Ejelgi eskertkishterge baı Atyraý – Kaspıı oıpaty kóne zamannan Eýropa men Azııany jalǵastyrǵan jol toraptarynyń boıynda ornalasqan. Bul ólkeni adamdar myńdaǵan jyl burynǵy mezolıt, neolıt (jańa tas) zamanynan mekendeı bastaǵany tarıhı derekterde dáleldenip otyr. Kaspıı teńizi jaǵalaýynyń tylsym tabıǵaty kóne zamanan bul aımaqqa adamdardyń jappaı qonystanýyna sebep bolǵan.
Edil men Jaıyq ózenderiniń sýy Kaspıı teńizine quıylady. Buǵan qosa kezinde Jem men Saǵyz, Oıyl ózenderiniń de mol sýy teńizge quıylýshy edi. О́zender jaǵalaýyndaǵy orman-toǵaılar ań men qusqa, al sýy balyqqa toly bolatyn. Tasyǵan kezde ózender sýy jaıylymdyq alqaptardy basyp, júzdegen kól men kólshik paıda boldy. Qazirgi kezeńde Jem, Saǵyz ben Oıyl ózenderiniń sýy teńizge jetpek túgili sýalyp, arnalary qurǵap jatyr.
О́ńirdegi qum shaǵyldarda ejelgi adamdar meken etken turaqtar kóp kezdesedi. Bul meken-turaqtardaǵy jádigerler kvarsıt, kremnıı jańqalary, tas dáýirindegi eńbek quraldary retinde belgili bolyp otyr. Bular topyraqqa kómilgen jabyq oryndar emes. Qumdy dóńderdiń kóshýi saldarynan syrtqa shyǵyp qalǵan.
Sheńber. Dıametrleri 50 – 180 metr
Tabylǵan eskertkishterdiń kóbi shetkeri aımaqtarda ornalasqan. Bul jerlerde tushy sý alý úshin shegendelgen qudyqtar qazylyp paıdalanylǵan. Al qudyqtar mańyndaǵy meken-turaqtardy adamdar, tas ǵasyrynan orta ǵasyrǵa deıin mekendegen. Orta ǵasyrda qudyqtar kerýender úshin damyldap, shól qandyryp, kúsh-qýatyn tolyqtyrǵan oryndar bolǵanyn kórsetedi. Kerýender qudyqtar tizbegi boıymen qozǵalyp, kerýen joldary qalyptasqan. Turaqtardyń araqashyqtyǵynyń jaqyn bolýy, adamdardyń birshama tyǵyz qonystanǵanyn kórsetedi.
Sońǵy zertteýlerden Naryn, Taısoıǵan, Búırek jáne Saryqamys qumdarynan kóptegen kóne mekender men turaqtar anyqtaldy. Qum arasynan mezolıt, neolıt, temir, ortaǵasyrlyq eskertkishter men keıingi zamanǵy zırattar men qulpytastar kóptep kezdesedi. Sonymen birge Atyraý-Kaspıı oıpatynan kóptegen belgisiz jumbaq qurylystar men eskertkishter tabyldy. Bul eskertkishterdi bergi dáýirlerdegi eskertkishter qataryna qosýǵa kelmeıdi.
Birinshiden, olardyń qaı kezeńde jasalǵany belgisiz. Ekinshiden, qandaı maqsatta salynǵany nemese qandaı qyzmet atqarǵany týraly derekter tabylǵan joq. Mundaı qurylystar ǵylymda geoglıfter dep atalady. Ǵylymı anyqtamada geoglıf – jerge oıyp salynǵan, uzyndyǵy tórt metrden asatyn geometrııalyq nemese beıneli órnek. Keıbir geoglıfterdiń úlkendigi sonshalyq, olardy tek áýeden ǵana kórýge bolady.
Sheńber. Dıametri 170 metr
Geoglıfterdi salýdyń birneshe túri bar. Biri – jerdiń betki qabatynan belgili bir tereńdikke deıin qazyp, tańba túsirý. Al ekinshisi – arnaıy qıyrshyq nemese iri tastardy tósep, beıne jasaý. Úshinshi túri – aǵashtardy belgili bir beıne jasaı otyryp egý.
Atyraý jerinde tas, qıyrshyq tas jáne aǵash joq bolǵandyqtan, geoglıfter or qazý jáne topyraq úıý arqyly jasalǵan. Bulardyń kóbisi bıikten ǵana kórinedi. Sońǵy kezde aımaqta ondaǵan geoglıf anyqtalyp otyr. Olardy adamdardyń jasaǵany nemese tabıǵattyń tylsym kúshimen beınelengeni ázirge belgisiz. Ony aldaǵy zertteýler anyqtamaq.
Solardyń arasynan jaqsy saqtalǵan birneshe geoglıfke sıpattama berer bolsaq, aldymen nazar aýdarary – tasbaqa. Bul Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Qarabaý aýylynan 27 shaqyrymda soltústik-batysta ornalasqan. Kólemi – 900h400 metr. Qumdy sazdy topyraqqa jolaqty syzyqtarmen tasbaqa beınesi salynǵan. Bul tabıǵattyń tylsymy ma, álde adam qolymen jasalǵan ba? Tipti onyń jasalý maqsaty men salynǵan ýaqyty týraly derekti kezdestire almaı otyrmyz.
Ekinshisi – krest. Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy – Qulsary qalasynan 54 shaqyrym qashyqta, ońtústik-batystan tabyldy. Krest salynǵan jer Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynan shyǵysqa qaraı 13 shaqyrym jerde jatyr. Munyń da aýmaǵy shaǵyn deýge kelmeıdi. О́ıtkeni kólemi – 45h30 metr, eni – 8 metr. Qaı zamanda jasalǵany belgisiz.
Úshinshisi – kún ǵıbadathanasy. Onyń kólemine toqtalsaq, dıametri – 150 metr, syrtqy qamal-jal bıiktigi – 2,5, eni 8 metr. Qamal-jal syrtyn eki-úsh qatar tizbekpen 196 apan shuńqyr aınala qorshap tur. Olardyń dıametrleri – 2-6 metr, al tereńdigi 1-2 metr shamasyn quraıdy. Soltústik jaq betinde apan shuńqyr tórt qatarǵa deıin barady.
Tasbaqa. Kólemi 900h600 metr
Qamal-jal ishi tegis, alań dıametri – 90 metrge jetedi. Ońtústiginde jol bar, onyń eni 6 metrge sozylady. Kúnniń beınesine uqsaýyna baılanysty ony kún ǵıbadathanasy deıdi. Qazaqstanda buǵan uqsas qurylys kezdesken joq. Qandaı maqsatta salynǵany belgisiz bolǵanymen, onyń ýaqyty shamamen bizdiń zamanymyzǵa deıin II ǵasyr deýge bolady.
Tórtinshisi – juldyz. Kólemi – 225h150 metr. Bul – 200 metrlik uzyn syzyqtardan jáne dıametri 10 metrlik 12 juldyz obadan turatyn qurylys. Alǵabas aýylynyń ońtústik-shyǵysynda 7 shaqyrym qashyqta oryn tepken.
Besinshisi – tórtkúl-sheńber. Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Batyrbek aýylynyń batysynda 2 shaqyrymda ornalasqan onyń dıametri 100 metr, tórtburysh kólemi 150h150 metr. О́kinishke qaraı, bul qurylystyń basqa deregi áli kezdespeı otyr.
Árıne, osyndaı geoglıfterdiń jasalýy týraly ártúrli pikirler aıtylady. Biraq Atyraý óńirindegi geoglıfter osy kezge deıin júıeli zerttelmeı keledi. Olardy zertteý qolǵa alynar bolsa, biraz qupııany bilýge jol ashylar edi.
Sheńber, tórtburysh. Kólemi 150h150 metr
Marat QASENOV,
arheolog, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
Atyraý oblysy