Qashyqtan oqytý jaǵdaıynda ustazdardyń biliktiligin kóterý erekshelikteri

Munyń ústine oqytýdyń dástúrli emes bul jańa formasy oqý prosesiniń basty eki tulǵasy – muǵalim men oqý­shynyń birshama joǵary deńgeıdegi aqparattyq-kommýnıkasııalyq saýat­tylyǵyn talap etip qana qoımaı, za­manaýı sıfrly quraldar men ın­ternet platformalar, sıfrly bilim resýrstary men shapshańdyǵy joǵa­ry ınternet baılanysyn jáne t.b. al­ǵy sharttardyń bolýyn talap etip, jaǵ­daıdy kúrdelendire tústi.

Bir ǵajaby, halyqaralyq eks­pert­­­terdiń paıymdaýynsha, bilim sa­la­syndaǵy mundaı sıfrly oqý ortasyna shuǵyl bet burǵan ózgeriske qazirgi ustazdardan góri «Z» urpaqqa jatatyn mektep oqýshylary meılinshe beıim keledi eken. Amerıkalyq ǵalymdar Neıl Hoýv pen Ýılıam Shtraýstyń «urpaqtar teorııasyna» sáıkes adamnyń tulǵalyq jáne minez-qulyqtyq qa­sıetteri onyń jasópirimdik, ıaǵnı 12-14 jasqa deıingi tárbıelengen ortasy men ómir súrý kezeńiniń erekshelikterine baılanysty bolady eken. Qazirgi «Z» urpaq kúndelikti ómirimizge sıfrly tehnologııanyń dendep enip kele jatqan kezeńinde ómirge kelip, tulǵa retinde qalyptasýda. Osy sebepten belgili reseılik ǵalym A.Asmolov «HHI ǵasyrdaǵy bilim sala­­synyń bas­ty qaıshylyǵy – bul biz­derdiń, ıaǵnı ustazdardyń sıfrly qoǵamǵa beıim­delýi jaǵynan sıfrly aqyl-oı (digital mind) jaǵdaıynda ómirge kelgen balalardan qalyp qoıýy», dep atap kórsetti.

Sondyqtan bizdiń aldymyzda us­tazdardy joǵary sıfrly saýat­­ty­lyqqa, qazirgi aqparattyq-kommý­nı­kasııa­lyq tehnologııany oqý prose­sine tıimdi paıdalana bilýge úıretý mindeti tur. Tek sonda ǵana biz básekege qabiletti urpaq, álem elderi umtylyp otyr­ǵan strategııa – «5.0 qoǵamy», ıaǵnı sýperıntellektýaldy qoǵam múshelerin tárbıelep shyǵara alamyz.

Sıfrly oqý ortasynda jumys is­teý – ustazdardan múldem jańa bilik­tilik­ter men daǵdylardy talap etedi. Qa­shyq­tan oqytýdy «sýbekt-sýbekt» qatynasynda uıymdastyrý úshin ustaz­dardyń tómendegideı kásibı quzy­ret­tilikteri qalyptasqan bolýy kerek:

1) sıfrly tehnologııanyń dıdak­tı­ka­lyq múmkindikterin jetik meńgerip, ony oqý prosesine tıimdi paıdalana bilýi;

2) qashyqtan oqytýdyń ınternet platformalaryn meńgerip, ony sıfr­ly oqytýdy uıymdastyrýǵa qoldana bilýi;

3) sıfrly bilim resýrstaryn izdeý, irikteý, óz betimen daıyndaý jáne oqý­shy­larmen birge paıdalana bilýi;

4) sıfrly oqý ortasynda oqý­shy­larmen «sýbekt-sýbekt» turǵyda keri baılanys ornata bilý jáne olardyń oqý jetistigin obektıvti, krıterıaldy baǵa­laı bilýi;

5) sıfrly quraldardy paıdalana otyryp oqýshylardyń óz betimen bel­sendi tanymdyq is-áreket etýin qa­lyp­tastyrý;

6) sıfrly sabaqty josparlap, ony ınternet-platformany paıdalana otyryp ótkizý daǵdylaryn meńgerýi qajet.

Ustazdar atalǵan arnaýly daǵdy­larmen qosa dástúrli formatta qolda­nylatyn keıbir ádis-tásilderdi de jańa negizde paıdalana bilýge mashyqtanýy qajet. Mysaly, qashyqtan oqytýda oqýshylardyń yntasyn arttyrý jáne olardyń óz betimen belsendi túrde tanymdyq is-áreket jasaı bilýi asa qajet. Oqýshylardyń oqý motıvin qa­lyptastyrýda dástúrli oqytýda qol­danylatyn problemalyq jaǵdaıat qalyptastyrý ádisin keńinen qoldanǵan jón. «Kez kelgen izdenis tańǵalý men oı­daǵy qaıshylyqty sheshýden bastalady» dep uly oıshyl Sokrat aıtqandaı, oqýshylar óz izdenisin problemany sheshýden bastaıdy.

О́zime mektepte fızıkadan sabaq bergen Juldyzbaı Esbosynov aǵaı ár jańa sabaqty problemalyq sıtýasııa qurý­dan bastaıtyn. Kezekti bir sabaqta aǵaıymyz synypqa kirip kelip elektr shamyn jaǵyp jiberip, «kúnde keshkisin elektr shamyn jaqqanda, balalar, Maıkl Faradeıge raqmet aıtyńdar», dedi. Faradeı degen kim, oǵan nege raq­met aıtýymyz kerek dep bárimiz eleń ete qaldyq. Sóıtip fızıkanyń eń bir kúrdeli taqyryptarynyń biri elektromagnıttik ındýksııa zańyn teo­rııalyq jaǵynan da, praktıkalyq mańyzy jaǵynan da mán-maǵynasyn tereń uǵynyp, Faradeıge ne úshin rahmet aıtýymyz kerek ekenin túsindik. Mundaı yntamen oqylǵan, teorııasy men praktıkasy ushtasqan sabaqtar ómir boıy este qalatyny, oqýshylarda fýnk­sıonaldyq saýattylyq qalyptas­tyratyny daýsyz.

Jalpy A.Masloýdyń «qajet­ti­li­k­­ter teorııasynan» týyndaıtyn mo­tıv­ter taksonomııasyna súıensek, kósh­­basshy bolýǵa, ózin qorshaǵan or­taǵa jaqsy ja­ǵy­nan moıyndatýǵa um­tylý – ár tul­ǵanyń jan-dúnıesinde bar qasıet. Demek ustaz oqýshynyń osy qasıetin damyta bilýi, syrttaı uıym­dastyrylǵan motıvtiń ishki motıvke aınalýyna yqpal etýi tıis.

Berilgen oqý materıalyn óz betimen tereń uǵynýda B.Blým taksonomııasy maq­sattaryn ıgerýge baǵyttalǵan deń­­geılik tapsyrmalar júıesin qol­danǵan tıimdi. Bul kezde oqýshylar «bilý» deńgeıinen «túsinýge», odan ári «qoldaný» deńgeıine jetip, qara­paıym­nan kúrdelige qaraı jeke damý traek­torııasymen kóterile otyryp, beril­gen oqý materıalyn óz beti­men tereń ıge­redi.

Jalpy qashyqtan oqytýdy uıym­das­­tyrǵanda tıimdi pedagogıkalyq tehnologııalardy: keıs-tehnologııasy, «tóńkere oqytý» jáne «úsh ólshemdi ádistemelik júıe» tehnologııalaryn paıdalanǵan jón. Ustazdardy qashyq­tan oqytýdyń ádis-tásilderin úıretýge arnalǵan vebınar, onlaın kýrstardy, sondaı-aq I toqsan úshin barlyq synyp pen barlyq pánniń eki tildegi sıfr­ly sabaqtarynyń kontentin jasaý­da «О́rleý» BAUO» óziniń ustazdardyń biliktiligin qashyqtan arttyrýdaǵy tájirıbesin paıdalandy.

Ulttyq ortalyq 2012 jyldan beri «Blended Learning» – aralas oqytý for­ma­tyndaǵy kýrstaryn ótkizip keldi. Bul formatta 2012-2019 jyldar ara­lyǵynda 7014 JOO pedagogıkalyq maman­dyqtarynyń oqytýshylary, 2017 jyldan bastap 2500 orta mektep ustaz­dary biliktilik arttyrý kýrstarynan ótti.

Biliktilikti arttyrý salasyn sıfr­landyrý aıasynda «Robottehnıka negiz­deri», STEM, STEAM oqytýǵa arnalǵan kýrstar ótkizildi.

Bıyl Bilim jáne ǵylym mı­nıstri­niń buıryǵyna sáıkes 18 naýryz­dan bas­tap barlyq kýrstar onlaın formatqa kóshirildi. Búginge deıin on­laın formatta 18 916 tyńdaýshyny qam­tyǵan 803 qysqa merzimdi onlaın kýrs, ja­ńar­­­tylǵan mazmun boıynsha 13 580 us­taz­dy qamtyǵan 527 onlaın kýrs ótti.

Osy merzim ishinde ustazdardy kýrs­­tan keıingi ádistemelik qoldaý maq­­­satynda onlaın formatta 35 konferensııa, 287 vebınar, 30 dóńgelek ústel, 39 sheberlik synyp, 10 trenıng ót­kizildi.

Ustazdardyń sıfrly resýrstardy sabaqta paıdalana bilý jáne zamanaýı­ sabaqtardy ótkize bilýi sheberligin art­tyrý maqsatynda 2017 jyldan be­ri «Pedagogıkalyq ıdeıalar panorama­sy» atty respýblıkalyq konkýrs ót­ki­zilip keledi. Konkýrs negizinde 2500-den astam bilim salasynyń bar­lyq deńgeıiniń úzdik sabaqtary men dáristeri «О́rleý» bilim kanalyna ornalastyryldy.

Budan bólek jaz aılarynda Ult­tyq ortalyqtyń oqytýshylary mek­tep­terdiń úzdik ustazdarymen bir­lese otyryp jańa oqý jylynyń I toq­­sany úshin 5 myńǵa jýyq sıfrly sabaqtyń kontentin daıyndady. Bul sıfr­ly resýrstar – ustazdarǵa sıfr­ly sabaqtardy josparlaı bilýge, sa­baqqa qajet sıfrly materıaldar­dy jasaı jáne qoldana bilýge, oqý­shy­larmen keri baılanysty qura bilý­diń ádis-tásilderine úıretetin ádis­­teme­lik nusqaýlyq. Búgingi tańda bar­lyq sabaq «О́rleý» bilim kanalyna orna­las­tyrylǵan, qoljetimdi. Kanal­dyń qazirgi kezde 225 myń tirkelgen tu­raq­ty paıdalanýshysy jáne 27 mln kór­setiliminiń bolýy (bul sıfrlar kún saıyn ósýde) – ustazdardyń atalǵan sıfrly resýrstardy keńinen paıdalanyp jatqanynyń dáleli.

Osylaısha «О́rleýdiń» You Tube-tegi bilim kanalyndaǵy bul vıdeomaterıaldar respýblıka ustazdarynyń qashyqtan oqytý kezindegi kúndelikti sabaqqa paıdalanatyn birden bir júıelengen sıfrly oqý-ádistemelik quraly bolyp otyr.

Ustazdardyń sıfrly biliktiligin arttyrý, ozyq tájirıbelerimen bóli­sýde jáne ınstıtýt trenerlerimen úne­mi baılanysta bolýynda ulttyq orta­lyqtyń áleýmettik jelilerdegi «Onlaın vebınar», «Kýrstardaǵy qy­zyqty sátter», «Ustazǵa kómekshi re­sýrs­tar», «Trenerlermen onlaın kez­desý», «IT fıshka» t.b. rýbrıkalar ustaz­dardyń kásibı ósýine qajet ádistemelik nusqaýlyqtardy qamtıtyn mańyzdy dıdaktıkalyq quraldar bolyp sanalady. Atalǵan áleýmettik jelilerdiń 30 myńnan astam túraqty paıdalanýshysy bar.

Ustazdardyń qashyqtan oqytý bo­­ıyn­­sha biliktiligin jan-jaqty qa­lyp­­tastyrý maqsatynda «О́rleý» BAUO» AQ «Qashyqtan oqytý: sabaq­ty ázirleýden bilim berý prosesin uıym­dastyrýǵa deıin» atty ashyq on­laın kýrs baǵdarlamasyn jasap, qyr­kúıek aıynyń 5-shi juldyzynan bas­tap qoldanysqa engizdi. Eki aptanyń ishinde onlaın kýrsqa 8 myńnan astam tyńdaýshy jazylyp, 4 myńnan astam ustaz sertıfıkat aldy.

Bıylǵy oqý jylynyń I toqsany qashyqtan oqytý formatynda ótetin bolǵandyqtan «О́rleý» BAUO tamyz aıynyń 10-30 juldyzdary aralyǵynda ustazdarǵa arnalǵan 533 vebınar, ata-analar jáne oqýshylarǵa arnalǵan 588 vebınar ótkizdi. Vebınarǵa 260 myń pedagog, 780 myń ata-ana men oqý­shy­lar qatysyp (You Tube-te orna­lasqan materıaldardy óz betimen oqyp, ıger­genderdiń sany budan eki ese kóp) qa­shyq­tan oqytýdyń erekshelikteri men osy formatta bilim alýǵa qajetti nus­qaýlar aldy.

Munyń syrtynda Ulttyq ortalyq us­tazdar qashyqtan oqytý platforma­larymen jumys istegende bógde tul­ǵalardyń sabaq prosesine aralasyp, kedergi keltirmeýi, oqýshylardyń oqý materıalynan bólek ártúrli oqý men tár­bıege jat sıfrly resýrstardy paı­dalanbaýy t.b. onlaın sabaq ót­kizýge keri áser etetin faktorlardan qor­­ǵaý maqsatynda «Qashyqtan oqytý ke­zin­degi kıberqaýipsizdik» atty onlaın vebınar uıymdastyryp, ony «О́rleý» bilim kanalyna qoljetimdi túrde ornalastyrdy.

Bul materıaldarmen bir aptanyń ishinde 700-den astam ustaz tanysyp, qajetti nusqaýlar aldy.

Osylaısha Ulttyq ortalyq pandemııa kezinde ustazdardyń biliktiligin qashyqtan oqytý formatynda tıimdi ótkizip qana qoımaı, ustazdardyń kún­delikti sabaqty osy formada ótkizýge qajet barlyq ádis-tásilderi qamtylǵan zamanaýı sıfrly-ádistemelik nusqaý­larmen qamtamasyz etip otyr.

Árıne bul indet te ótip, oqýshylar dástúrli formada, ustazymen tikeleı qa­rym-qatynasqa túsip, óz synyptas­tarymen birlese sapaly bilim men sa­­naly tárbıe alatyn kún de alys emes dep senemiz. Áıtse de, «О́rleý» BAUO» jasap shyǵarǵan sıfrly oqý mate­rıal­darynyń dástúrli formadaǵy sabaqtardy da tıimdi ótkizýge qajet ekeni daýsyz.

Jaýymbaı QARAEV,

«О́rleý» Biliktilikti arttyrý ulttyq ortalyǵy basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary, pedagogıka ǵylymynyń doktory