dóreki qara kúshtiń ıeleri zorlyq-zombylyqpen másele sheshemiz deıtinder, ymyraǵa kelgisi kelmeıtinder.

Ekstremızmniń sebebin dinnen izdeý úlken qate. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasy mynadaı derekter kel­tiredi. Terrorısterdiń 60 paıyzy jas­tar 29-ǵa deıingiler, 95 paıyzy – jumys­­syzdar. Negizinen olar bilimi joq, jumys­syz, bolashaqtan úmitsiz jastar. Demek, eks­tremızmniń áleýmettik negizderi bar. Myl­tyqpen bul másele sheshilmeıdi. Zor­lyq, kúshteý qarsy zorlyq, kúshteý týǵyzady.

– Shetelderde din men memleket arasynda qandaı úlgi alatyn mádenıet bar?

– Shetelderden bizdiń úırengen tusta­­­rymyz joq emes. Birinshiden, olarda mynadaı bir ustanym bar. Shirkeý, meshit memleketten bólek, biraq memleket shirkeýden, meshitten bóline almaıdy. Sebebi, ol sol memlekettegi shirkeý, sol memlekettegi meshit. Bul – órkenıettik qaǵıda. Sondyqtan dinı bilim, tárbıe máselesinde bılik ne isteımiz dep dinı birlestikter, dinı uıymdar ókilderin shaqyryp almaıdy, bıliktiń ózi meshit, shirkeýge baryp aqyldasady. Bizdegideı ákimshilik ımamdy, bolmasa svıashennıkti shaqyryp alyp, tapsyrma bermeıdi. Bul dindi syılaýdyń da kórinisi. Bılik dindi syılasa, teń deńgeıde eseptesse, ekstremızmniń yqpaly azaıady.

– Batysta dinı tárbıeniń, dinı peda­gogıkanyń qandaı erekshelikteri, úlgileri bar?

– Ol úlgiler ár eldiń tarıhyna, quqyq­tyq erekshelikterine, dástúrine, saıası júıesine, demografııalyq ahýalyna, pedago­gıkalyq jaǵdaılaryna, tájirıbesine baılanysty. Batysta dintaný pánin engizýde «konfessııalyq model» ustalynady. Mysaly, Germanııa, Italııa, Fınlıandııa, Avstrııa, Ispanııada dintaný páni sany jaǵynan basym dinniń negizinde júrgiziledi. Al aralas elderde basqasha sıpatta oqytylady. Batystaǵy úlken bir másele – dintaný pániniń mártebesi. Ol mindetti pán be, álde fakýltatıvti pán be? Batys elderinde bul – mindetti pán. Shirkeý bul pánniń baǵdarlamasyn jasaıdy, oqýlyǵyn daıyndaıdy, ózderiniń ınspektorlaryn oqý oryndaryna jiberip, sabaqty baqylap otyrady. Al zaıyrly pánderdi memleket baqylaıdy. Mysaly, Fınlıandııadaǵy jaǵdaı sondaı. Eger oqýshy bir dinge negizdelgen pándi oqymaı, onyń ulty, dini bólek bolsa, eger ondaı oqýshynyń sany synypta úshten kóp bolsa, onda dintaný páni sol oqýshynyń qalaǵan páni negizinde júrgiziledi. Sondyqtan qoǵamnyń etnostyq qurylymy da eskerilip otyrady.

Bizdiń Qazaqstanda da dintaný páni bir ǵana dinge negizdelýi durys bolmaıdy. Eki din – musylman men pravoslavıe dinindegiler sany Qazaqstanda 95 paıyz quraıdy. Sondyqtan biz aralas konfessııaaralyq modeldi qoldaımyz. Bul model boıynsha muǵalim beıtaraptyq saqtap, bir din artyq, bir din kem demeı, árbir dinniń rýhanı kúshin, tárbıelik mánin, adamgershilik sıpatyn kórsetýge tıisti. Batystyń modeliniń bir osal tusy – jalpy dinniń tarıhyna kóp mán berip, dinniń tárbıelik jaǵynan qalys qalady. Din eldiń dástúrimen, saltymen kóp baılanystyrylmaıdy. Búgin batystaǵy dintanýshylar osy jóninde oılaný ústinde.

Al bizdegi óte mańyzdy bir qaǵıdat – «Dintaný» pánin oqytqanda, eshýaqytta Qazaqstannyń Konstıtýsııasynan, onyń talaptarynan shyǵýǵa bolmaıdy. Ol qandaı talaptar? Birinshiden, 2011 jyly qabyldanǵan «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zań. Bul Zań – Qazaq­stan qoǵamyna beıimdelgen, Hanafı mazhabyn ustanatyn musylmandardy shyn mánisinde qoldaıtyn zań, pravoslavıe dinindegilerdi de, basqalardy da qoldaıtyn zań. Bizdiń mádenıetimizge, órkenıetimizge, dástúrimizge jat dinderdiń halqymyzdy kórkeıtetinine, tárbıeleıtinine kúmánimiz kóp. Bul zańnyń bir ereksheligin taǵy aıta keteıik. Mysaly, EQYU, ásirese, sonyń ishinde AQSh-tyń keıbir din salasyndaǵy mamandar Amerıkanyń din týraly zańyn tyqpalaıdy. Qazaqstanǵa sony úlgi etip usynǵandarynyń talaı kýási boldym. Amerıkanyń Din týraly zańy – «Ar-ojdan bostandyǵy týraly» delinedi. Biraq, Amerıka – qandaı memleket? Amerıka – mıgranttardyń memleketi. Amerıka Eýropa­dan, basqa jerlerden qonys aýdaryp barǵan adamdardyń memleketi. Olar ártúrli dindegiler. Basym kópshiligi protestanttar. Amerıkanyń óziniń baıyrǵy dini joq. Sondyqtan Amerıkanyń zańy protestanttardy, eline qonys aýdarǵan adamdar dinderiniń barlyǵyn birdeı qoldaıdy. Bul amerıkalyqtar turǵysynan durys. Biraq qazaqtyń tarıhy, órkenıeti, baıyrǵy halyqtyń nanym-senimi, dástúri bólek. Sondyqtan amerıkalyqtar demo­kra­tııasynyń úlgisinde, olardyń jeteginde ketý – biz úshin úlken qaýip. Osy eki arany jastarǵa túsindirip aıtýymyz kerek.

Jalpy dinı saýattylyq – saıası turaqtylyqtyń kepili. Dinniń tereń astaryn bilmeý kúrdeli jaǵdaılarǵa soqtyrýy múmkin. Sondyqtan jastar arasynda dinı saýattylyqty qalyptastyrý, dinı tárbıeni ulttyq salt-dástúrmen, mádenıetpen baılanystyra júrgizý asa qajet.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

AQTО́BE.