Bizdiń elimizde balalarǵa arnalǵan 250-ge jýyq demalys orny bar. Solardyń biri – Aqmola oblysy aýmaǵyndaǵy «Baldáýren» jazǵy demalys kesheni. Bıylǵy jazda ol jerde birneshe júzdegen oqýshy demalyp qaıtty. Lagerde erkin tynyǵýǵa tolyq jaǵdaı jasalyp, tárbıeshilerge úlken jaýapkershilik artylǵan. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetinshe, 6 myńǵa jýyq bala «Bóbek», «Baldáýren» respýblıkalyq ortalyqtarynda demalyp, múmkindigi shekteýli 1,5 myń bala ońaltý, túzeý pedagogıkasy ulttyq ortalyǵynda tynyqty.
Bizdiń elimizde balalarǵa arnalǵan 250-ge jýyq demalys orny bar. Solardyń biri – Aqmola oblysy aýmaǵyndaǵy «Baldáýren» jazǵy demalys kesheni. Bıylǵy jazda ol jerde birneshe júzdegen oqýshy demalyp qaıtty. Lagerde erkin tynyǵýǵa tolyq jaǵdaı jasalyp, tárbıeshilerge úlken jaýapkershilik artylǵan. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetinshe, 6 myńǵa jýyq bala «Bóbek», «Baldáýren» respýblıkalyq ortalyqtarynda demalyp, múmkindigi shekteýli 1,5 myń bala ońaltý, túzeý pedagogıkasy ulttyq ortalyǵynda tynyqty.
Iá, memleket jastar el bolashaǵy, jas urpaq qandaı bolsa, damýshy elder qataryndaǵy Qazaqstannyń keleshegi de sondaı bolmaq dep olardy tárbıeleýge zor mán beredi. Elimiz qashanda oqýshylardyń jazǵy demalysyna jaýapkershilikpen qaraıdy, bıyl da dál sondaı qarqynmen saýyqtyrý baǵdarlamalary júzege asyryldy. Bul másele jyl saıyn Úkimet otyrysynda qaralady. Bıyl da sondaı jıyn kezinde densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimeti boıynsha ortalyqtandyrylǵan sý júıesimen tek 118 lager, tasymal sýymen – 30, qudyqtar men uńǵymalarmen – 69 lager qamtamasyz etilgeni belgili boldy. 2 mıllıonnan astam balalar men jasóspirimder jazǵy bos ýaqytty uıymdastyrýdyń barlyq nysanymen qamtylyp, 1 mıllıonnan astam bala lagerlerde tynyqqan. Bıyl elimizde barlyǵy 10487 saýyqtyrý lageri qyzmet kórsetti. Bul ótken jylmen salystyrǵanda áldeqaıda artyq. Osy baǵyttaǵy jumystardy jandandyrý maqsatynda bıyl alǵash ret jeke sanattaǵy balalardyń jazǵy demalysyn qamtý monıtorıngi ótkizildi. Oqý úzdikteri 36,1 paıyzdy, týberkýlezben aýyratyn balalar 55,7 paıyzdy qurasa, chernobyldyqtar jáne jaýynger-ınternasıonalıster otbasylaryndaǵy oqýshylar qatary 76,6 paıyz, oralmandar 76,7 paıyz. Sonymen qatar, mektep oqýshylarynyń zııatkerligin kóterý maqsatynda daryndy balalarǵa tegin demalys oryndary qarastyrylǵan. Bul is-sharaǵa jergilikti bıýdjetten qyrýar aqsha da bólindi. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi men Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý komıtetteriniń ókilderi jazǵy demalys oryndaryn jan-jaqty tekserdi. Sol sekildi, jergilikti atqarýshy organdar jetim balalardyń demalysyna jergilikti bıýdjetten qarjy bólip, áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylardyń balalaryna da demalýǵa jaǵdaı jasaldy. Memleket qarjylandyratyn demalys oryndary balalar úshin qoljetimdi bolǵanymen olardyń qatary azdaý. Kezinde kóptegen lagerlerdiń jekemenshik qolyna ótip ketkeni jasyryn emes. Dese de, qaıta jandanǵan bul sala qazir qarqyndy damyp keledi. Máselen, Batys Qazaqstan oblysynyń ortalyǵynda balalar men jasóspirimder týrızm ortalyǵy jumys isteıdi. Oral qalasyndaǵy ortalyq jumysy da jandanyp keledi. Esik qalasyndaǵy balalar men jasóspirimder týrızmi Almaty oblysy mektep oqýshylarynyń jazǵy demalysyn mazmundy, tıimdi ótkizýge kúsh salyp keledi. Qaraǵandy oblysynyń Bektaý ata óńirindegi úsh balalar demalys ornynda búldirshinderdiń jazǵy demalysyn kóńildi ótkizýdiń jańasha ádis-tásilderin júzege asyrýda. Jalpy, barlyq lagerlerde jasóspirimderdiń boıyna patrıotızmdi sińdirip, eline degen súıispenshilikti oıatý jumysy júrgiziledi. Bul memleket saıasatynyń negizi. Osy baǵytta qazaqstandyq jastardyń tárbıesin myqtap qolǵa alsyn degen nıetpen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen biryńǵaı «Jas Ulan» balalar men jasóspirimder uıymy da quryldy. Memleket isine, el saıasatyn júrgizýge jastardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp, tek mansap, bılik úshin emes, el úshin, bolashaq úshin qyzmet etýge ázir taza júrekti, adal, bilimi men biligi myqty mamandardy daıarlaýǵa patrıottyq sharalardyń bereri mol. Osy rette «Meniń Qazaqstanym» respýblıkalyq jastardyń patrıottyq forýmyn atap aıtýǵa bolady. Búgingi tańda jas urpaqtyń azamat bolyp qalyptasýy barysynda olardyń jahandanýdyń teris yqpaldaryna boıusynyp ketpeýin eskerý qajet. Bul jaǵdaıda tárbıe jumysynyń tıimdiligi ata-ana men mekteptiń ózara baılanysynan kórinedi. Ata-analardyń bala tárbıesine degen jaýapkershiligin arttyrý maqsatynda respýblıkadaǵy barlyq mektepterde «Ata-analar keńesteri» men «Qamqorshylyq keńesteri» júıeli jumys atqarýda.
«Jas Ulan» uıymy qurylǵanyna eki jyl ǵana bolǵanymen, qazir respýblıka boıynsha onyń qatarynda 1 mıllıonnan astam óren bar. Ol oqýshylardyń barlyǵy joǵaryda atap ótkendeı, kileń úzdik oqıtyn, tárbıeli, ınabatty, azamattyq qoǵamnyń belsendi músheleri. Jyl saıyn olardyń qatary kóbeıe túsýde.
Uıymǵa múshe bolýdyń ekideńgeıli júıesi bar. Joǵary býynyna 5-10 synyp, al «Jas Qyran» tómengi býynyna – 1-4 synyp oqýshylary múshe bola alady. Uıymǵa múshe qabyldaýdy «Jas Ulan» bastaýysh uıymy júrgizedi. Uıymǵa kópshilikti qabyldaý jylyna 3 ret ótkiziledi. 1 mamyr – Qazaqstan halqynyń birligi kúni, 6 shilde – «Jas Ulan» qurylǵan kúni, 16 jeltoqsan – Táýelsizdik kúni.
Aıta ketý kerek, oǵan múshelikke ótý úshin eń basty shart oqýda, qoǵamdyq jumystarda, eńbekte úlgili, mádenıetti bolý kerek.
Balalardyń jazǵy demalysy tek bos ýaqytty kóńildi ótkizý ǵana emes, elimizdiń keleshegi – jastar tárbıesine erekshe mán berip, olardyń jan-jaqty qalyptasýyna, qoǵamnyń damýyna úles qosatyn azamat bolyp ósýine qamqorlyq jasaý bolyp tabylady.
Uzaq ýaqyt boıy oqýshylardyń oı-sanasynyń ósip-jetilýi tek bilim kórsetkishimen baǵalanyp keldi. Rasynda olardyń mádenıeti, ózin-ózi qoǵamda ustaýy, bári-bári onyń azamattyq tulǵasynyń bet-beınesi ekenin eskergen jón. «Bala tálimi – qursaqtan» degen halyq danalyǵyn únemi esten shyǵarmaǵan abzal. Ata-ana jaqsy baǵyt berip, sanasynda jaqsy oılar jattalǵan bala mektepte de, lagerde de tárbıesin shyńdaı túsedi. Áıtpese qazirgi qoǵamda ákesi joq, anasy ishkilikke salynyp, balasy betimen ketetin jaǵdaılar da joq emes. Al ondaı bala erteń eldiń bolashaǵyn oılaý túgili ózi úshin jaýap berýge qaýqarsyz bolyp shyǵatyny sózsiz. Sondyqtan bala tárbıesinde otbasy, mektep ujymy, qoǵamdyq uıymdar birlese qımyldaýy qajet. Abaı atamyzdyń «Balaǵa kóbinese úsh alýan adamnan minez juǵady. Birinshisi – ata-anadan, ekinshisi – ustazynan, úshinshisi – qurbysynan. Solardyń ishinde, bala qaısysyn jaqsy kórse, sonysynan kóbirek juǵady» degen dana sózi bar. Úıdegi tárbıesimen mektep qabyrǵasyna kelgen balalardyń odan ári damýyna «Jas Ulan» uıymynyń bereri mol.
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».