Asanáli jáne «Aı men Aısha»

– Sábıtke telefondap, terezeńdi ashpa, bul ózi kez kelgen tesikten kirip kete beredi eken, fortochkańa deıin jaýyp tasta desem, «mende bári tereze, fortochka joq qoı» dep jatyr.

Sol baıaǵy eki dos arasynda úzdiksiz júretin qaǵytpa. Esesine koronavırýstan kitap oqyp ósh alyp jatqanyn aıtyp, «Seniń «Sher-shyndyq» degen kitabyńdy da oqyp tastadym. Sherhanmen qatar ómir súrdik, biraq kóp aralasymyz bolǵan joq. Tipti bir-aq ret sýretke túsippiz. Asa elpildeı qoımaıtyn edi ǵoı. Bir-birimizge qur­metimiz, kózqarasymyz durys bolǵa­nyn syrttaı jaqsy sezinetinmin. Ki­taptaryn oqyp júrgenimmen, adam retindegi qyryn kóp bilmeıdi ekenmin. Myna kitaptan sony tanydym, aınalaıyn kókebas, rahmet saǵan» dedi.

Maqtaǵandy kim jek kórsin, koro­na­vırýstyń yzasy ishimizdi muzdatyp júrgende, shyny kerek, bul pikirge kádimgideı qanattanyp qaldym. Deı­turǵanmen de maqtaý estimeı júrgen joqpyz. Onyń qabyldanatyny, qabyl­danbaıtyny bar. Men paqyrdy sheksiz qýanyshqa keneltkeni, mynaý kóńil keńistigin bult torlaǵan kúnderde metr­diń tosyn áńgimesindegi túbi túp­siz, tereń oı, dombyranyń sheshen per­nesi shert­kendeı shetin sher edi.

– Sherhan baspasózdiń baǵyna týǵan adam. Meniń «jeti jetim» dep atap ketken Aqseleý, Oralhan, Káribaı, Kádirbek, Qýanyshbaı, Serik degen dostarym onyń tárbıesin kóp kórdi, tálimin aldy. Olardan «Sherhannyń shekpeninen shyqqanbyz» degen tarıhı sóz qaldy. Bular ustazǵa adal boldy. Sherhan, Kamal, Qaltaı úsheýi jup jazbaı júrdi. Bala kezden birge ósken Qarataı aǵamyzben dostyqtary da kópke úlgi boldy. Bizdiń ónerdegi orta sekildi bular da ortasynda zor bedeldi edi. Qazaq kınosyn Kamaldaı basqarǵan adam joq. Keıinnen Sherhan ekeýi jazysqan hattardy da súısine oqydyq qoı.

Osy myna kók bazarda Dımekeń salyp bergen ǵımaratta «Egemen» úsh qabatty alyp otyrdy. Sonyń astynda Sherhan atyn qoıǵan «Kamal kafe» degen bolypty. Qaıran, Kámekeń talaı shaqyryp, oǵan da jol túspedi ǵoı. Júrgenov akademııasynda sabaq berip júrdi. Keńselerimiz jaqyn. «Bunyń bilmeıtini jerdiń astynda ǵoı, ony da biledi-aý» dep Sherhan aıtqan Kámekeńniń qashan kórseń qolynda bir qushaq gazet júretin edi. Aıańdap maǵan keledi. Sol baıaǵy shahmat. Ol kúnder de bir saǵynysh boldy qazir. Búginde ózi mádenıettiń, baspasózdiń muńyn muńdap, joǵyn joqtaıtyn mundaı qaıratkerler de qalmaı barady ǵoı. 

Qaltaıdyń orny bólek, ekeýmizdiń qaljyńmen qatar otyryp qaǵysqan kezimiz eske tússe, kemseńdep alamyn. Kitabyńda Sherhannyń qalamger­ligimen qatar qaıratkerlik, adamı bolmysy jaqsy ashylypty. Búgingi jastarǵa osyndaı áńgime kerek. Me­niń asa bir qadir tutqan adamym Baýyr­jan edi. Bul ózi eshqashan bı­likke de, basqaǵa da bas ımeı ótken kisi ǵoı. Sherhan da osy joldy us­tan­dy. «Baspasózdiń Baýyrjany» dep júrgeniń de durys. Myrzataı «Redaktorlardyń redaktory» depti, bul pikirmen de ábden kelisýge bolady. Qalaı bolǵanda da bul kisi baspasózge demokratııalyq dúmpýlerdi, reformany alyp keldi. Osy jaǵynan kelgende meniń esime Ázekeń túsip otyr. Ol kisi de ákemteatrdy buryn-sońdy bolmaǵan bıikke shyǵardy. Ol kezeń tarıhta teatrdyń «altyn dáýiri» degen atpen qaldy. Osy pikirdi bul kisige de qarata aıtsaq, esh qateligi joq. Qazirgi zaman tehnologııasy men áńgimesiniń tóńireginen shyqpaıtyn shala týǵan balalar óz tulǵalary týraly túk bilmeı ósetin boldy. Obal. Sender osy olqylyqtyń ornyn toltyrýlaryń kerek. Myna kitabyń maǵan osyndaı oı saldy. «Tulǵataný» serııasyn durys bastapsyń. Bul oqý oryndarynda arnaıy kýrs ornyna júretin pán bolýy kerek. Qazir oılap otyrsam, jýrnalıstıkadaǵy Mámbetovteı bolǵan eken Sherhan», dedi Asaǵań.

– Medıanyń Mámbetovi, – deısiz ǵoı.

– Qaıdan bileıin, ol senderdiń tilderiń ǵoı.

Bárinen de Asaǵańnyń meniń kita­bym týraly emes, óziniń tulǵa, tustasy týraly ustanymy, kózqarasy mańyzdy edi. Bul turǵydan kelgende aǵa tolqyn bir-biri týraly pikir bildirgende jo­mart bolǵan syńaıly jáne bir-biri­niń baǵasyn jaqsy bilgen. Keıingi kezderi akademık Serik Qırabaevtyń aǵalary, áriptesteri týraly jazyp júrgen estelikteri sonshalyqty tereń, taǵylymdy ǵoı. Ár keıipkeriniń týra baǵasyn beredi. Áldekimderdeı ózin joǵary qoıyp, jaqsylyqtan jurdaı etip jazý joq. Kemshiligin kórsetýiniń ózinen ónege túıesiń. Qońyr jazady, qyńyr jazýynyń ózi qońyr jazýǵa bergisiz. 

Baıqaǵanym, Asaǵań sóz arasynda «Sheraǵań» dep qaldy. Jas mólsherine kelsek, biz aıtsaq bul sózge mán beril­mes edi. Al Sheraǵańmen arasy 4-5 jas ataqty adamnyń osylaı deýi onyń joǵary syılastyq, qurmet deń­geıinen habar bergendeı. Tipti birde osy Sheraǵań degen sózdi óziniń qatarlastary Ákim Tarazı, Kamal Smaıylovtyń da aýzynan estigen edim. Qazaqta «aqyly asyp tursa aǵa de» degen sóz bar. Sh.Murtaza, Q.Muhamedjanovtar úlken jasqa jetpeı jatyp-aq osy aǵa degen ataqty, tıtýldy erte ıelengen adamdar. Me­nińshe, eldiń úlken-kishisi jappaı osylaı atasa, oǵan jeter ataq joq. Resmı ataqsyz da ataqty bolý degen osy. Al Asaǵańnyń osylaı deýi – bul oıymyzdyń bultartpas dáleli.

Tarazda Asanáli Áshimulynyń atyna baılanysty biraz ıgi ister atqa­rylǵan. Joǵary qurmet kórsetilgen. Ataǵy qansha jer jaryp, qandaı qur­metke de laıyq bolsa da, basqa tulǵalarǵa, ásirese aldyndaǵy aǵalaryna osy deńgeıde der kezinde kóńil bólinbeı jatqany dańqty ónerpazdyń júregine salmaq salyp júretinin de sezetinbiz. Mundaıda «bul qalaı?» degen pendeshiliktiń de dyzyldap ketetini bar ǵoı. Qaıda barsa da kemeńgerdeı kútip alatyn She­raǵańa da bul qurmettiń keshteý bastalǵany ras. Alaıda jergilikti bıliktiń, belgili adamdardyń oıynda júrgen osy ıgi istiń tezdetip bastalýyna Asaǵańnyń da birshama yqpaly bolǵany baıqalady. Ataqty adamdar mundaı oıyn aıqaılap aıtpaıdy ǵoı, biraq ony biz bilgendeı edik. Bul joly «osy bir jaǵdaı qabyrǵama batyp júretin edi, sonyń sátimen qolǵa alynǵanyna qýanyp qaldym» dep ashyq aıtty. Búgin sáti túsken soń aıtýǵa týra keldi. Tarazda Sherhan Murtaza atyndaǵy rýhanı ortalyq ashylyp, qazir shahar aspanyn ult rýhy kernep tur. Jazýshynyń týǵan jeri Talaptydaǵy turǵan úıin murajaıǵa aınaldyrý jumystary bastalǵaly tur (bul jóninde «Egemende» jazyldy). Aıtpaǵym, uly akterdiń (bul baǵanyń budan kóp jyl keıin jıi aıtylatynyna ábden senimdimin) júregin beımezgil terbegen uly saǵynyshtyń men sezgen lebi. 

Uly ustazym Aqseleý Seıdimbek tarıhty tulǵa arqyly zertteýimiz kerek dep, osy konsepsııany ǵylymǵa engizip, ózi osy soqpaqty bastap ber­di. Ázelden belgili bir qaǵıda bar. Tul­ǵany tulǵa ǵana tanıdy ıa bolmasa sol bıikke jeteqabyl adamdar ǵana shyn túsinip, shyn baǵasyn biledi.

Bir-biriniń baǵasyn bilgen, bir-birin ardaq tutqan aǵalar-aı! Esime Kamal Ormantaevtyń aıaǵyn súıgen Ábdi-Jamıl aǵa túsip otyr. Bul jóninde kezinde jaryqtyq Seıilbek Shaýhamanov «Egemende» tolqyp jazdy. Osy uly dostyq, osy bir uly tileýlestik endi jalǵasa ma eken?! Feısbýkte bir-birin maqtaýdan jarysyp jatqan búgingi zııaly deıtinder, ataq-dańq jolynda jantalasyp júrgender, besikten beli shyqpaı jatyp ózin-ózi shimirikpeı maqtaıtyndar, úıin, qazirgi kúıin kórsetip kúılep jatqandar, bir aýyz óleń jazyp, keshegi aqyndardyń bárin syzyp tas­taıtyndar, áleýmettik jelini aq­parat, arandatý alańyna aınaldyryp alǵandardyń erteń qandaı aǵa bolatynyn boljaı alasyz ba?!

«Júsipbek ánshiliktiń ǵana emes, adam­gershiliktiń de akademıgi» dep Áýezov aıtqandaı, osylar adamger­shiliktiń akademıgi bola ala ma, joq pa? Sheraǵańdy aıtyp kóńili bosa­ǵan Asa­ǵańnyń kóńildi ár qııaǵa sam­ǵat­qan osyndaı bir oı josyǵynan soń Sheraǵańnyń qanshama jasty qanat­tandyr­ǵany, Oralhannyń «aǵa» dep júrek­ti julqyp keter sóz jazǵany esińe túsip eljireısiń.

Bireý olaı der, bireý bylaı der, biraq sol alpystan asqan bizderge endi «Aǵa» degen tıtýl buıyrar ma eken?!      

– Basqa sharýam joq, osy rızashy­lyǵymdy bildirgim keldi. Sheraǵańnyń «Aı men Aıshasyn» bir túnde oqyp bitirip, bir tún jylap edim. Bizdiń zamannyń aına-qatesiz jazylǵan kar­tınasy, týra bizdiń ómir. Bir falsh joq. Búginde bul kitap meniń per­vyı ıstochnıgimniń biri. Asyp-tasy­ǵandardy táýbesine keltiretin kitap. Árıne bul kisiniń Turar jónindegi «Qyzyl jebesi», taǵy basqa týyn­dylarynyń orny bólek qoı. Keıde oılaımyn, shirkin rejısseri tabylsa «Aı men Aısha» qazirgi qaptaǵan serıaldardyń aýzyn uryp ketetin uzaq serıaly kınodastanǵa aınalar edi, –dep jáne bir tolqydy tarlan.

Ony-munyǵa ońaılyqpen selt etpeı­tin Alashtyń Asanálisin jylat­qan «Aı men Aıshany» osyndaı kóńil kúıde oqymaǵan oqyrman joq shyǵar.

Qaıran, Sheraǵam! Dúnıeniń tórt buryshyn sharlap, nesheme kere­metterdi kórse de, tipti Máskeýde oqy­­­sa da, sonyń birde-biri túsime kirmeıdi, túsimde tek Myńbulaqty kóre­min deýshi edi. Bul oıyn esti jan­nyń esinen ketpesteı etip jazǵan da edi. Endeshe, sol mıllátimizdegi Myń­bulaqtyń taǵ­dyryn keshken myń aýyl­dyń myń taǵdyry, myń muńy nege kór­kem kar­tı­naǵa aınalyp, kóńilimizde máńgi­likke qalmaıdy? Sony qolǵa alatyn asa daryndy qazaq halqynyń bir ókili joq pa? Búginde sol Myńbulaqpen taǵ­dyrlas, irgeles jatqan Sheker aıylyn Shyń­ǵys arqyly álem tanyǵan joq pa? Qyrǵyzdar Shyqańnyń shyǵar­ma­synan 28 fılm túsiripti. Sonyń biri bolmasa birinde Sheker kórinedi. Al Myńbulaq she? Myńbulaq arqyly bar qazaqtyń muńyn aıtýǵa bolmas pa edi?! Bul oıymdy metr únsiz tyńdady. Kúr­sindi. Bálkim ǵumyr jetse ózi de kiri­sip ketýi ábden múmkin-aý dep oıladym. 

Qalı SÁRSENBAI