Mánshúk Mámetova ǵumyrnamasyn zerdeleýdiń keıbir tustary

Sóıtip, 20 jastaǵy Mánshúk 1942 jyldyń tamyz aıynda óz erkimen Keńes Armııasy qataryna qabyldanyp, Alma­tyda qurylǵan 100-atqyshtar brıga­dasynyń qu­ramynda maıdanǵa attandy. Osy kezden bastap qarshadaı qazaq qyzy­nyń jaýyngerlik joly bas­taldy. 1418 kúnge sozylǵan Uly Otan soǵysynyń 418 kúni Mán­shúktiń enshisine buıyryp, 21 jas­qa tolǵanyna eki apta ótkende Ne­vel qalasyn azat etý úshin bol­ǵan ala­pat shaıqasta erlikpen qaza tapty. KSRO Joǵarǵy Keńesi Pre­zıdıýmynyń Jar­lyǵy boıynsha 1944 jyldyń 1 naý­ryzynda Mánshúk Jıenǵalıqyzy Máme­tovaǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy be­­rildi. Mine, atalǵan tarıhı oqı­­ǵamen sabaqtasqan onyń dańqty ómir joly bú­gingi kúnge deıin jal­ǵasyn tabýda.

Mánshúktiń ómirbaıanyna qa­tys­ty jınaq­talǵan maǵlumat­tardy shartty túrde tómendegideı býyndarǵa bólýge bola­dy; birin­shiden, Qazaqstan tarıhy bo­ıynsha keńestik kezeńde jáne táýel­siz Qazaqstanda jaryq kórgen oqý­lyq­tar men oqý quraldarynda, ártúrli jáne ár jyldardaǵy ensı­klopedııalar jáne t.b. oqý-ádistemelik keshenderde be­rilýi. Mun­daı resmı basylymdardaǵy M.Máme­­tovanyń ǵumyrnamasy naqtyly da qys­qasha maǵlumattar berý jelisinde quras­tyrylǵan.

Ekinshiden, Mánshúktiń ómi­rine jańa naqyshtar men reń be­rip, onyń bolmysyna boılaı túsýge múmkindik jasaıtyn es­telikter bolyp tabylmaq. Qol­daǵy bar málimetterden baǵam­daı­tynymyzdaı, estelikter bar­shylyq, olardyń negizi maqa­lalar deńgeıinde kórinis tapqan. Estelikterdiń ózin toptaýǵa bolady, birin­shisi – Mánshúktiń soǵysqa deıingi ómirin qamtıtyn oqı­ǵalar tizbegi, ekinshisi – maıdan­dastarynyń (ol qatardaǵy jaýynger, bolmasa áskerı shendilerdiń) jýrnalısterge bergen suhbattary nemese avtorlardyń ózderi qalam tartqan tolǵaýlary. Solardyń ishinen máselen, E.Qýataıulymen bolǵan kezdesýi barysynda eli­miz­diń qaısar qyzy Halyq Qaharmany Hıýaz Dospanova «...Mánshúk ekeýmiz qýyrshaq oınap birge óstik...», – dep bala­lyq shaqtan habardar etse, jas­tyq dáýirdiń kýágeri Lıdııa Afa­nasevna Koıshıgýlova 1940 jyldaǵy Mánshúkke «...Manshýk byla skromnaıa, rabotıashaıa, sım­pa­tıchnaıa, s ochen krasıvymı ko­samı. Lıýbıla knıgı, s knıgoı ona ne rasstavalas. Ochen lıýbıla prırodý, lıýbıla fotografırovatsıa, odevalas skromno ... » syndy sıpattama berip, dosy týraly oıyn ortaǵa salǵan-dy.

Maıdan shebinde Mánshúkpen qysqa merzimde júzdes bolǵan nemese onymen bir áskerı quramada soǵysqan qa­rý­lastarynyń aıt­qan­dary derektik maǵ­lumattar turǵysynan mańyzdy da qundy. Egemqul Tasanbaıulynyń 1942 jylǵy 25 qarashadaǵy Molodoı pýt ózeniniń arǵy betindegi jaý shebine shabýyl órbigen tusta aýyr jaralanǵanyn, ony ajaldan Mánshúktiń qutqarǵanyn baıan­daıtyn esteligin jańǵyrtyp qaı­talasaq artyqtyq etpes: «...Keıin­nen bildim ǵoı, óli men ti­riniń arasyn­da arpalysqan shaqta alaqanymen mań­daıymdy sıpaǵan da, qanatymen sý sepken qarlyǵash ta meıirimi mol Mánshúk eken. Oq jarqynshaǵy tıgen keýde men ja­raly sol qoldan qan ketip, es-tús­siz jatqan maǵan quıatyn qan tabylmaı, dá­rigerlerdiń amaly taýsylǵan tusta jaǵdaıdan qulaqtanǵan Mánshúk janushyra jetipti. Ol ózi qan berip qana qoı­maı, eki táýlik boıy janym­nan bir eli ajyramaı, kúni-túni qas-qabaǵyma qarapty. Mánshúktiń bergen qasyq qanynan keıin ómirim qaıta quraldy...».

Mán­shúkpen maıdanǵa kirgen jaýynger Dúısekenov, onyń kóz jumar sońǵy urysyna qatysty málimet bergen kishi leıtanant B.Ahmetjanov, dıvızııa koman­dıri A.Rahmatýllın, batalon komıssary Saqtaǵan Báıishev (soǵystan keıin belgili ǵalym, UǴA akademıgi), áskerı komandır Petr Andreevıch Terenkov, soǵystan aman oralyp, el qurme­tine bólengen halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov jáne taǵy basqa azamattar estelikterin or­taǵa salǵan bolatyn. Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 40 jyl­dyǵyna oraı aıaýly qyzymyz Mán­shúkti ulyqtap jaýynger dosy, 100-derbes atqyshtar brı­­gada­synyń baılanysshysy bolǵan Alek­sandra Prokopenko kólemdi estelik kita­byn oqyrmanǵa usyn­dy. Bizder, qazaq halqy, onyń azamattyq áreketine taǵzym etip rızashylyǵymyzdy bildiremiz.

Úshinshiden, Mánshúktiń er­ligin qa­lyń buqaraǵa, sonyń ishinde óskeleń jas urpaqqa nasıhattaýdan talmaǵan, árıne tarıhshylar qaýymy. Mánshúktiń jekebastyq ǵumyrnamalyq máse­lesin ǵylymı turǵydan zerdeleýde aıtarlyqtaı oryn alǵan akademık M.Qozybaevty, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor T.Kól­baev­ty ataýǵa bolady. Qazaqstan Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń 1998 jyldy Halyq birligi jáne ulttyq tarıh jyly dep atalýyna sáıkes tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent M.Qur­manovanyń Mánshúktiń ómi­rin saralaýǵa baǵyttalǵan maqa­lasy jaryq kórgen-di. Zert­teýinde avtor «Mánshúk qaı jerde týǵan, Mánshúk qalaı pýle­metshi boldy?» syndy suraqtardy kótere otyryp, onyń soǵysqa at­ta­nýynyń jáne kózsiz erli­giniń astaryn aıǵaqtaýǵa atsa­ly­sady. Uly Otan soǵysyna qa­tys­qan qazaq qyzdarynyń ómirin ǵy­lymı turǵydan jan-jaqty zertteý ju­mystaryn júr­gizgen tarıhshylardyń orta­synan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Baqtyly San­syzbaıqyzy Boranbaevanyń shoqtyǵy bıik. Kópjyldyq tabandy eń­beginiń (muraǵattardan derektik qu­jat­tardy izdep taýyp alǵash ret ǵylymı aınalymǵa engizgen, olar týraly jazylǵan materıaldardy oqyp-zerdelegen, búgingi kúnge jetken maıdanger-analardy jáne bul ómirden baqı­lyq bolǵandardy kózi kórgen maıdandastaryn respýblıka kó­le­minde izdeý salyp taýyp ti­keleı suh­battas­qan) tamasha nátı­jesi – Batys Qa­­zaq­­stan qazaq qyz­darynyń soǵysqa qaty­sý týraly jazǵan týyndysynyń jaryq kórýi.

Tórtinshiden, Qazaq KSR jáne táýelsiz Qazaqstannyń Memle­kettik Ortalyq murajaıynyń dırektory qyzmetin uzaq jyldar atqarǵan, respýblıkada muraǵat isin damytýda eren eńbek sińirgen azamat Marat Hasanaev qujattyq maǵlu­mattardy negizge ala otyryp, Mánshúk­tiń ǵumyrnamasyna aınymas aıǵaqtyqty, naqtylyq pen anyqtylyqty synalaı kir­gizip, onyń ómirbaıanyn tolymdy etýge ózindik úles qosty. Bul úrdis ásirese maı­dandaǵy Mán­shúktiń jaýyngerlik bolmysyn somdaýda aıqyn kórinis tapqan.

Besinshiden, respýblıkanyń keńestik dáýiri jáne Qazaqstan Respýblıkasy ja­rııalanǵannan beri buqaralyq basylym bet­te­rinde jaryq kórgen ushan-teńiz maqalalar tizbeginiń bir legi M.Mám­e­­tovanyń týǵanyna 50, 55, 60, 70, 75, 80, 90 jyl tolýyna oraılastyrylǵan, sony­men qa­tar onyń erlikpen maıdan dalasynda qaza tabýynyń 10,15, 20, 25, 30 jyldyǵyna arnalǵan. Só­zimiz dáleldi bolý úshin osyndaı jınaqtalǵan maqa­lalar sho­ǵyrynyń sońǵy ýaqytty ja­ryqqa shyqqan keıbireýine ǵana silteme jasalyq. Maqalalardyń aıtarlyqtaı bóligi adam janyn qulazytar Mánshúktiń ashy qazasynyń túıtkili Nevel qa­lasy úshin bolǵan shaıqastaǵy Jeńistiń 20, 25, 40, 50, 65, 70 jyl­dyǵyna baǵyttalǵan. Bul tarıhı oqıǵa Mánshúktiń ómiriniń úzilgen tusy, sondaı-aq onyń búkil sanaly ǵumyrynyń sha­ryqtaý shyńy, MÁNShÚK MÁŃ­GILIGINIŃ bastaýy boldy. 1943 jyly qazan aıynyń basynda 100-atqyshtar brıgadasyna Nevel qalasyn azat etý mindeti júkteldi. Nevel  Belorýssııa, Baltyq jaǵalaýy, sondaı-aq Le­nıngrad baǵytyndaǵy temir jol toraby boıynsha ornalasqan stra­­tegııalyq mańyzdy qala bo­la­tyn. 1943 jyldyń 15 qa­zanyn­da Kalının maıdanynda 3-ar­mııanyń quramyndaǵy 21-gvar­dııalyq atqyshtar dıvı­zııanyń pýlemetshisi aǵa serjant Mánshúk Mámetova Pskov ob­lysyndaǵy Nevel qalasy úshin bolǵan keskilesken sheshýshi urysta fashısterdiń shabýylyna qaısarlyqpen toıtarys berdi, sóıtip erjúrektigimen, ójet­tiligimen kózge tústi (basynan ja­raly qyz bes saǵat boıy jaý­men arpalysyp, 70-ge jýyq fashısti jer qushtyrdy). Nevel úshin bolǵan shaıqas qatygez aı­qastardyń qatarynan oryn alady. Áskerı qujattar onyń 15 sótkege sozylǵanyn jáne 27 myńǵa jýyq keńes jaýyngeriniń sol jerde kóz jumǵandyǵyn paıymdaıdy. Bul german fashısteriniń aýyr je­ńilisteriniń biri bolǵan dep bultartpasyz tujyrym ja­salǵan. Gıtler qalany tas­tap shyqqandyǵy úshin eki generalyn atý jazasyna buıyrǵandyǵy týraly da derek bar. Mine, 1943 jyly 15 qazanda osy shabýylda M.Mámetova erlikpen qaza taýyp, atyn óshpesteı etip tarıh qoınaýyna qaldyrdy.

Altynshydan, el táýelsiz­digi­men qanattasa Mánshúktiń adamı taǵdyryn zerdeleý baǵytynda keıbir túıtkildi tustaryn anyq­taýǵa áreketter bastalyp, jalǵasyn tabýda. Olardyń ishin­degi alǵashqylardyń biri bolyp kóterilgen másele – Mán­shúktiń týǵan jerin anyqtaý. 1995 jylǵy «Prıýrale» gazetinde qarashanyń 23 juldyzyndaǵy kezekti sanynda tarıhshy-ǵalym I.Kejalıevtiń «Gde rodılas Manshýk?» atty maqalasy jaryq kórgen-di. Avtordyń mundaǵy aıt­paǵy – osy kúnge deıin qujat­tarda Mán­shúktiń týǵan jeri Orda dep kelgendigi, al shyndyqqa jú­ginsek basqa aımaq ekendigin alǵa tartty: «...Nesprosta poetomý v mýzee medısıny Mınzdrava res­­pýb­lıkı ıa ı vstretıl kopııý lıchnogo lıstka po ýchetý kadrov, zapolnennogo rýkoı samoı M.Ma­metovoı v 1941 godý. Tam v grafe «Mesto rojdenııa» zapısano: «Zapadno-Kazahstanskaıa oblast, Djanybekskıı raıon, Kamystınskıı aýlsovet». Oqyr­manǵa túsinikti bolý maqsatymen I.Kenjalıev nusqasynyń maz­munyn usyndyq.

Atalǵan gazet betin­de jarııalanǵan joǵarydaǵy maqa­laǵa V.Iаrlov ún qosyp («Gde rodılas M.Mametova?»), óz tarapynan júrgizilgen izdenisterimen bólisken-di: «...Odnako nekotorye ıssledovatelı, s kotorymı prıshlos besedovat, ýtvejdaıýt, chto Manshýk ı sama mogla ne znat tochnogo mesta svoego rojdenııa, tak kak ee aýl, vıdımo, postoıanno kocheval ız Ýrdınskogo v Djanybekskıı raıon ı obratno, a sama Manshýk rano poterıala rodıteleı». Avtor óz ma­qalasyn bylaısha túıindeıdi: «...Problema, konechno, est. No tak lı ýj vajna ona seıchas? M.Ma­metový pomnıat ı pochıtaıýt ne tol­ko v Ýrde ı Djanybeke, no ı vo vsem Kazahstane, ı v dalekom rossııskom Nevele, pod kotorym ona pogıbla. Eto dlıa nas, navernoe, glavnoe. Hotıa, ko­nechno, dlıa ıstorıcheskoı naýkı vajen kaj­dyı dostovernyı fakt». Bul suraqqa qa­tysty qalam tartqan avtordyń biri – D.Va­sılevti atap ótpesek, ádiletsizdik bolar.

Ekinshi jáne mańyzdyraǵy – batyr qyzdyń ata-anasyna baılanysty qoıylǵan tyń máseleler-tin. Perzent súımegen Ahmet jáne Ámına Mámetovtar Mánshúkti óz áke-sheshesi Jeńsigáli men To­ıymshadan bes-alty jasynda surap alyp, baýyrlaryna basqandyǵy árbir qazaqqa belgili jaıt. Tek kóńil aýdarar máselemiz – keńestik totalıtarlyq tártiptiń qandybalaq quryǵyna ilingen ákesi A.Mámetovtiń qııametti taǵ­dy­rymen baılanysty Mán­shúk­tiń óz ǵumyryn ákesin aq­tap-arashalaý mıssııasyna baǵynd­yrǵanyn baǵamdaý. Eń aldymen, Ahmet pen Jeńsigáliniń tý­ys­qandyq býynyn ajyratyp alalyq, bul túıindi sheshýde Ermek Záńgirovtiń deregine júginelik: «...Aýyl qarttary ...«Toılybaıdyń toǵyzynan» dep otyrady eken. ...Toǵyz uly­nyń jeteýiniń aty aptanyń jeti kúnine sáıkes atalypty da, qal­ǵan ekeýiniń attary Tórebaı já­ne Qoshaman dep atalypty. ...Tórebaıdan – Telǵara týady. Al Telǵaradan Áli men Mamyt týady (kimniń atap ketkeni belgisiz Mamytty keıin Mámet dep atap ketedi. Áliden Jeńsigáli, al Ma­myttan (Mámetten) Ahmet pen Qanat týady». Ahmet Mámetov – Sa­ratov ýnıversıtetinde oqyǵan alǵashqy qazaq zııalysy. Ol osy kúngi Batys Qazaqstan oblysynyń Orda aýdanyndaǵy Meshitqum aýylynda 1896 jyly dúnıege kelip, 1938 jyldyń 11 aqpanynda jappaı qýǵyn-súrginniń qurbany boldy. Ol talantty ta bilimdi dá­ri­ger, uıymdastyrýshy, bel­gili qoǵam qaıratkeri, tamasha aqyn bolǵan-dy. A.Mámetovtiń ǵu­myr­namasyn qarastyrýdy min­det etip qoımaǵandyqtan, tek aıtarymyz – bul adamnyń Mán­shúk ómirinde alǵan orny erek­she bolǵandyǵy. Mánshúktiń dárigerlik mamandyqty tańdaýy­nyń ózi-aq kóp nárseni ańǵartady. Ol balaýsa qyz úshin ómirine úlgi eter jany, ómirlik baǵyt ustar qazyǵy men dińgegi bolǵandaı. Mine, osy aıaýly adamyna Keńes ókimeti «halyq jaýy» dep jala japqanda, balalyq boryshyn óteýge ishteı bekingendeı. Bul jerde ne aıtqymyz kelip tur? Maı­danǵa, sonyń ishinde alǵy shepke, tabandylyqpen suranýynyń sebepterin aıǵaqtalyq. Mán­shúk ǵumyrnamasyna qalam tartyp júrgen Qazbek Quttymurat­uly­nyń sózine qulaq asalyq: «...Mán­shúktiń maıdanǵa barýǵa nege sonsha yntyq bolǵany jóninde bir qısyndy áńgime aıtylyp júr: Ákesiniń esh jazyqsyz, jalamen ustalyp ketkenine kámil sengen Mán­shúk ony aqtap alý úshin ózin qurban etýge daıar bolǵan» dese, endi bir avtorlar toby: «...Nastoıchıvost Manshýk obıasnıalas ne tolko gorıachım jelanıem zashıshat Rodıný. Bylı ı lıchnye motıvy: v te gody sredı naselenııa byl ýpornyı slýh o tom, chto, eslı detı repressırovannyh lıs dobrovolsamı ýıdýt na front ı proıavıat geroızm, to rodıteleı mogýt osvobodıt ız zastenkov NKVD. Manshýk v eto verıla ı mechtala o svobode dlıa prıemnogo otsa Ahmeta Ma­metova». Bul birinshiden, al ekinshiden, ákesin 1938 jyly-aq atyp tastaǵandyǵynan beıhabar Mánshúk úsh ret maıdannan Stalınge ákesin bosatýdy ótingen hat joldaǵan bolatyn. Úshinshiden, 1943 jyldyń 7 tamyzynda anasy Ámına Súleı­menqyzyna jazǵan haty bul pikirimizdi rastaı túsetindeı: «Áp­ketaı, men sizdi óte saǵyn­dym, tiri qalsam, soǵystan soń elge kelsem dep armandaımyn. Me­niń taǵdyrym biraq shatqaıaq, bas­qasha aıtqanda saý qalamyn deý qıyn ...Eger qaza bolsam, Otan úshin, ákem úshin jáne siz úshin...». Tórtinshiden, Mán­shúk ómiriniń sońyna deıin ákesiniń adaldyǵyna shúbá keltirmeı, onyń aqtyǵyna senimdi boldy. Besinshiden, otbasynda boıyna sińgen kórgendi de ıbaly tárbıe qarshadaı qyzdy elin súıgen erjúrek, namysty da jigerli etip shyǵarǵany daýsyz.

Jetinshiden, Mánshúktiń ja­ýyn­gerlik súrleýin aıǵaqtaı­tyn jáne onyń jan dúnıesinen syr shertetin derektiń taǵy bir kózi anasy Ámınaǵa jáne Keńes Odaǵynyń Batyry M.Má­metova týraly Á.Mámetovaǵa joldanǵan hattar bolyp tabylady. Atalǵan hattardy qaras­tyrǵan jekelegen avtorlar bar jáne qazaqstandyq Keńes Odaǵy Batyrlarynyń hattary toptasqan óz aldyna shyqqan jınaqtar da jaryq kórgen. Solardyń ishinen Mán­shúktiń anasyna jazǵan bes hatyn taldap zerdelegen T.Álip­qalıdy atap ótken jón.

Segizin­shiden, Mánshúktanýda onyń erligin jyrǵa qosqan poemalyq shyǵar­malar men prozalyq týyndylar aıryqsha oryn alady. Mánshúk týraly Velıkıe Lýkı tú­bindegi surapyl shaıqastan soń-aq áskerı gazet betterinde ocherkter jazyl­ǵan-dy. Al ol qaza bolǵan kezde jas batyr qyz týraly mektepter men mekemelerde, óndiristerde onyń erligi jóninde aıtylyp, gazet jáne jýrnaldarda maqalalar shyǵyp, áńgimeler jazyla bastady, radıodan barlyq tilderde sońǵy arpalys shaıqas týraly habar shartarapqa tarady. Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdany «Teńdik» kolhozshy áıel­deriniń batyr qazaq qyzynyń atymen tank kolonnasyn jasaýǵa shaqyrǵan tamasha qozǵalysy týraly «Qyzyl tý» gazetiniń 1944 jyldyń 5 sáýirinde habarlandy jáne bul bastama óz jalǵasyn tapty da. Sonymen 1943-1944 jyldardyń ózinde-aq Mánshúktiń bir atymen baılanysty materıaldar jarııalanǵan bolatyn. Sábıt Muqanov Mánshúk týraly qalam tartsa, Marııam Hakimjanova «Mán­shúk: Sovetter Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetova týraly poema» (Almaty: Qazaqtyń birikken memleket baspasy, 1945, 43b.) týyndysyn jazdy, Kúlásh Ahmetova jyr joldaryn arnady.

Toǵyzynshydan, Mánshúk esimin máń­gilik etýde murajaılardyń (Oral qala­syndaǵy M.Mámetova atyndaǵy memo­rıaldyq mýzeı (1962), Semeı medısı­nalyq ýnı­ver­sıtetiniń janyn­daǵy M.Má­­metova mýzeıi, M.Máme­tova atyn­daǵy Almaty qala­synyń №28 tehnı­kalyq lı­seıiniń Dańq zaly, Reseıdiń Ne­­vel qalasyndaǵy Tarıh mý­zeıi, S.J.Asfendııarov atyn­dy­ǵy QazUMÝ-diń mýzeıi) orny baǵa jetpes. Murajaı qyz­met­kerleriniń ózderi ádettegi nasıhat jumystarymen qosa, barynsha, ár jyl saıyn eksponat­tar qataryn jańǵyrtyp to­lyqtyrý, Mánshúktiń joryq jol­daryn basyp ótý aksııalaryn uıymdastyrý, maqalalar jazý jáne t.b. syndy ıgi isterdi qatar alyp júrýde.

Onynshydan, «Mán­shúk» kúıi qar­shadaı qyzdyń taǵdyryna boılatar bolsa, 1969 jyly Andreı Mıhalkov-Kon­chalovskııdiń ssenarıı boıynsha dańqty 100-atqyshtar brıgadasynda Mánshúkpen birge bolǵan keıinde tanymal rejısser Májıt Begalın «Mánshúk týraly án» kórkem fılminde qaısar qyzymyzdyń obrazyn tamasha etip somdap shyqty.

On birinshiden, Orda, Jánibek, Nevel, Saıhın, Almaty qalalaryndaǵy Mán­shúk­ke arnalǵan eskertkishter búginde bizderdi erlikke, eńbekke sha­qy­rýda.

Kúlásh TО́LENTAEVA,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty

ALMATY