Syldyr sóz, qurǵaq ýáde emes, naqty is kerek

Elbasy Nursultan Nazarbaev keleli máselelerdi keńinen qozǵaǵan, barymyzdy atap ótip, kemshiligimizdi sanap kórsetip, endigi jerde olqylyqqa jol berilmeıtinin naqtylap bergen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyndaǵy sózi qazir jurtshylyqtyń keń qoldaýyna ıe bolyp otyr. Sol otyrysta bılik qolǵa tıdi dep memleket qarjysyn ońdy-soldy shashý jaıyn aıta kelip: «Ne qarap otyrsyńdar, myna memlekettiń aqshasyn menen basqa sanaıtyn adam joq pa bul elde?» degen edi. Is basyndaǵylarǵa qatań eskertý jasady. Sodan beri de biraz kúnder ótti.

Elbasy Nursultan Nazarbaev keleli máselelerdi keńinen qozǵaǵan, barymyzdy atap ótip, kemshiligimizdi sanap kórsetip, endigi jerde olqylyqqa jol berilmeıtinin naqtylap bergen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyndaǵy sózi qazir jurtshylyqtyń keń qoldaýyna ıe bolyp otyr. Sol otyrysta bılik qolǵa tıdi dep memleket qarjysyn ońdy-soldy shashý jaıyn aıta kelip: «Ne qarap otyrsyńdar, myna memlekettiń aqshasyn menen basqa sanaıtyn adam joq pa bul elde?» degen edi. Is basyndaǵylarǵa qatań eskertý jasady. Sodan beri de biraz kúnder ótti.

Prezıdent osy alqaly otyrysta bilim salasyna da erekshe mán bergeni belgili. Aqmola, Aqtóbe, Atyraý oblystaryndaǵy qısynsyz isterdi sanap kórsetti. Shynynda, memleket sońǵy úsh jylda bilim salasyna 1,7 eseden astam qarjy bólgen eken. Naqtylaı tússek, ol 2013 jyly 1,5 trıllıon teńgege jýyq kólemdi qurapty. Bul – az qar­jy emes. Biraq sonyń at­qarylýynyń kemshindiginen be, álde sylbyrlyqtan ba, bolmasa Úkimettiń talap etpeýinen be, Elbasy aıtqan jarty mıllıonǵa jýyq búldirshinderdiń balabaqsha kezeginde turýy oılandyrmaı qoımaıdy. Keıbir sheneýnikter jurtty jubatý úshin «Pálen jyly sheshimin tabady» dep uzaqqa siltep jatady. Oǵan deıin qaýlap ósip kele jatqan urpaqqa óspeı tura-turyńdar deý kerek pe sonda? Qarjy jetpeı jat­qan joq. Buǵan bir dálel Pre­zıdent ıgerilmegen qarjy bıyldyń ózinde 170 mıllıard teńge bolatynyn meńzedi. Úkimet osy qyrýar aqshanyń tıimdi ıgerilý jolyn qarastyryp, «qaltada» saqtaı bermeı, erteńgi urpaqtan júzdegen, tipti, myńdaǵan ese qaı­tarymy bolatynyn eskerip iske qossa, ata-analardyń júıkesin juqartqan másele sheshimin tabar ma edi? Buǵan bir ǵana mysal keltirer bolsaq, tórtkúl dúnıeni tamsandyrǵan Astanamyzda táýlik saıyn 60-qa jýyq náreste dúnıe esigin ashady eken. Osyndaı qarqynnyń nátıjesinde byltyr 21 266 ul men qyz elordanyń ulany atanypty. Qazirgi kúnde sol urpaqtyń birneshe eselengen ul men qyzy, ıaǵnı 72 myńǵa taıaý bala balabaqsha kezeginde tur.

Bilim, ǵylym salasyna jańa mınıstr keldi. Aslan Sárin­jipov­ke deıin bul salany on eki bas pedagog basqarǵany belgili. Olardyń arasynda ǵalym da, saıasatker de, búkil sanaly ǵumyryn bilim men ǵylymǵa arnaǵan azamattar men azamatshalar bar edi. Áıtse de, qyzmette otyrǵanda abyroıly dep bıikke kóterip, ketken kúni áttegen-aıyn aıtyp shyǵa keletin bir «kesel» etek alǵanyn da joqqa shyǵara almaımyz. Aldyńǵy basshynyń tusynda «Bilim týraly» Zańǵa ózgerister engizilip, bilim baǵdarlamasy qabyldanǵan edi. Taıaýda jańa mınıstr Úkimet otyrysynda óziniń joba-josparyn usyndy. Onda A.Sárinjipov 3-4 jyl kóleminde Qazaq eliniń bilim-ǵylymynda mazmundy ózgerister bolatynyn atap aıtty. Basty jańalyq otandyq joǵary oqý oryndarynyń qurylymy jańartylmaq, ıaǵnı memlekettik delinetin jekeshelendiriledi. Sol arqyly professorlar men oqytýshylardyń, stýdentterdiń arasynda básekelestik kúsheı­tiledi.

Osy arada myna bir oıdy ortaǵa sala ketsek deımiz: «Bu­rynǵy mınıstr dalıyp ketken ýnıversıtetter men akademııalardy qysqartýdy qolǵa alǵan edi. Endi bári jekege nege beriledi? Bir kezderi: «Naryq talabyna oraı básekelestik bel alyp, myqtylary qalady, álsizderi joıy­lady», dep jeke oqý oryndaryn ashýǵa múmkindik berilgen bolatyn. Keıin ol keıbir adamdardyń aqsha tabatyn kózine aınalyp, qalany qoıyp, aýyldarda ýnıversıtet ashý úrdiske aınalǵany bar. Bul halyqqa tıimdi bolmady, qaltasynyń «shańyn» shyǵardy. Sońy birazynyń jabylýymen, irilendirilýimen tyndy.

Másele, oqý oryndarynyń sanynda emes, sapasynda. Álemdik úrdiske qarasaq, barlyq elder birdeı joǵary oqý oryndaryn jekege bermegenin ańǵarýǵa bolady. Taǵy bir túıtkildi alǵa tartsaq, memlekettik delinetin joǵary oqý oryndarynyń el bıýdjetinen de, aqyly bilim alatyndardan da qarjy taýyp otyrǵany. Osy qarjynyń jumsalýy óz aldyna bir áńgime. Eger olar jekege berilse, bárin aqshaǵa telip, bilim sapasy múlde quldyrap ketpeı me? Buǵan bir aıtar ýájimiz, aqshasyn tólegen azamattar kóp jaǵdaıda bilim emes, dıplom alýdy maqsat etip, keıingisin kóre jatarmyz dep jalǵan baǵany maldanatyny belgili. Ol sapasyz mamanǵa jol ashady. Sapasyz mamannyń súıeneri bolsa, qalaǵan jerden oryn taýyp keteri sózsiz. Al ata-anasynyń qaltasyn qaǵyp, ekinshi qaltaǵa salǵandar jumyssyzdar qatarynan «tabylady».

Jalpy, osy reformaǵa baıla­nysty belgili qaıratker pro­fessor Amangeldi Aıtaly: «Soń­ǵy jyldary ǵylym, bilim sala­synda birizdi saıasattyń bolmaýy, bul salany basqarýdaǵy qısyn­syz ózgerister, «naryq» degen je­leýmen ǵylym men bilimge dúńgir­shektegi taýar retinde qaraý, zııa­ly top sanalatyn ǵalymdardy qaıyr­shylyq deńgeıge túsirý astary tereńde jatyr» («Egemen Qazaqstan», 2000 jyl, 15 qarasha), dese, aǵymdaǵy jyly Májilis depýtaty Darıǵa Nazarbaeva: «Qazaqstannyń bilim júıesi, bul jıyrma jyldan beri aıtylyp kele jatyr, reformatorlyq áýestenýshilik jaılap aldy. Biz kóptegen, aıaǵyna deıin jetilmegen reformalardyń kýási ári qatysýshysy bolyp kele jatyrmyz. Halyqaralyq standarttarǵa silteý sánge aınalyp ketti», degen edi. Osyny da eskeretin ýaqyt jetken tárizdi.

Memleket basshysy júrgizgen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda test týraly áńgime bolyp, Elbasy: «Biryńǵaı ulttyq testileýge qatysty taǵy ne qylǵan jańalyq?.. Bul ne ózi?» degen edi mınıstr A.Sárinjipovke.

Bir aıta keter másele, Úkimet músheleri keıde oılanbastan sóıleı salatyndy ádetke aınaldyryp bara jatqandaı. Densaýlyq saqtaý mınıstri aýyldyqtarǵa maıly et jemeý qajettigin, olarǵa dári tası almaıtynyn aıtyp qaldy. Al Ekonomıka mınıstri jańa salyq júıesi týraly esep berý kezinde elmen keńespegenin sezdirdi. Bilim jáne ǵylym mınıstri: «Tehnologııa ár jyl saıyn aýysyp otyrady, ár bes jylda tolyq jetiledi. Osyǵan baılanysty biz bolashaqta ashylmaǵan mamandyqtarǵa jastardy oqytýymyz kerek, olar endi 10-15 jyldan soń suranysqa ıe bolyp shyǵady», deıdi. Osy sóz biraz azamattardyń ınternet jelisinde áralýan pikirin týyndatyp otyr. Máselen, Májilis depýtaty Jambyl Ahmetbekov bul mamandyqtyń qandaı ekenine mınıstrden bastap eshkimniń kózi jete bermeıtinin, osy kúnderi eńbek naryǵynda belgili kásipter boıynsha jumyssyzdar armııasy «qalyptasqanyn» aıtsa, taǵy bir halyq qalaýlysy Kamal Burhanov máseleniń túsiniksizdigin, ony qoǵam damýy anyqtaıtynyn aıtady. Buǵan qosa, keıbir azamattar bilim berý salasyndaǵy reformalardan ózderiniń shatysqanyn, joǵary oqý ornyn bitirgen stýdentterdiń jumyssyz júrgenin, sóıte turyp, jańa mamandyq týraly sóz etip otyrǵanymyz: «Ersileý emes pe»? deıdi. Elimizge attary málim ustazdar qaýymy da mınıstr bilmegen mamandyqtan ózderiniń de habarsyzdyǵyn, mundaı ushqary pikirlerge qosyla almaıtyndaryn tilge tıek etedi. Olardyń kóbi mektep tájirıbe alańyna, oqýshylar qoıan sekildi tájirıbe nysanyna aınalǵanyn, erinbegenniń bári reformashyl bolyp ketkenine ókinish bildiredi. Keıbir ustazdar jańa mınıstr kelse, endi qandaı reforma bolady eken dep alańdap otyratynyn, tipti ár toqsanda bir «jańalyq» jetetinin, sony qoldanamyz, ne jaýap beremiz dep súrinip júretinderin jetkizedi. Mundaı birin-biri joqqa shyǵarǵan reformalardan sharshaǵandaryn da búgip qala almaıdy. Osyndaı atústi is, oqytý salasyn teńseltip turǵanyn, másele bilimde emes, qatyrma qaǵazda qalǵanyn, ústirttik bilim sapasyna ólsheýsiz zııan keltirip jatqanyn sezdiredi.

Oqýlyq jónindegi aıtys-tartys, keı tusta ol bıznes kózine aınalǵany týraly da sóz bar. Buǵan qosa, bala densaýlyǵynyń tómendep bara jatqany jaıly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ókilderiniń, naqtylaı tússek, vıse-mınıstr B.Tókejanovtyń: «Elimizdegi mektep jasyndaǵy oqýshylar arasyndaǵy túrli aýrýlar keń etek alyp barady», dep árbir úshinshi oqýshy kóz aýrýyna shaldyqqanyn, árbir altynshy oqýshynyń júıke júıesi aýrýyna beıimdiligi anyqtalǵanyn, árbir jetinshi oqýshynyń omyrtqa keseline ushyraǵanyn alǵa tartyp, anemııanyń da kórinis bergenin atap ótedi. Taǵy bir vıse-mınıstr E.Baıjúnisovtiń sózine qaraǵanda 2012 jyly 17 jasqa deıingi 4,5 mıllıon bala densaýlyǵyna baılanys­ty testileýden ótipti. Olardyń 46 paıyzy aýyldyq jerlerde turady eken. Osy aradaǵy aıtar másele, tekserýden ótken balalardyń 307 myńnan astamy emhanalarda esepte turady. «Jyl saıyn biz 160 myńnan astam balanyń densaýlyǵynan belgili bir aqaý tabamyz», deıdi E.Baıjúnisov.

Urpaq jaıy osylaı. Biz bul derekterdi nege tizbelep otyrmyz? Reforma osy bilim men ǵylym, densaýlyq saqtaý salasynda jasalyp jatyr. Biraq sonyń nátıjesi ala-qula. Onyń sebebi, aldaǵy reformada ne qamtylǵan, nátıjesi she, qandaı jetistikke jettik, olqylyǵy nede degen myqty saraptamanyń joqtyǵynan bolyp turǵany anyq.

Qazir bizdiń elimizde reforma jasap, baǵdarlama qabyldap, aqsha bóldirý nıeti alǵa ozyp tur. Osy oraıda, ótken ǵasyrdyń basynda Alash arysy Júsipbek Aımaýytovtyń: «Qazaqqa zor keýde aqsúıektiń, aqsha jegish jaltyraýyq sheneýniktiń, sulý sózdi, qurǵaq bektiń keregi joq; adal kúshimen ógizdeı órge súıreıtin jumysshy kerek. Sol jumysshy – oqyǵandar», degen sózi eske túsedi. Jańa ǵasyrdyń basyndaǵy táýelsiz eldiń taǵdyry da jańa oqyǵandardyń qolynda. Eger olar Elbasynyń myna synynan keıin sergimese, serpilmese, Prezıdenttiń úmitinen, halyqtyń seniminen aıyrylary haq.

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan».

___________________

Sýretti calǵan Aıdarbek ǴAZIZULY.