Monopolıster qashanǵy basyna beredi?

Kásipkerliktiń, memlekettik-jekemenshik serik­tes­tik jobalarynyń qatań synǵa ushyraýynyń bir ushyǵy memlekettik qyzmettegi jańasha basqarý­shy­lyq talap­tardy jete meńgerýden, tereń oılastyrýdan, ta­ban­dylyqpen sheshýden góri, bıýrokrattyq-alpaýyttyq qy­lyq­tarǵa áli de boı aldyrýda.

Kásipkerliktiń, memlekettik-jekemenshik serik­tes­tik jobalarynyń qatań synǵa ushyraýynyń bir ushyǵy memlekettik qyzmettegi jańasha basqarý­shy­lyq talap­tardy jete meńgerýden, tereń oılastyrýdan, ta­ban­dylyqpen sheshýden góri, bıýrokrattyq-alpaýyttyq qy­lyq­tarǵa áli de boı aldyrýda.

Elbasy Nursultan Nazarbaev óz sózderinde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa únemi ba­symdyq berip, jan-jaqty qoldaý kór­setip keledi. Sol sebepti osy salaǵa tikeleı qatysty she­tin máselelerge Úkimettiń keńeı­tilgen otyrysynda nazar aýdarylýy tekten tek emes. Onda sóı­legen sózinde Prezıdent kásip­kerlikti qoldaý taqyrybyna arnaıy toqtalyp, ony óristetýde «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy tıimdi tetikke aı­nalǵanymen, áli de qadaý-qa­daý problemalardyń kezigip otyr­ǵanyn jasyrmady. Onyń ishin­de memlekettik-jekemenshik seriktestik jaıyna bóle-jara toqtaldy. О́mirsheń tásildi tıim­di paıdalana almaı otyrǵan óńir­ler arasynda Soltústik Qa­zaqstan oblysy da atalyp, 2008 jyldan beri saraptamaǵa bir­de-bir konsessııalyq usy­nys­tyń jasalmaǵany, damý ıns­tı­týttarynyń osy baǵyttaǵy jo­balarǵa belsene qatyspaıtyny qatty synǵa alyndy.

Iá, qarap otyrsaq, bıznesti úı­lesimdi órkendetý qarqyndy qa­damdar men mańyzdy ynta­lan­dyrý sharalarynan kende emes. Alaıda, osyndaı qolaıly múmkindikter bola tura, sha­ǵyn jáne orta bıznesti ekono­mı­kalyq, áleýmettik jańǵyrtý úderisine tartý úlesi nege jetki­lik­siz degen saýal tóńireginde áńgimeleıtin bolsaq, birinshi kezekte asa mańyzdy strategııalyq mindetterdi sheshýde jergilikti basqarý býynyndaǵy túrli ora­lymsyzdyqtar atoılap qoıa beredi. Bizdiń bulaı oı túıýi­miz­ge aımaq basshysy Samat Esken­dirovtiń tóraǵalyǵymen jýyr­da ótken ákimdik otyrysyn­da ózekti máselelerdiń talqylanýy tamyzyq boldy.

Elbasy tapsyrmalaryn oryndaýdy bas­ty arqaý etken alqaly jıyn­da halyqqa memlekettik qyzmet kórsetý sapasynyń tó­men­digi, bılik tutqasyndaǵy laýa­zym­dy tulǵalardyń tıisti baǵ­dar­la­malardy júzege asyrý­da­ǵy kásibı oralymsyzdyǵy, joba­lardy biliktilikpen júzege asy­rýdyń ornyna bıýrokrattyq pen sózbuıdalyqqa, túrli zań­syz­dyqtarǵa salynyp, kásip­ker­lerdi yǵyr etetin jaıttar kól­deneń tartyldy. Ásirese, aýyldyq aýmaqtardy damytý baǵ­darlamalaryn oryndaý qana­ǵattandyrmaıtyny basa aıtyldy. Onyń aqyry ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy sheneýniktiń qyzmetinen bosatylýyna ákeldi.

Demek, N.Nazarbaev shaǵyn jáne orta bıznes óńirlik qury­lymdarda jappaı damytýdyń sheshýshi ma­ńyzǵa ıe bolǵanyn birneshe márte eske salǵanymen, jergilikti laýa­zym ıeleri kásip­ker­lik pen mem­leket arasynda ózara tıimdi baılanysty or­nyqtyrýmen jet­ki­liksiz aınalysyp kelgen degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Bul – bir. Ekin­shi­den, ózge sala jetek­shilerine taǵylym bolarlyq oblys­tyq jıynda shaǵyn jáne orta bız­nes kásiporyndarynyń ekinshi deń­geıdegi bankterden nesıe alý kór­setkishiniń azaıǵany, onyń bir ushy­ǵy aýyldaǵy kásip­kerlerdi qar­jylandyrý qulyq­syzdyǵynda jatqany aıtyldy. Munyń mem­leket­tik-jeke­men­shik seriktestikke de tikeleı qatysy bar. Tutastaı alǵan­da, ótken jylǵa qaraǵanda, ne­sıe berý mólsheri 18 paıyz­ǵa ós­ke­nimen, kásipkerlik sýbek­ti­le­rin qarjylandyrý 28 paıyzǵa tó­mendegen. Osydan-aq otandyq bız­nestiń, onyń ishinde memlekettik jáne jekemenshik ekitaraptyq qarym-qatynastardyń jańa ser­pi­ni­ne ıe bolmaı otyrǵanyn kórsetse kerek. О́kinishtisi sol,­ bankterdiń, eń aldymen, ózi­ne ǵana paıdaly ja­ǵyna umty­la­tyny, suranysty jeleý etip, paıyzdyq ósim kólemin qoldan ósiretini jasyryn emes. Kóbine jeke bıznesti damytý, qor­ǵaý tetikteri keıinge ysyrylyp jatady. Demek, bankterdiń ult­tyq ekonomıkanyń turaqty ósimi maqsatyndaǵy ortaq jaýap­ker­shi­li­gin qatańdatatyn mezgil jetti degen sóz.

Bizdiń oıymyzǵa Qazaqstan rynogynda 20 jylǵa jýyq jumys istep kele jatqan «Jyldam turǵyzylatyn materıaldar zaýy­ty» JShS-niń dırektory Arystanbek Bekqojınovtiń jergilikti sheneýnikter men bank­terge degen qara qazandaı ókpesi oraldy. Onyń aıtýynsha, jylyna 3,5-4 myń tonna metall qurylǵylaryn jasap shyǵaryp, 1 mıllıard teńgeniń ónimin ıgeretin kásiporyn turaqty memlekettik tapsyrys pen qurylys júrgizý tenderlerine ıe bola almaı keledi. Áleýeti joǵary, múmkindigi mol zaýyt konkýrstarǵa qansha qatyssa da, qosalqy merdigerlikten asa almaı qalady. О́ndiris kólemin ulǵaıtýǵa degen umtylysy men memlekettik-jekemenshik serik­testikke qosylý, jeke tapsyrys arqyly jumys atqarý tala­by esh negizsiz qoldaý tappaı, shetqaqpaı qalyp keledi. О́zderinen áldeqaıda álsiz óndiris oryndarynyń joldaryn kesip ketetinine kúıinedi. «Bankten qara­jat alyp, ınvestorlyq baǵ­darlamany óristetý jónindegi usynysymyz da aıaqsyz qaldy. Alpaýyt-monopolıster bıznes-ahýaldy jaqsartyp, otan­dyq kásipkerliktiń básekege qabilettigin qaıraýdyń ornyna, shyrmaýyqsha shyrmatylǵan tirligi ábden dińkeletti. Jylý, jaryq júıeleri kásiporyndary men túrli vedomstvolar basqaryp otyrǵan laýazym ıeleri tarapynan da osyndaı kedergiler jıi kezdesedi. Olardy da alpaýyttar tizimine engizip qoıý artyqtyq etpeıdi», degen edi Arystanbek Imantaıuly kúıinishin jasyra almaı.

Búginde oblysta 14 balabaqsha mem­lekettik-jekemenshik serik­tes­tik boıynsha jumys istep, 1218 búldirshindi qamtysa, 9 me­morandým negizinde qolǵa alyn­ǵan jobanyń 4-ýi ǵana qar­jylandyrylǵan. Tek ákimdiktiń otyrysynda «Balapan» baǵ­dar­lamasynyń atqarylý barysy qaralyp, jergilikti bıznes áleýetin tıimdi paıdalaný talaptarynan keıin seń qozǵalǵan syqyldy. Qazir balalardy mektepke deıingi mekememen qamtý 3 pen 6 jas aralyǵy boıynsha 88,6 paıyzdy quraıdy. Gennadıı Zenchenko, Erkebulan Mámbetov, Anatolıı Rafalskıı jetekshilik etetin agroqurylymdar ıesiz qalǵan ǵımarattardy bala­baq­shalarǵa aınaldyryp, kom­mýnaldyq menshikke ótkizgen. Oblys ortalyǵynda burynǵy úsh balabaqsha qaıtarylyp, jekemenshik ıelerin tartý kózdelgen. Desek te, memlekettik-jekemenshik seriktestik sheńberinde 1 myń oryndyq 8 mektepke deıingi bilim berý mekemesin ashý jos­pa­rynyń úlken qıyndyqtarǵa kezigip otyrǵan jaıy bar. Basty kedergi – qarajat tapshylyǵy. Jeke kásipker Baldyrǵan Ilııa­sov «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasyn­da «Balarman» jekemenshik bala­baqshasyn uıymdastyrý úshin bank esigin ábden tozdyrǵan. Al basqa kásipkerler qoljetimdilik bolmaǵannan keıin bıznes-jos­parlaryn qaıtaryp alýǵa máj­búr bolǵan.

Úshinshiden, Elbasynyń sy­nynan keıin arada bir aıǵa jýyq ýaqyt ótse de, óńirde áli kúnge deıin memlekettik-je­kemenshik seriktestikke qatysty ortaq jospar-tujyrymnyń jasalmaǵanyna qarap, tıisti basqarmalar naqty problemalarǵa jaqyndaı túsýdiń ornyna jumystyń kabınettik stılinen áli arylmaǵan eken-aý degen toqtamǵa kelesiń. Áýpirimdep júrip, ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasy ınvestısııalyq saıasat jáne ınfraqurylym bóliminiń basshysy Tatıana Dolgıhtan mem­lekettik-jekemenshik se­riktestikti damytý jónindegi is-sha­ralar boıynsha bir ǵana fakt taptyq. Ol Petropavl qa­la­synda bir aýysymda 500 naýqasty qabyldaýǵa arnalǵan keshendi emhananyń qurylysy boldy. Jalpy quny 2 mıllıard teńge turatyn densaýlyq saq­taý nysany jalpy tizbege engizilip, usynys Ekonomıka jáne bıýdjetti jos­parlaý mı­nıstrliginen qoldaý taýyp­ty. Birlesken jobanyń odan arǵy taǵdyry belgisiz. Kásipkerlik jáne týrızm basqarmasynyń basshylyǵy máselege tikeleı qatysy joqtyǵyn aıtýmen shekteldi.

Sonda deımiz-aý, memlekettik-jekemenshik seriktestik jobalaryn usyný, saraptamadan ótkizý, ınvestorlar tabý máseleleriniń basqarmalardaǵy laýazymdy tulǵalarǵa esh qatysy bolmaǵany ma?

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan».

Soltústik Qazaqstan oblysy.

__________________________

Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS.