Ol tórt jyldan astam ýaqyt tósek tartyp jatty. Asa aýyr operasııadan keıin. Syrtqa sırek shyǵatyn. Jumysqa bararda Jáleldiń úıi janynan ótetinmin. Telefon arqyly tildesetinbiz. «Kirip shyǵaıyn ba?» degenińdi onsha jarata bermeıtin. Júdep-jadaǵan kúıinde kóringisi kelmes. Birde «Qurdastar» deıtin alaqandaı áńgime jazdy. Ekeýmiz týraly eken.
«Marhabat! Men seni syrtyńnan kórdim dedim ǵoı. Telefonmen sóıleskende. Áýelgide seni tanymadym, japyraqtardyń tasasynan alashubar kóleńkeniń ishinde qalyqtap, bir kórinip, bir kórinbeı kele jattyń. Áýelep ósken shynardyń qaýqıǵan butaǵynan tómen syrǵyp ótken soń shyramyttym: sen ekensiń. Iyqtaryńdy kóterip, keýdeńdi shalqaq ustap kele jatqan joqsyń, basyńdy tómen salyp, aıaǵyńdy súıretińkirep basasyń. Biraq aıaq basysyń erkin, ómirde óziniń joly bar kisiniń júrisi. Qolyńdy sermesiń de erkin. Tóńirekte ne bolyp jatqanymen jumysyń joq sekildi. Qashan aǵashtardyń arasymen kóshe boılap uzap ketkenińshe arqańnan qarap turdym... Men terezeniń bergi jaǵyndamyn... Men úshin terezeniń arǵy jaǵyndaǵy ómir birtúrli qyzyq. Endi sol dúnıeden seni kórgende, ol maǵan qyzyq qana emes, erekshe mándi kórindi. Men qolyna aq taıaq ustaǵan shaldy kútip júremin. Sol shal bir joly qarsy jolyǵyp: «Al pendem, syrqatyńnan aıyqtyń» dep taıaǵymen túrtip qalatyndaı, sol kezde ózimdi qulan-taza jazylyp ketetindeı kórem. Esil-dertim terezeniń arǵy jaǵyndaǵy «jumaqqa» qaıta oralý. Gáp solaı, qurdasym. Sen aǵashtardyń tasasynan múldem kórinbeı kettiń. Bálkim, endigide stadıonnyń aldynan Abaı baǵyna burylyp bara jatqan shyǵarsyń? Qımylsyz kóp turdym. Bir qarasam, kózime jas alyp tur ekenmin. Báse, betim muzdap ketkendeı bolyp edi. Al men betimniń muzdaǵanyn baıqamappyn da. Ana aq taıaqty shal da jolyqpaı ketti ǵoı. Áıtpese, jerge júgirip túsip, sońyńnan qýyp jetip, amandasyp, aıaǵymyzdy qatar basyp sóılesip bara jatsaq, qalaı qatyp keter edi, á!».
Sál-pál qysqarǵan «Qurdastar» áńgimesi osy. Ol oblystyq gazette jarııalandy.
Qaıran-aı, Jálel Kettebek deıtin ǵajaıyp jazýshymyz «aq taıaq ustaǵan shaldy» kúte-kúte sharshady. Kelmedi.
Jaz ortasynda jalqy márte ǵana jolyqtyq.
Kúz ben qysqa qarata júzdeskendi júdá jaqtyrmaıtynǵa aınaldy.
Birde hat jazypty. «Esen-saý barmysyń! Alla taǵala «jatypatar» aýrý-syrqaýlardan saqtasyn. Shyǵarmashyl kisiniń mazasyn alý jaqsy emes. Ony bilem. Biraq bizdiń turmysymyz keıde eshqandaı sharttylyqqa baǵynbaı ketedi. Myna múgedektik degen meni ábden tıtyqtatty. Keıde, men tósekten jaryq dúnıede joq adam sekildenip oıanam. Sodan keıin qaıtyp oralamyn... Men myna bir dúnıeni jazyp bitirdim. Ony «povest» dep atadym. Povesti «hıkaıat» dep onsha sátti aýdarmaǵan. Sol eskishe ataýymyz durys sekildi. Povestiń bas keıipkeri – ózimniń nemerem Qarlyǵash. Osyny oqyp shyǵýǵa qolyń tıe me?».
Budan ári Jálel ókimetke ókpe aıtady. Kitaptarymyzdy basyp ta, qalamaqy tólep te jarytpaı qoıǵanyn jazady. Dári-dármegine nápaqa jónine nazar jyǵady. Sóıtip, aýyr operasııadan keıin birer jyl ótse de, ońala almaı jatqanyna qaramastan, álgi «Qarlyǵash» atty povesiniń negizinde «Ulttyq tárbıe ortalyǵyn» qurǵysy keletinin jetkizedi.
Budan burynyraq biz Jálel dostyń «Qashqyn» deıtin povesiniń qoljazbasyn oqyǵanbyz. Kompıýterge tergizip bergenbiz. Kólemdi dúnıe. Alaıda bir bastap ketseńiz, bas almastan oqyp shyǵasyz. Al myna jańa shyǵarmasy «Qarlyǵash» basqashalaý formada, Jálel Kettebektiń kádýilgi keremet stılinen bólekteý baǵytta jazylǵandyqtan ba, onsha unańqyramaǵan.
Biz sodan kóp ýaqyt ótpeı-aq ildaldalap júrip, «Qazyǵurt kz» almanaǵyn ashqan edik. Jálel qurdastan «Qashqyn» povesin suradyq. «Jóndeımin áli», dedi. Aı saıyn, apta saıyn suradyq. «Jóndep jatyrmyn», dedi. Keıingi kezde kún saıyn derlik surap júrdik. «Qaıta qarap bittim», degen aqyrynda. Uldary Sattar men Muhtar «Qashqyn» povesiniń elektrondy nusqasyn qolymyzǵa tapsyrdy. Arada apta ótkende, úlken uly Sattardyń daýsy telefonnan dirildeı estildi... Jyly jaqtaǵy jalǵyz qurdasymnan da aıyrylyp qaldym sóıtip. Bul 2009 jyl edi.
«Qazyǵurt kz» almanaǵynyń 2010 jylǵy birinshi nómiri de jaryq kórdi. Jáleldiń jańa povesin oqyǵysy keletinder kóbeıe tústi. Almanahtyń qaq jartysyn alǵan «Qashqyn» – izdep júrip oqıtyndaı týyndy-tuǵyn.
Jálel Kettebek sonaý jetpisinshi jyldardyń sońy men sekseninshi jyldardyń basynda shaǵyndaý áńgimelerimen-aq eldi eleń etkizgen edi. Máskeýdegi álemdik ádebıet ınstıtýtyn syrttaı oqyp támámdaǵan. Shyǵarmashyl sheberlerdiń talaıynan tikeleı sabaq alǵan. Dúnıejúzilik dúldúlderdiń týyndylaryn taldaı-tarazylaı oqyp-úırengen. Izdenýiniń túri tótenshe, ańǵarympazdyǵy bótenshe bolatyn. Osyndaı-osyndaı oqshaýlyqtaryna qaramaı, Jálel Kettebektiń kindik qany Qyzyldyń qumynda tamǵany, Syr-ananyń boıynda topyraq keship, shymyrlap aqqan aıdynda júzgeni, Otyrartóbeniń qumyqqan áýenine elitip, Shardara teńizine telmirgeni, sekseýil men torańǵynyń túbinde qoı baǵyp jatyp ta kitap kemirgeni bólekshe bilinip turatyn. Ujymdyq jınaqtarda, gazet-jýrnaldarda jarııalanatyn áńgimeleri men ocherkterin oqyǵandar: «Áı, mynaý qaıtedi-eı?!» demeı kala almaıtyn. «Otyz altynshy táýlik» dep atalǵan tuńǵysh kitabymen quttyqtap, qýanyp júrsek, Jálel qurdasymyz: «Qysqartyp, qyrqyp-qyrqyp shyǵarypty», dep súlesoqtana meńireıip otyr. «Balalyq shaqpen qoshtasý» deıtin ekinshi kitabynda sál de bolsa sergektene jymıyp, jelpine sóılegenin baıqaǵanbyz. «Men munda kúlli qazaq ultynyń balalyq shaǵymen, ańǵaldyǵymen, ańqaýlyǵymen qoshtasqanyn aıtpaq em», degen.
Kezinde «Qaraqyz», «Jeńeshem, jorǵa jáne men», «Qańtar» sııaqty kóptegen povester men áıdik-áıdik ádemi áńgimeler jaratqan Násireddın Serálıevtiń ózine órshelene qarsy shyǵyp, árıne bir jaǵynan erkelep: «Sizder bizge jóndi oqyrman daıyndamadyńyzdar», dep ashýlanǵan keıip kórsetip, keıinnen ha-ha-lap turyp kúletin Jálel-aı deseńizshi! Sol Shardara teńiziniń jaǵasynda turatyn úıinde, aýdandyq gazette istep júrip-aq, nebir shymyr-shymyr shyǵarmalaryn jazdy. Syr óńiriniń ekologııasy týraly taǵdyrsheshti týyndylary kezinde jarııalanǵan joq. Shardara teńizi jaǵasyndaǵy úıiniń balkonynda Ernest Hemıngýeıge uqsap turyp, telefon soǵatyn. Shymkentke. «Áı, qurdasym, anaý Ivan Sergeevıch Týrgenev degen kókeń de, Raspýtın aǵań da izdenińkiremese, myna menen qap ketedi. Bildiń be? Osy gáp oıyńda bolsynshy», deıtin. Sonsoń ha-ha-ha-lap kúletin. «Raspýtınge aıtaıyn, Ivan Sergeevıch ana jaıda ǵoı», deıtin ek. Áziline ázilmen.
Al endi jańaǵy «Qashqyn» povesi – arnaıy sóz qozǵaıtyndaı suńǵyla shyǵarma. Azyraq qana sholyp óter bolsaq, kúni keshegi, jekeshelendirý kezindegi jebirlerdiń qunyǵýy, Qoıshybaı syndy jıyrma úsh jyl qoı baǵyp, ne úıi joq, ne kúıi joq ahýalda taǵy da túksiz-dymsyz, tuldyrsyz qalǵan qaıran qara sharýa kazaqtyń aqyrynda ashynyp, bir otar qoıdy Shardara jaqtan Shymkentke qarata aıdap qashqany haqyndaǵy aıanyshty hıkaıa. Shardara men Shymkentti atap aıtpaǵannyń ózinde bul povesten Ońtústigińizdiń ózgeshe ıisi burqyrap turypty. «Qaýqıyp ósken qıryq-sıryq aǵashtar», «shopyr bitkenniń osy tusta qushyrlana tistenetini», «púshteı quıryqtaryn shıyrshyqtaı oraıtyn Baıshubarlar», «királinniń qolaǵashtaı shıshasyn moınyna asyp, qolyna bıtdáriniń qaǵazyn qysyp ustaǵan Qoıshybaı» – minekıińiz, alǵashqy betten-aq ańǵarylar «ıisterińiz».
«Qoıshybaı, – dep Qalıev ys etti».
Kórdińiz be, osy mańdaǵy on toǵyz otar men toǵyz aǵa shopannyń qojaıyny Qalıev «ys etti». Onyń «ys etkeninen» shoshynasyz.
«Derektirden at surap ediń ǵoı?» dedi odan ári Qalıev. «Iá, suraǵam. Jylqy zaýyttan qunan berseńizder degem», deıdi Qoıshybaı shopan. «Da, da, da... Endi saǵan qunannyń da, dónenniń de qajeti bolmaıyn dep tur», deıdi Qalıev. «Bolmaǵany qalaı?» deıdi aǵa shopan. «Maldaryń jekeshege ketkeli jatyr».
Qalıev bastaǵan qonaqtar, ıaǵnı sanaq komıssııasy óz jumystaryn bitirip, ses kórsetip kete barady. Mazaqy mysqylmen aqyl-keńesterin aıtyp ketedi: «Saýda qylasyń ba, joq álde, qaıtyp baǵatyn mal izdeısiń be, álde Shardara qalasyna kóshesiń be, erik ózińde. Qazir qalada turý moda ǵoı».
Qoıshybaı eseńgiregen. Kári attyń qasynda júrelep, jer syzyp otyryp qalady. Erteńine tús aýa dırektordyń qaıyn atasyna barady. Alty júz elý eki qoıdy soǵan ótkizýi kerek edi. Áldebir úmitpen barǵan. Odan da túńilip qaıtady. Aqyrynda jan-jaqty ázirlik jasap, azyq-aýqat qamdap, oqshantaıyn toltyryp, otardy alǵa salyp, qashyp shyǵady. Qatyny Qyzdarkúl darııadan ótkizip, shyǵaryp salady. Ekeýi belgilengen merzimde Shymkentte kezdespek edi. «Esińe saqta, bizdiń eshkimge qııanatymyz bolǵan joq. Bul mal – bizdiń malymyz, bizdiń jıyrma úsh jyldyq mańdaı terimiz... Men kórip keldim. Keńsedegi aktıvteriń de, zavhoz da, derektirdiń qaıyn atasy da bizdiń baǵyp-qaǵyp ósirgen maldarymyzǵa laıyqty adamdar emes. Qashpaq bolǵanym sodan...».
Qoıshybaı nebir azaptar men tozaqtardy bastan keshedi. Eki aıaqty aıýandardan da. Qasqyrlardan da. Shoıǵaradaı «Djıpti» jańa baılardan da. Polısııanyń Tazabekovteı jemqorlarynan da. Taǵysyn-taǵylardan da.
Aqyrynda qashqyn Qoıshybaıdyń astyndaǵy aty men jalǵyz qoıy ǵana qalady. Itteri de ıelerin qorǵashtap, adal ólim qushady.
«It ornyna moıny qylqıǵan kári saýlyq ertken attyly adam sap-sary ańyzben qalaǵa bet túzedi», dep aıaqtalady povest.
Jyly jaqtaǵy jalǵyz qurdasym Jálel Kettebektiń jarııalanbaǵan dúnıeleri tipti de az emes. Nebir áńgimeleri men povesteri, romany bar.
О́ziniń kózi ketken soń «Jazýshy» baspasynan jalǵyz kitaby jaryq kórdi. Baqılyq bolǵannan keıin eki jyl ótkende. «Túısik» degen atpen. Túısikshil oqyrmandary qatty qýanǵan.
Tiri bolǵanda Jálel Kettebek osy naýryzdyń onynda jetpis beske tolar edi. Aıtyp ta, jazyp ta júrmiz, teteles tátelerimiz Tólen Ábdik, Beksultan Nurjekeuly, Dýlat Isabekovterdiń qurdastary, 1941-1942 jylǵylar barshylyq. Qudaıǵa shúkirshilik. Jıyrmashaqtyǵa jetip jyǵylady. Al qyryq besinshi jylǵylar, ıakı meniń qurdas qalamdastarym saýsaqpen sanarlyq. Dara darynymyz Jumataı Jaqypbaev tym erte ketti. Endigi esenderi Tynymbaı, Temirhan bastaǵan úsh-tórteý ǵana. Jálel Kettebekti umytýǵa bolmas. Dep bıyl, pandemııa degen pálekettiń aldynda, naýryzdyń basynda Shymkenttegi Ál-Farabı kitaphanasynda arnaıy kesh ótkizdik. Ápkesi, qaryndasy, zaıyby, uly keldi. Ápkesi «Jaryǵym Jáleldi umytyp ketti ǵoı bári dep júr edim, bar ekensińderder ǵoı», dep egildi. Tógildi. Baýyrynyń balalyq shaǵyn eske túsirip. Jary Kúlparaz ben uly Sattar Jálel dostyń jarııalanbaǵan jazbalary jetip-artylyp jatqanyn jetkizdi.
P.S. «Qazyǵurt kz» jýrnalynda osydan on jyl buryn jarııalanǵan «Qashqyn» povesin suraýshylar kóp bolǵany jadymyzda jańǵyrady. Marqum Qajyǵalı Muqanbetqalıuly da surady. Salyp jiberdik. Qajekeń: «Myna qurdasyńdy da, shyǵarmalaryn da umytý múmkin emes», degen. О́kinishke qaraı, shyǵarmalary kitap bop shyqpaı jatyr. Aty-jóni de eskerýsiz qalyp barady.
Marhabat BAIǴUT