Keýdesin orden-medalǵa toltyryp qaıtqan

Shymkenttegi memlekettik muǵa­lim­­der ınstıtýtyn endi aıaqtap, mu­ǵalimdikten soń dırektorlyq qyzmette júrgen ony 1942 jyly ǵana ásker qataryna shaqyrtyp, 22 jastaǵy ákem alǵash Shyrshyqtaǵy ofıserler daıarlaıtyn ýchılısheni bitirip, maıdanǵa ofıser sheninde attanǵan. Alǵash Stepnoı Voronej, Birinshi jáne Ekinshi Ýkraına maıdandarynyń quramynda atqyshtar batalony komandıriniń aǵa adıýtanty bolypty. Sál keıinirek ákem­­niń bilimdiligi men qaısarlyǵyna, eń­bekqorlyǵy men  tózimdiligine tánti bolǵan áskerı is jónindegi nusqaýshylar vzvod komandırine usynypty. Artynsha rota komandıri bolǵan ákem Qanybek Patsaev soǵysta óte kúrdeli de, mańyzdy operasııalarǵa qatysqan.

Ákem soǵysta eki márte jarala­nypty. 1943 jyldyń qazan jáne jel­toqsan aılarynda. Jaýmen shaıqas maı­dannyń barlyq jerinde júrip jat­ty. Ákem basqarǵan rota jaýdyń ekpinin toqtatyp qana qoıǵan joq, ózderi qarsy shabýylǵa shyǵyp, erliktiń eren úlgisin kórsetkeni úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalǵan. Jaýdy tyqsyra qýǵan Keńes áskerimen birge ákem Vengrııany, Rýmynııany, Chehoslovakııany azat etýge qatysqan. 1944 jyly ol kezde tek general shenindegilerge ǵana beriletin «Aleksandr Nevskıı» ordenin keýdesine taǵypty. Vengrııanyń Klıýj qalasynda aıaǵynan jaraqat alǵan ákem gospıtalda emdelip bolǵan soń, maıdanǵa qaıta kirgen.

1945 jyly soǵys aıaqtalǵan soń ákem elge birden qaıtqan joq. Birne­she orden-medaldyń ıegeri, shtab bas­tyǵynyń orynbasary, kapıtan she­nindegi ákem ármen qaraı áske­rı qyz­metin jalǵastyrmaq bolyp, áskerı akademııaǵa túsýge usynys bergen. Usy­nys maquldanyp, endi áreket ete bergende kútpegen oqıǵa bolady. Asanbek atty atamyz soǵystan aman-saý oralyp, aýylǵa kelse ákemniń ákesi, Saǵyndyq atam qatty aýyryp, tósek tartyp jat­qan eken. Tyldaǵy eńbek maıdanynda aıanbaı eńbek etken atamnyń janynda tek shyr-pyry shyǵyp, shyryldap júr­gen 14 jastaǵy ápkem Qalııashty kór­gen Asanbek atam ákemniń deregin surastyryp júrip, áskerı kommısarıat arqyly elge shaqyrtady. Alaıda ákem qaıta qoımaıdy. Onyń ústine soǵys kezinde ákem ýkraın qyzymen kóńil qosyp, Vıktor esimdi balasy bolǵan. Aýyldan qaıta-qaıta «qaıt» degen habar kele bergen soń ákem elge jınala bastaıdy. Áıtkenmen, áıeli Qazaqstanǵa kelgisi kelmeı, sol jaqta qalyp qoıady.

Áli esimde. Men 13-14 jasar kezim­de ákemniń sol áıeli Vıktordy ertip aýyl­ǵa keldi. Ákem Vıktordy alyp qalyp, tárbıeledi, oqytty. Jumysqa ornalastyrdy. Nadıa degen kelinniń qolynan dám tatty. Biraq keıinnen Vıktor Ýkraınaǵa kóship ketti. Estýimiz boıynsha Vıktor Patsaev qazir Jıto­mırde turady, ǵylym kandıdaty, dosent. Elge kelgennen soń ákem anam Qun­dyzaıǵa úılenip, bes ul, bes qyzǵa áke bolady. О́ziniń ustazdyq qyzmetin jalǵastyryp, S.M.Kırov atyndaǵy Qazaqtyń memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine túsip, Tólegen Tájibaev syndy ustazdardan dáris alǵan. Ýnıversıtette oqyp júrip-aq Kırov aýdandyq atqarý komıtetiniń hatshysy bolǵan ákem jumys dese ózge dúnıeni umytatyn ereksheligimen el basshylarynyń kózderine tez túsedi.

Oblys basshylyǵy ákem Qanybektiń is­kerlik bedelin oryndy baǵalap, 1952-1953 jyldary Sháýildir aýdanynyń, 1953-1956 jyldary Ilıch aýdanynyń aýdan­dyq depýtattar keńesiniń tóraǵasy etip taǵaıyndaǵan. Osy qyzmetti 1956-1958 jyldary Arys aýdanynda jal­ǵas­tyrdy. Birde bilsem degen qumar­lyq­pen ákeme mynandaı suraq qoıǵanym esimde:

– Siz soǵysqa kirgende jıyrmadan jańa asqan jigit edińiz. Qyrshynynan qıy­lyp jatqan joldastaryńyzdy kór­gende kózińizge ajal elesteýshi me edi? – degenimde ákemniń mańdaıyndaǵy syzattary tereńdep, kózderi jasaýrap ketkendeı kórindi. Jalpy, ákeme soǵys týraly aıtý ońaıǵa soqpaıtynyn túsinetinmin.

– Balam, – dep bastady áńgimesin ol. – Alǵash soǵysqa kirgende jaý jaılaǵan aımaqty kórip, kózińe kókeń elesteı me, bolmasa ajal elesteı me, ony aıtyp jetkizý qıyn-aq. О́ziń ajal aýzynda jú­rip, erlik jasaıyn dep oılaýdyń ózi eserlik der edim. Bir anyǵy, ózińdi ólimge ázir­min dep esepteýiń kerek. Qoryqqan sát­terim boldy. Tek, qorqynyshty tez jeńip, býyndaryńdy bekitip almasań, ajal ózi-aq izdep tabady seni, – degen ákem áńgimesin ári qaraı jalǵastyrýǵa yn­tasy joq ekenin ańǵartqan edi sol joly.

Meniń ákem taǵdyrly adam. Aýdandyq atqarý komıtetiniń hatshylyǵynan sov­hoz dırektory, bólimshe meńgerýshisi, mek­tep dırektoryna deıin quldyrady. Ony quldyratqan ońtústikti basqarǵan Iýsýpov edi. Júregine qanshalyqty aýyr júk tússe de moıymaǵan, qaıta shıraı tús­ken ákem jasyǵan joq, jigerlene tús­ti. Iýsýpov tik minezdi, alǵan betinen qaıt­paıtyn ákemniń sońyna sham alyp tústi.

1984 jyldyń 11 tamyzy biz úshin eń aýyr da, qaraly kún boldy. Osy kúni ákemizben máńgilikke qoshtastyq. Qabyr­ǵamyz qaqyrap, júregimiz qan jylap qal­sa da, bolǵan iske ishteı moıynsundyq. Arys­taı azamat aramyzdan bir kúnde ǵaıyp boldy.

Kindiginen tarap, jolyn jalǵastyryp júrgen Ánapııa, Mahambet, Tursynaı, Muhtar, Roza, Ulyqbek, Bahytbek, Klara, Svetlana, Jaqsygúl atty ul-qyzdary men nemere-shóbereleri árdaıym áke rýhyna bas ıip, onyń jaqqan shyraǵyn óshirmeýge tyrysyp baǵamyz. О́sirgen ul-qyzdary da elge tanymal, eleýli aza­mat­tar.

1998 jyly Asyq ata kentindegi bir kóshege ákemizdiń aty berilip, kózin kórgen, úzeńgiles bolǵan, súringende súıeý, jyǵylǵanda demeý kórsetken aǵa-inileri ákem Qanybek týraly «Shuǵylasy sónbes shoqjuldyz» atty estelik kitap shyǵa­ryp, elge taratty. Jeńistiń 70 jyl­dyǵy qarsańynda ákemizdiń qurmetine Saıabaq ashylyp, el ıgiligine berildi. Kelesi jyly saıabaq ortasynan Qanybek Pat­saev­qa eskertkish ornatyldy. Munyń bar­lyǵy eldiń erge degen qurmeti. Ákem­niń el ishinde abyroı bıiginen kórinip, ystyq-sýyǵyn birge kóterisken aıaýly ana­myz Qundyzaıdyń da sińirgen eńbegi zor ekenin túsinemiz.

Ánapııa Patsaev,

hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor