Salany jańǵyrtý – ýaqyt talaby

Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti basymdyqqa ıe mindetterdi: birinshi – ekonomıkanyń jedel­detilgen tehnologııalyq jań­ǵyr­tylýyn, ekinshi –  bıznes-ortany túbegeıli jaqsartý já­ne keńeıtýin, úshinshi – mak­ro­ekonomıkalyq turaqtylyqty, tór­tinshi – adam kapıtalynyń sapasyn jaqsar­týdy, besinshi – ınstı­týsıo­naldyq ózgeristerge, qaýipsiz­dikke jáne sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúresti belgi­ledi. Keshendi mindetterdiń kóshin sıfr­ly tehnologııalar bas­tap turýy beker emes. Zamanaýı teh­nolo­gııalardy el ómiriniń basym sala­laryna engizý arqyly ekonomı­kalyq damýdyń jańa modelin jasaý – búgingi kúnniń basty talaby.

Biz shırek ǵasyrda eki jańǵy­rý­dy ótkizdik, birinshisi – na­ryq­tyq eko­nomıka qaǵıdattary boıynsha múldem jańa memleket qurý, ekinshisi – 2030 strategııa­syn júzege asyrý jáne bizdiń Otany­myzdyń elordasy – astanany qa­lyptastyrý. Memleketimiz álemdik arenada bıik belesterge kóteri­lip, damý qarqynyn ozyq eldiń qataryna qosylýymen dáleldedi.

Kezinde Elbasy áleýmettik-ekonomı­kalyq úderisterdi ret­teý­degi birshama ókilet­tikterin Úki­metke jáne basqa da atqa­rý­shy organdarǵa tapsyratynyn aıt­­qan edi. Memleket basshysy bul sa­laǵa Úkimet, mınıstrlik jáne ákimdik­ter tolyqtaı jaýap be­redi jáne ókilet­tikterdi berý tıisti zańdardy ózgertý arqy­ly iske asatynyn málimdedi. Mem­le­ket basshysy bılik tarmaq­taryn úlestirý barysynda 40-qa tarta prezıdenttik quzy­rettiń Parlamentke jáne Úki­metke beriletinin atap ótti. Al eldiń qaýipsizdigin qamtý úshin Úkimet pen Ulttyq qaýip­siz­dik komıtetine «Qazaq­stan kıber­qalqany» júıesin qalyp­tastyrý sharalaryn qabyldaý tapsy­ryldy. Jańasha damýdyń bul baǵyt­tary qazaqstandyq ekonomıka qar­qynynyń ósýin ortasha álemdik deńgeı­den joǵarylatyp, Qazaq­stannyń jetek­shi 30 eldiń qa­taryna kirýde turaqty ilgerileýin qamtamasyz etýi tıis.

Elbasy júktegen bes basym­dyq­tyń tórtinshisi – adam kapıta­lynyń sapasyn jaqsartý. Álem­dik deńgeıdegi bilim berý men den­saýlyq saqtaý júıelerin qalyp­tastyrmaı, úshinshi jańǵyrýdy júzege asyrý múmkin emes. Al adam kapıtalynyń eń ózektisi – bilim. Bolashaq – damýdyń kepili. Bilim arqyly básekege túsý, sonyń kómegimen ozý qaı jaǵynan mańyzdy. Elbasy N.Nazarbaev otandyq bilim berý júıesin zamanaýı talaptarǵa sáıkes jańǵyrtý qajettigine jete kóńil bóle otyryp, bilim berýdi eko­no­mıkalyq ósýdiń jańa modeliniń ortalyq býynyna aınaldyrýdy atap ótti.

Búginde respýblıkamyzda bilim be­rýdiń jańa júıesi jasalyp, álem­dik bilim berý keńistigine enýge baǵyt alýda. So­nymen qa­tar búgingi tańda bilim berý sala­­synda kóptegen modernızasııa júrgizilip jatyr. Orta bilim be­rýdiń 12 jyldyq modeli, kásiptik jáne tehnıkalyq bilim berý maz­munynyń jańartylýy, elektrondy oqytý, zııatkerlik mektepter arqyly joǵary oqý oryndaryna daryndy shákirtter daıar­laý, joǵary oqý oryndaryna qoıylatyn jańa talaptar, magıstrler men RHD doktorlardy daıarlaý arqyly ýnıversıtettik bilimdi jańa deńgeıge kóterý birqatar ınnovasııalyq jobaǵa bastama bolyp, ınnovasııalyq oqytý ádisi keńinen qoldanyla bas­tady. Sondyqtan qazirgi tań­daǵy bilimdi sodan ári damytýdy qajet etetin aýqymdy jobalar men álem tájirıbesine negizdelgen ınnovasııalyq bilim berilýi tıis. Onyń negizgi maqsaty – Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy praktıkalyq mańyzy bar ǵylym men bilimdi damytýdyń basym baǵytyna sáıkes keletin ınno­va­sııalyq jobalardy irikteý, aımaqtaǵy ǵylymı-zertteýlerdi damytý jáne aımaqtyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy úshin ǵylym men bilim jetistikterin paıdalaný bolyp otyr.

Qazir jahandaný dáýirinde ın­tegrasııa­lyq proses­ter qarqyndy da­mý ústinde. Son­d­yqtan ult­tyq bilim salasy álem­dik bilim ke­ńis­tigine kirigýsiz derbes damı almaı­tynyn búgingi qoǵam dálel­dep otyr. Jańa ǵasyr­dyń shy­naıy kilti sanalatyn jahan­daný bilim salasyna myqtap enip, sonyń negizinde álemdik eko­no­­mıkanyń ıntegrasııa­lanýy, jańa aqparattyq tehno­logııa­lardyń paıda bolýy keń qanat jaıdy. Sondyqtan bilim salasyn modernızasııalaýda ulttyq ınnovasııalyq júıeni jasaý adam is-áreketiniń jańa ǵylymı jáne kásibı baǵyt­taryn aıqyndaýdy kózdeı oty­ryp, kadrlar daıar­laý­dyń maman­dan­dyrylǵan júıesin iske asyrýdy talap etedi.

Qazirgi kezdegi bilim berý júıe­siniń mindeti – bilim alýshylardyń bilimdi úı­renip qana qoımaı, alǵan bilimin úzdik­siz damytyp, ony boıyna sińirip, tár­bıeli, ádepti, ıntellektýaldy bolýyn qamtamasyz etý. «Árbir ustaz – bilik­ti maman, al árbir bilim alýshy – oıshyl tulǵa» degen qaǵıdalardy ustana oty­ryp, bilim berý úrdisinde kez kelgen mu­­ǵalim bilim sapasyn jaqsartý maq­sa­tynda oqytýdyń tehnologııalaryn, ádis-tásilderin paıdalaný.

Bilim berýdi jańǵyrtý – búgingi zamannyń talaby. Qazirgi tańda jańa tehnologııalarmen oqytý júıeli túrde jolǵa qoıylyp kele­di. Oǵan mamandardy qaıta oqytý, ınteraktıvti bilim berý, túrli tehnologııalyq tásil arqyly oqýǵa degen qoljetimdilikti arttyrý syndy mysaldardy aıtýǵa bolady. Bizdiń elimizde bilim berý júıesin jańǵyrtý úsh bas­ty baǵyt boıynsha júzege asýda. Birinshisi, bilim berý mekemelerin ońtaılandyrý; ekinshisi, oqý-tár­bıe úderisin jań­ǵyrtý; sońǵysy, bilim berý qyz­metteriniń tıimdiligi men qol­je­timdiligin arttyrý.

Osy turǵyda Nazarbaev Zııatkerlik mek­tebi jańa basqarý nysanyn engi­zýge, ınnovasııalyq bilim berý baǵdar­lamalary men ǵylymı jobalardy iske asyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq bilim berý salasynda eń úzdik álemdik praktıkany eskere otyryp, jańa bilim berý standarttaryn engizý úshin jaǵdaı jasalady. Oqýshylar eki baǵyt boıynsha bilim alady: birinshisi – fızıka-matematıka, ekinshisi – hımııa-bıologııa.

Qaı kezeńde bolsyn kóp tildi meńgergen halyqtar men ulttar aldyńǵy qatarly eldiń qataryna kirip, óziniń kommýnıkasııalyq jáne ıntegrasııalyq qabiletin keńeıtip otyrǵan. Qazirgi tań­da álemniń alpaýyt memleketteri birne­she tildi, ásirese halyqaralyq tilderdi meńgerýdi mańyzdy mindet dep sanaı­dy. Sondyqtan damyǵan elder qatary­nan qalmaý úshin birneshe til meńgerýi­miz qajet. Bul – zaman talabynan týyn­dap otyrǵan qajettilik. Se­bebi bir­neshe tilde erkin soıleı de, jaza da biletin maman básekege qabiletti tulǵaǵa aına­latyny sózsiz.

Búgingi bilim berý júıesi ja­han­danǵan zamanda úsh tildi meń­gertýge asa nazar aýdarylyp otyr. Úshtildilik – básekege qabiletti elder qataryna aparar basty bas­paldaqtardyń biri.

Aǵylshyn tili – jańa tehnolo­gııa, jańa ındýstrııa tili. Jańa ekonomıkanyń qatynas quraly. Qazir qoldanysqa qajetti jab­dyqtyń 90 paıyzy osy tilde. Ár eki jyl saıyn olardyń kólemi 2 esege ulǵaıyp otyrady. Sondyqtan búgingi jas aǵylshynsha til syndyrmaı, Qazaqstan jalpyulttyq progreske jete almaıdy. Qazirgi úsh tildi damytýdyń máselesine talas-pikirler óte kóp, biraq álem­dik are­naǵa shyǵý úshin aǵylshyn tilin jetik meń­gergen Máńgilik elge aınalýymyz kerek.

Jahandaný zamanyndaǵy bi­lim berý – ana tilin qurmetteý, elimizdiń tarıhyn jetik bilý, ádet-ǵurpymyzdyń, salt-dás­túrimizdiń san qyrlylyǵyn ıgerý, tabıǵattyń qaıtalanbas kórinisin ba­lanyń esinde qalatyndaı etip muǵalim ózi jatqa aıtý kerek. Mysaly, tabıǵatty jas kezi­nen bala bo­ıyna sińirýdegi ult­tyq tárbıeni S.Seıfýllınniń «Kók­shetaý» óleńinen baıqaýǵa bolady:

Arqanyń kerbez sulý Kók­shetaýy,

Damylsyz sulý betin jýǵan jaýyn.

Jan-jaqtan erteli-kesh bult­tar kelip,

Júredi bilip ketip esen-saýyn.

Sol sııaqty tabıǵatty jas kezi­nen bala bo­ıyna sińirýde ult­­tyq tárbıege negiz bolatyn aqyn-jazýshylardyń óleńderi de az emes.

«Bilim berý júıesin damytý men muǵa­lim­derdiń biliktiligin art­tyrý salasyna Japonııa, Sın­­ga­pýr, Gonkong, Fın­lıandııa, Uly­­brıtanııa sııaqty elderde bilik­tilikti arttyrý úshin qarajat bóli­nedi. Jáne de muǵalimniń bilik­tiligin arttyrý máselesi atal­ǵan elderdiń bilim saıasatynda mem­le­kettiń, biliktilikti art­tyrý orta­lyqtarynyń qoldaýy­men joǵary orynda. Sonymen qatar shetelderde ózin-ózi jetil­dirý joǵary damyǵan», dep «О́rleý» BAÚO» AQ fılıal dı­rektory pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor G.K.Ahmetovanyń «Rol professıonalnogo razvıtııa pedagoga v modernızasıı obrazovanııa» atty baıandamasynda aıtylǵan.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, bıologııa ǵy­lym­darynyń doktory A.B.Bı­ga­lıevtiń «Prob­lemy bezopasnos­tı jıznı ı sovremennye napravlenııa v ekologıı», A.I.Gersen atyndaǵy RMPÝ professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory V.G.Sýslovtyń «strýktýrnaıa model lıchnostno-orıentırovannogo ýchebnıka ı praktıkýma po dıdaktıke geografıı» baıandamalarynan búgingi zaman talabyna saı bilim berýdegi jańasha baǵyttardy baıqaýǵa bolady.

Jaratylystaný ǵylymyndaǵy búgingi talap – bilip qana qoımaı, sony iske asyrý, damytý, jetil­dirý. Halqymyzdyń áleý­met­tik jaǵdaıyn, ekonomıkany, ǴTR, ınter­nettiń shyǵýyn, álem keńis­tigindegi aqpa­rattardy balalarǵa jetkize otyryp, bala­nyń dúnıe­tanymyn keńeıtý arqyly oı-óri­sin jetildirip, oılaý, qabyldaý qabile­tin, psıhologııalyq oı dárejesin damyta otyryp, jeke tulǵa retinde qalyptastyrý.

Álııa BEISENOVA,

Abaı atyndaǵy QazUPÝ«Geografııa-ekologııa» zerthanasynyń meńgerýshisi, UǴA akademıgi