Izraıl eliniń Rehovot qalasynda ornalasqan Vaızman medısınalyq ǵylymı-zertteý ınsıtıtýtynyń professory, qaterli isik dertin emdeýdiń tanymal mamany Ronı Seger myrza uıaly telefondy ár kez qoldanǵan tusta bólinetin elektromagnıttik óris barlyq tirshilik ıelerine, conyń ishinde adam aǵzasyna asa úlken zııan tıgizetinin dáleldep shyqty.
Budan buryn da fınlıandııalyq ǵalymdar uıaly telefonnan bólinetin radıoaktıvti sáýle adamnyń julyn-júıke júıesi men mıdaǵy qan tamyrlaryna keri áser etetini jaıly málimdegen edi. Ile-shala shvesııalyq mamandar da uıaly telefondy úzdiksiz 10 jyl qoldanǵan adamnyń estý qabileti ádettegi tulǵalarmen salystyrǵanda 39 paıyz nasharlaǵanyn baıqaǵan.
Sol sııaqty aýstralııalyq dáriger-ǵalym nerv júıesi hám isik aýrýlarynyń bilgiri Vın Kýran uıaly telefon paıdalanatyn 100 adamǵa fızıologııalyq turǵydan salystyrmaly zertteý júrgizip, baqylaýdyń nátıjesinde bulardyń kóbiniń mı qabatyn isik shalý zııanyn baıqaǵan. Bul dert arada 10 jyl ótkende tipti ulǵaıyp, ólim qaýpin týǵyzaryn anyqtaǵan. V.Kýran myrzanyń paıymdaýynsha, álem boıynsha temekiniń saldarynan jylyna bes mıllıon adam ajal qushatyn bolsa, bolashaqta uıaly telefon zııanynan ómirden ótetinder sany budan da birneshe ese kóp bolary haq deıdi.
Joǵarydaǵy ǵalamdyq qaýipti tendensııa bizdiń el turǵyndaryn da aınalyp ótpesi anyq. Dál qazir respýblıka kóleminde telekommýnıkasııanyń damýyna baılanysty, eleketromagnıttik órister joıdasyz óse túsýde. 1990 jylmen salystyrǵanda elimizde, onyń ishinde úlken jáne monoqalalarda, elektromagnıttik óristiń taralýy ondaǵan ese ósip, tipti iri qalalarda onyń mólsheri qalypty normadan 1000 ese artqan kórinedi.
Iаǵnı, qalyptan tys kóbeıgen elektromagnıttik óris adamnyń nerv júıesine, ishki aǵzalaryna, fızıologııalyq damýyna zııan keltirýmen qatar, eski aýrýlaryn qozdyryp, adamnyń sergek oılaý, jaqsy kórý, durys este saqtaý qabiletin álsiretip, jynystyq aǵza jáne embrıonnyń damyp jetilýi men qyzmetine teris yqpalyn tıgizedi eken. Ásirese júkti áıelderdiń elektromagnıttik óris aýmaǵynda bolýy ishtegi náresteni týa bitti keselge uryndyrary ǵylymı turǵydan dáleldenip otyr. Osydan birneshe jyl buryn «ekiqabat áıelderdiń uıaly telefon paıdalanýy onyń densaýlyǵyna orasan zııan tıgizedi» dep ıondyq emes sáýleden qorǵaný jónindegi Reseı ulttyq komıteti de dabyl qaqqan bolatyn.
Qazirgi tańda kúlli adam balasy, ásirese jastar kúndiz-túni «sotkaǵa» jabysyp, bir sát ajyramaıdy. Túnimen mýzyka tyńdaıdy, bir-birimen hat-habar almasady. Ǵalymdar uıaly telefondy qýattandyratyn qondyrǵy adamnan jarty metr alys bolǵany jón deıdi. Eger budan jaqyn bolsa, onda joǵary kerneýli elektr symynyń astynda uıyqtaǵanmen birdeı eken.
Sondaı-aq uıaly telefon paıdalanýshylar qatań eskeretin jaıt – qurylǵyny toqqa qosqan kúıde paıdalanýdyń qateri. Mundaı jaǵdaıda, ıaǵnı toqqa qosýly telefon antennasy joǵary deńgeıde radıasııa shyǵarady da qyzǵan qurylǵy adamnyń dene múshelerin, sonyń ishinde mıyn qyzdyryp densaýlyǵyna keri áser etedi. Tipti keıbir jaǵdaıda sapasyz smartfon saldarynan paıdalanýshy ómirimen qoshtasý jaılary da tirkelýde.
Mysaly, ótken jyly Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Qarǵaly aýylynda qýattalyp turǵan uıaly telefondy paıdalanýdyń kesirinen toq soǵyp 15 jastaǵy boıjetken kóz jumsa, jaqynda ǵana atalǵan oblystyń Qaratal aýdanynda 14 jastaǵy oqýshy toqqa qosýly telefonmen sóılesip otyrǵanda qurylǵy jarylyp, jas ómiri qyrshyn ketti.
Brıtandyq áleýmettanýshy Entonı Gıddens: «Bizdiń qoǵam nashaqorlar men maskúnemderden qashady. Olardy unatpaıdy. Bolashaqta uıaly telefonnyń zııany bul ekeýinen de asyp túserin adamzat áli sezine alǵan joq», dese, aıfonnyń atasy Stıv Djobs otbasy múshelerine úı ishinde uıaly telefon qoldanýǵa tyıym salyp, bos ýaqyttaryn kitap oqýǵa jumsaıtyn qatań úrdis qalyptastyrǵanyn málimdese, ejelgi kórshi qytaı aǵaıyndarda uıaly telefonnyń zııanyn qara buqaraǵa eskertý úshin Heıhe qalasynyń ortalyǵyna «Smartfon ustaǵan úlkennen kitap qumar bala artyq» degen oıdy ıshara etip úlken eskertkish ornatypty.
Sóz sońynda, aıtarymyz aqyn baýyrymyz Qýanysh Qolqaev: «Basyp ozǵan zııany, Talaı-talaı «myqtyny», Adam búgin uıaly, Telefonnyń tutqyny. Qulypsyz sol túrmege, Qumar-aq jurt shetinen. Qonaqta da, úıde de, Kóz almaımyz betinen...» degendeı, «uıaly telefonnyń tutqyny» bolýdan saqtanaıyq aǵaıyn!