QYRǴIQABAQ SOǴYSTYŃ BÁSI
Stýdent kúnderi Káken eki sabaqtan azarda-bezer bolatyn. Biri – «Azamattyq qorǵanys», ekinshisi – «Áskerı daıyndyq». Keńes Odaǵy men AQSh arasyndaǵy jantalasa qarýlaný básekesi qyzyp turǵan shaqta bul pánderdiń túkirigi jerge túse me. «Azamattyq qorǵanysty» júrgizetin otstavkadaǵy polkovnık stýdentinen synaq alyp otyryp:
– Atom bombasy jarylǵanda ne isteısiń? – dep ádettegi suraǵyn qoıady. Sonda Káken:
– Eki tabyt satyp alamyn, – dep jaýap beripti. Mundaı oqystyqty kútpegen oqytýshy:
– E-e, nege ekeý? – dep qalypty.
– Bireýin – sizge, bireýin – ózime, – degen eken ekinshi kýrstyń stýdenti Káken Qamzın.
Ázil - ospaq, syn - syqaq
BIRDE...
QYRǴIQABAQ SOǴYSTYŃ BÁSI
Stýdent kúnderi Káken eki sabaqtan azarda-bezer bolatyn. Biri – «Azamattyq qorǵanys», ekinshisi – «Áskerı daıyndyq». Keńes Odaǵy men AQSh arasyndaǵy jantalasa qarýlaný básekesi qyzyp turǵan shaqta bul pánderdiń túkirigi jerge túse me. «Azamattyq qorǵanysty» júrgizetin otstavkadaǵy polkovnık stýdentinen synaq alyp otyryp:
– Atom bombasy jarylǵanda ne isteısiń? – dep ádettegi suraǵyn qoıady. Sonda Káken:
– Eki tabyt satyp alamyn, – dep jaýap beripti. Mundaı oqystyqty kútpegen oqytýshy:
– E-e, nege ekeý? – dep qalypty.
– Bireýin – sizge, bireýin – ózime, – degen eken ekinshi kýrstyń stýdenti Káken Qamzın.
BIR JAPYRAQ QAǴAZ
1973 jyl. Azııa-Afrıka jazýshylarynyń Almatydaǵy besinshi konferensııasy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy Ánýar Álimjanov Kákenge úlken májiliske arnaıy shaqyrý bıletin beredi. Aldynda ǵana Azat Súleev, Tóleý Shahanov, Ermurat Jarmuhamedov sııaqty sabazdarmen túski toıattan oralǵan Káken raqmettiń ornyna Ánýar Turlybekulyna:
– Oljas Súleımenovtiń kitabyna alǵysóz súıkep tastaısyz, Shoqan Álimbaevqa páter alyp beresiz, Muqaǵalı Maqataevty Máskeýge Lıtınstıtýtqa oqýǵa jiberesiz, Murat Áýezovti Delıge aǵylshyn tilin úırenýge attandyrasyz, al myna meni bir japyraq qaǵazben aldandyrasyz, – dep bazynasyn aıtyp qalypty.
ESEKDÁME
Kákenniń Qazaq KSR Televızııa jáne radıo habary memlekettik komıtetinde qyzmet atqaryp júrgen kezi. Bir kúni basshylar ony sol kezdegi Selınogradqa issaparǵa attandyrady. Oqıǵa ony ańdı ma, álde ol oqıǵanyń ústinen túse me, áıteýir sol ýaqytta qalada nemis avtonomııasynyń qurylýyna qarsy bas kóterý burq ete túsedi. Sapardan oralǵan qyzmetkerdi dereý komıtet tóraǵasynyń orynbasary Ánýarbek Shmanov shaqyryp, jaǵdaıattyń egjeı-tegjeıine qanyǵady da:
– Sherýshilerdiń ortasynda óziń boldyń ba? – deıdi.
– Qalaı bolmaıyn? Boldym. Solarǵa qosylyp, aıǵaılatyp, urandatyp alańdy úsh ret aınalyp shyqtym. –
Kákenniń mynadaı sózine ishi qylp ete qalǵan Ánekeń:
– Bunyńdy menen basqa eshkim estimesin! – dep shyr-pyr bolady.
– Áneke, sizge sengennen keıin aıtyp otyrmyn. Alda-jalda jıyrma bes jylǵa aıdalyp ketsem, artymda estelik jazar bireý qalar degen úmit qoı, – dep Káken tómen qaraıdy.
ALASh ARDAQTYLARYNYŃ AJALY
Jas qalamgerdiń «Jazýshy» baspasynyń proza bólimine qyzmetke ornalasqan kezi. Tólen Qaýpynbaev, Berik Shahanov, Aldan Smaıylov syndy belgili jazýshylar – bári bir bólmede otyrady. Qumalaqqa solaı tústi me, álde basqa sebepter boldy ma, áıteýir onyń qolyna Ǵabıt Músirepovtiń «Jat qolynda» romany tıedi. Bas redaktor Muhtar Maǵaýın kóp sozbaýdy, tezdetip óndiriske jiberýdi myqtap tapsyrady. Bir kúni jumystyń qyzyp jatqan shaǵynda baspa dırektory Saıyn Muratbekov Ǵabeńniń kelip ketsin degen sálemin jetkizedi. Kákenniń júregi zyrq ete qalady. Osynyń aldynda ǵana lıto qyzmetkerleri shyǵarmadaǵy Torǵaı jáne Semeı alashordasy týraly betterdi aldyrtyp tastaǵan-dy. Ǵabeń «Kosmos» sıgaretin býdaqtata otyryp, ana taraýshalardyń qaıda ketkenin suraıdy. Sonda Káken aspaı-saspaı:
– Ǵabe, Alash ardaqtylary jat qolynda opat boldy, – deıdi.
AIDARYNAN JEL ESKEN
Toqsanynshy jyldary birinshi kýrstyń bir qyzy dosent Káken Qamzınniń tańerteńgi segiz jarymdaǵy sabaǵyna kúnde keshigedi. Ustazdyń aldyn ala kelisilgen qatań tártibi – bir mınýt qaza qylsań, aýdıtorııaǵa kirmeısiń. Álgi shákirttiń ádettegi syltaýy – avtobýs keptelisi, qońyraý saǵatynyń shyryldamaı qalýy. Kúnderdiń kúni ábden shydamy taýsylǵan oqytýshy kópshilik kózinshe sol uıqyly-oıaý sylqymǵa kesek aqsha usynady. Ana shákirti maıysyp:
– Aǵaı, muny qaıtemin? – deıdi. Sonda Káken myrza onyń álem-jálem makııajyna qarap turyp:
– Aınalaıyn, osyǵan aıdarynan jel esken, daýysy, zor ózińe laıyq bir átesh satyp alshy, – deıdi.
Kórgen BILGENOV.
ALMATY.
________
«SYBAILAS JEMQORǴA» QARǴYS
Bir keıýana jylap otyr,
Qudaıdan saýǵa surap otyr,
«Sybaılas jemqor» qarǵaǵany,
Birdi-birge jalǵaǵany:
– O, bastan aq «zloı» qasqyr ediń,
Qas albasty basqyr ediń.
Urlyqpen-aq baıyp ketip,
О́zgelerdi ustatyp, aıypty etip,
О́ziń bylaı taıyp ketip,
Sosyn laýazymǵa ıe boldyń.
Birde túıe boldyń, birde bıe boldyń,
Qyzyl sózge mashyqtandyń,
Aýyzdy keńge ashyp qaldyń.
Sen saırap turǵanda,
Kóziń oınaqshyp qaınap turǵanda,
Jurty qurǵyr sıqyrlandy,
Tendir bolsa jeńisti ediń,
Tiri janǵa berispediń.
Eńbegin jep talaıdyń,
Ishinde taltańdaısyń,
Altyn kúmbez saraıdyń.
Sen «sybaılas jemqordyń»
Jeti músheńe qurt túsip,
Bes búktelip búk túsip,
Qol arbaǵa tańylyp qal.
Elden ishken-jegeniń,
Murnyńnan shyqsyn,
Jer astyndaǵy qurdymnan shyqsyn.
Ishkeniń iriń, jegeniń jelim bolsyn,
Kıgeniń tirileı kebin bolsyn.
Sotqa tartylyp, túrmege tús,
Kandala bıt pen búrgege tús,
Biraq, zańǵa da senim joq,
«Obshem» jemqor ıtke ólim joq.
Osy qarǵysymnyń biri bolmasa
Biri kelip,
«Sybaılas jemqor» bitken,
Janazańa kelsin kúńirenip.
Ázirbaıjan QONARBAEV.
Mańǵystaý oblysy.
_________________
MUNDAI DA BOLADY
Ádemi «Ferrarımen» júıtkip keledi ekenmin, bir kezde... saǵattyń qońyraýy shyryldap oıatyp jiberdi!
* * *
Kúndeliktegi jazba:
«Alty jyl syra ishken joqpyn, shylym shekken joqpyn, qyzdarǵa barmadym. Sodan keıin anam meni mektepke apardy».
* * *
Kóshe boıynda otyrǵan qaıyrshynyń moınyndaǵy jazý:
«1, 2, 5, 10, 20 teńgelikterdi qabyldamaımyn!»
* * *
Saılaý jaqyndaǵasyn áıelder de óz partııasyn qursa kerek. Quryltaıda olar «eń jasy úlkenimiz partııa tóraıymy bolsyn da, eń kishimiz onyń hatshysy bolsyn» dep kelisedi. Sonda «qane, kimniń jasy úlken?» degende, eshkim ornynan turmapty. Al, «jasy eń kishiń qaısy?» degende, qatysyp otyrǵan eki myń áıel túgeldeı atyp tursa kerek.
Áziliń jarassa...
ÁIELDER «ÁLDII»
– Kúıeýim maǵan kún kórsetpeıdi.
– Qol jumsaı ma?
– Joq, úıden shyǵarmaıdy...
* * *
– Men qartaıyp bara jatyrmyn.
– Kim aıtty?
–Buryn bári «turmysqa qashan shyǵasyń?» deıtin. Qazir «turmysqa nege shyqpadyń?» deıtin boldy...
* * *
Qurbylar úıde shúıirkelesip otyr:
– Myna balań týra ákesinen aýmaı qalypty...
– Aqyryn, myna sózińdi kúıeýim estip qoımasyn...
* * *
– Seniń kúıeýińe ne boldy?
– Qaıtys bolǵan, kóp ishetin edi...
– Jurt ne degen baqytty, baılary ólip qalady, bizdiki tastap ketip taırańdap júr...
QURDASYŃYZBEN QALJYŃDASA BILESIZ BE?
Qurdastardyń qaljyńy degende esime Slambaı atam túsedi. Bizdiń Maıbulaq aýyly eki qurdas, Slambaı men Seıfolla atalarymyzdyń qaljyńyn áli kúnge jyr qyp aıtady. Slambaı Toqbergenuly 1989 jyly qaıtys bolyp ketti. Seıfolla Áshirbekulynyń o dúnıelik bolǵanyna eki-úsh jyldyń júzi boldy. Jatqan jerleri jánnat bolsyn. Osy eki atamnyń qyzyq ýaqıǵalaryn estigen saıyn qurdas bolyp qaljyńdaı bilý de bir óner ekenin sezemin.
Qoıshy men dúkenshi
Aýyldyń qaq ortasynda jápireıip, irgetasy jerge kirip ketken jaman dúken bolatyn. Slambaı atam sol dúkende satýshy. Dúkenniń ishi tar bolǵandyqtan jáshikter, taı-taı mata, maı quıylǵan temir bóshke, temir-tersek, basqa da taýarlar aralasyp, syǵylysyp turýshy edi. Al, Seıfolla atamyz taýda qoı baǵady. Qoıdy aýysymmen baǵady. Iаǵnı, eki kún taýda, eki kún úıinde bolady. Kim oılap tapqanyn qaıdam, áıteýir, taýda eki qoıshy kezek aýystyratyn kezde mindetti túrde bir shısha araq ishý dástúrge enip ketipti. Iаǵnı, aýyldan barǵan qoıshy qorjynǵa eki shısha araq sala barady, bireýin ekeýi qaq bólip ishedi, qalǵan bireýin taýda qalǵan qoıshy eki kún boıy «talǵajaý» etedi. Ár eki kún saıyn araqqa aqsha taba berý ońaı emes. Sodan Seıfolla atamyz toǵaıdan sary jylan ustap alyp, dúkenge keledi eken. Jaratylysynan jorǵalaǵan nárseden qatty qorqatyn Slambaı atamyz ysyldap, ıreleńdegen jylandy kórgende kózi baqyraıyp, qabyrǵaǵa jabysyp qalatyn kórinedi. Seıfolla bir qolynda jylan, ekinshi qolymen jaqyn turǵan jáshikten eki shısha araqty ilip alyp, qarq-qarq kúlgen kúıi shyǵyp ketedi eken. Osy jaǵdaı birneshe márte qaıtalanypty.
Birde taǵy da araqqa aqsha tappaı qalǵan qoıshy atamyz jylan ustap dúkenge kiredi ǵoı. Jaılap jáshikke qol sozyp jatsa, Slambaı atamyz «Áı, Seıfolla sen ózi bala bolyp ketkensiń be? Biz qurdas emespiz be, surasań, eki shısha araqty ásheıin-aq beremin ǵoı», depti. «Oıpyrmaı, seniń aqylyń kireıin depti ǵoı. Osy sózdi qashan aıtar eken dep júr edim. Ákel, araǵyńdy...», deıdi mynaý elp etip. Dúkenshi eki shısha araqty aldyna qoıa salady. «E, báse, osylaı bolýy kerek qoı, malades...», dep Seıfolla atamyz araqty kushaqtaǵan kúıi qarq-qarq kúlip dúkennen shyǵa beredi.
Taý alys. Jol boıy dúkendegi álgi jaǵdaıdy qaıta-qaıta esine alyp, ishteı myrs-myrs kúlgen Seıfolla qoıǵa tús aýa jetipti. Sonadaıdan ony kórgen qoıshy aldynan júgirip shyǵady. Sákeń attan túsip, amandasyp bolǵan soń, qorjyndaǵy araqtyń bireýin qoıshyǵa ustatyp, «ashyp, stakanǵa quıa ber» deıdi ǵoı. Eki kún taýda jatqan qoıshy da osy sátti qatty kútse kerek, apyl-ǵupyl tisimen araqty ashyp jiberip, stakanǵa toltyra kuıady. Attyń tartpasyn bosatyp jatqan Seıfolla atamyz anaǵan «aldymen óziń tartyp jiber» deıdi. Stakandy basyna bir-aq kótergen qoıshy kózi baqyraıyp turyp qalypty. Sóıtse, shıshanyń ishindegi araq emes, kádimgi sý eken. Japatarmaǵaı ekinshi shıshany ashady. Ol da sý. «Áp, bálem, Slambaı... Báse, eki shısha araqty qalaı ǵana tegin bere saldy dep edim, qatyrǵan eken ǵoı» degen Seıfolla atamyz sylq etip otyra ketipti. Sóıtse Seıfollanyń jylan ustap áıteýir, dúkenge bir bas suǵatynyn sezgen Slambaı atamyz eki shıshaǵa sý quıyp, aýzyn qolmen bekitip, arnaıy daıyndap qoıǵan eken. «Sóıtip, Slambaı atań meni qatyrǵan, eki kún boıy taýda boqtap jattym», dep Seıfolla atamyz meni kórgen saıyn jyr qyp aıtyp beretin.
OL QAI NATAShA?!
Bir jańa jyl merekesiniń qarsańynda Slambaı ata, ol kisiniń jubaıy Márııa apa jáne meniń ákem Ábdirash úsheýi Torǵaı jaqqa saparlap barady. Ol kezde inisi Esildiń boıynda turatyn. Shý stansasynan túsken bular ári qaraı basqa poıyzǵa otyrýy kerek. Perronda poıyz kútip otyrǵanda Márııa apamnyń oıyna bir qýlyq kele qalady. Marııa apamyz orys mektebin bitirgen, bir kisideı oryssha saýaty bar. Sol jerden bir «otkrytka» satyp alyp, Natasha degen qyzdyń atynan Seıfollaǵa quttyqtaý jiberedi. Jańa jylmen quttyqtaı otyryp, Seıfolladan balasy bar ekenin, balasy týra ózine uqsaıtynyn, jasy jetige kelip qalǵanyn juqalap jetkizedi ǵoı. Ol jyldary Seıfolla atamyz aýyldan qalaǵa qatynap, úlken zaýytta jumys isteıtin.
Arada bir apta ótkende kókemder Torǵaıdan oralady. Ol kezde kókem kolhozda sanaqshy, jumys babymen ár úıge kiredi. Sodan tańerteń Seıfolla atamyzdyń úıine bas suǵady. Balasy, kempiri úsheýi shaı iship otyr eken, «kel-kel, joǵary shyq» dep Sákeń báıek bola ketedi. Shaı ústinde baıqaıdy, úsheýiniń de kóńil kúıleri joq, bir-birin jaqtyrmaı otyr. Tipti, kempiri atamyzǵa teris qarap otyrǵan kórinedi. Soǵan qaraǵanda úıde bir urys-keris bolǵany anyq. Shaıdan keıin apamyz samaýryndy kóterip syrtqa, balasy basqa bólmege ketedi. Osy kezde Seıfolla atamyz tereń bir kúrsingen kórinedi. Sonda ákem túk bilmegensip «Kóke, ne boldy, qatty kúrsindińiz ǵoı?..», dep suraıdy ǵoı. Sonda Seıfolla atamyz «Myna bir Natasha degen bireý bále boldy, balań bar dep hat jazypty. Qaı Natasha ekenin esime esh túsire almadym. Jumystaǵy anaý qyz ba dep qoıamyn... Sodan beri úıde bereke joq, kúnde urys-keris. Bala júr qyryn qarap, apań júr teris qarap... Atańa nálet, ol qaı Natasha boldy eken, á?» dep burqyldaı jónelipti.
«Seıfolla kókemniń úıinen kúlkiden jarylatyn bolyp áreń shyqtym» dep aıtyp júrýshi edi osy oqıǵany kókem marqum.
Oralhan DÁÝIT.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
ShYMShYMA ShÝMAQTAR
Joqqa júırik jetpeıdi,
Bar joǵalyp ketpeıdi.
Kıimderi Qytaıdyń
Bazarda tur, ótpeıdi.
* * *
Qaladan da, daladan,
Dúńk-dúńk dabyl qaǵady.
Estise de estimeı,
Emeksitti joǵary.
Bátýasyz baǵany,
Tártipke kim salady!?
Antımonopolııańyzdyń,
Taýsylǵan ba, amaly.
Ákimderge aıtqanmen,
Sharapaty shamaly.
Olardyń da bar deıdi
Biletinder tamaǵy.
* * *
Qatqan Qaqpysh,
Tabys tapqysh.
О́zi mergen,
О́zi atqysh.
Jaman jeri,
Jala japqysh.
* * *
Kúni tússe qulyń,
Kúniń tússe piriń.
Jetkergen ÁBDIREIULY.
Qyzylorda oblysy.
_______________
Múıisti júrgizetin
Berik SADYR