Qusmuryn – sýly, nýly, kórikti tarıhı meken. Onyń ataýy kólemi jaǵynan Qazaqstandaǵy iri sý basseıinine jatatyn Qusmuryn kóliniń ataýyna baılanysty qalyptasqan. Qusmurynǵa Obaǵan ózeni qulap, odan qaıta aǵyp shyǵady. Mundaı kórinis Qazaqstanda Zaısanǵa quıyp, qaıta shyǵatyn Ertis ózenine de tán. Kóldiń mańynda qońyr kómirdiń mol qory da bar.
HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda aǵa sultan Shyńǵys Ýálıhanov basqarǵan Amanqaraǵaı okrýginiń ortalyǵy bolǵan Qusmuryn bekinisi de osy kól jaǵasyna qonys tepken edi. Shyńǵystyń otbasynda qazaqtyń ataqty ǵalymy Shoqan Ýálıhanov dúnıege keldi. Joshy ulysynyń «shekpeninen» shyqqan túrki halyqtaryna ortaq mura, Altyn Ordanyń ataqty bas begi (beklerbegi) Edige bı týraly jyrlanatyn «Edige» eposynyń alǵashqy jazba nusqasy osy Qusmurynda hatqa tústi. Jyrdy 1842 jyly Jumaǵul aqynnyń jyrlaýynan jazyp alǵandar – aǵa sultan Shyńǵys Ýálıhanov pen onyń aǵaıyndas týysy Ahmet Jantórın sultan. Keıin qoljazba jas ǵalym Shoqan Shyńǵysulynyń súzgisinen ótip, ǵylymda «Qusmuryn tizimi» nemese «Shoqan nusqasy» retinde tanylady.
Kórki tartymdy, tarıhı meken Qusmurynǵa qatysty aıtpaq bolyp otyrǵan oıymyz – kóldiń ataýy. Onyń ataýy, syrt qarǵanda, eshbir sókettigi joq, óz ornynda turǵan sekildi. Al osy ataýǵa ishteı úńilsek, tildik qoldanysqa úılese bermeıtin qarama-qaıshylyq bar. Ol qarama-qaıshylyq adam balasyna qoldanylatyn «muryn» sóziniń ań-qusqa qoldanylýynda bolyp otyr. Qazirgi tanymda «Qusmuryn» ataýy – «qus» jáne «muryn» degen sózdiń birigýinen qurylyp, kól mańyndaǵy qyrqanyń keskini qustyń tumsyǵyna uqsaıtyn bolǵandyqtan osylaı atalyp ketken degen pikir qalyptasqan.
Qazaq qaı ýaqytta qustyń tumsyǵyn «muryn» dep atap edi? Tilimizde ań-qustyń, jan-janýarlardyń tynys alý múshesi ornalasqan bóligin «tumsyq» nemese «tanaý» dep ataý berik ornyqqan. Olaı bolsa, myna jerde ol nege aıaq astynan adamǵa qarap aıtylatyn «murynǵa» aınalyp ketedi? Qısynsyz ekeni oı júgirtken kisige aıqyn baıqalady.
Al osyndaı qısynsyz pikirdiń týyndaýyna Sábıt Muqanovtyń Shoqan týraly jazǵan «Aqqan juldyz» romany sebep boldy. Onda jazýshy: «Bekinistiń syrt jelkesindegi qyrqanyń tumsyǵy saǵymdy kúnderi alystan qaraǵan adamǵa qonǵaly kele jatqan alyp qustyń tumsyǵyna uqsaýyna qaraı atalyp ketken», – dep jazady. Demek, qus tumsyǵyna (nazar aýdaryńyz: jazýshy «muryn» dep jazbaıdy, «tumsyq» deıdi) uqsaıtyn qyrat tek saǵym oınaıtyn jaz aılarynda ǵana baıqalyp, ózge mezgilde ol kórinis kózge kórinbeıtin bolǵan ǵoı. Al sol ýaqytsha kórinis qalaı kóldiń ataýyna aınalady? Munda da bir shıkilik bar ekeni anyq kórinip tur. «Shıkilikke oranǵan» ataýda kóneden qalǵan syr bar ekeni kúmánsiz. О́mirdiń zańy solaı. Shıkilik bolsa – qupııa jatqan bir syr bar. Maqsat sol syrdy ashý.
Álqıssa, qazaq ań-qustyń, sol sııaqty jan-janýarlardyń tynys alý múshesi ornalasqan dene bóligin «muryn» demeı, «tumsyq» deıdi. Tabıǵattaǵy bizge tanys ań-qus balasynyń tumsyǵy ártúrli: biri úshkir, súıir, biri jalpaq, endi biri dóńes. Uzyndyq turǵysynan da túrlishe: qysqa, uzyn. Demek, qus tumsyǵynda birizdilik joq. Birizdilik joq jerde, adam balasynyń tildik tanym beınesinde turaqty sýret, kórinis qalyptaspaıdy.
Qazaq jáne ózge de túrki tildes halyqtar «muryndy» tek adamǵa qatysty ǵana aıtady. Ne sebepten? Sebebi adamnyń bet-júzinde «muryn» bolmasa, ol bir tep-tegis keskin beredi. Muryn – bet-júzdiń sáni. Sondyqtan qazaq «Er muryndy, at erindi bolady» degen. Sonymen qatar «qyr muryn», «súıir muryn», «dóń muryn», «domalaq muryn», «taý muryn», «jalpaq muryn» dep murynnyń túrli sıpattaryn belgileıdi. Al muryny kishkentaı adamdardy «pushyq» deıdi.
Qus, jan-janýarǵa qatysty «tumsyq» pen adamnyń «muryny» týraly tildik beınelerdi nege salystyra berip otyrmyz? Sebebi bizdiń paıymymyzsha, «Qusmuryn» ataýy «qusqa» da qatysty emes, qustyń «murynyna» da qatysty emes.
Túrki tilderinde «muryn» (mýrýn nemese býrýn) sózi birneshe maǵynaǵa ıe. Orys zertteýshisi Maks Fasmerdiń «Orys tiliniń etımologııalyq sózdiginde» «mýrýn men býrýn» fonetıkalyq aýytqýlarmen beriletin túrkilik bir túbirli sóz retinde qarastyrylyp, onyń orys tilinde tórt túrli maǵynasy bar ekeni aıqyndalǵan. Sol tórt túrli maǵynanyń biri «peschanaıa mestnost» degendi bildiretinin aıta kele, ol uǵym túrkiniń «peschanaıa kosa», «mys, nos» degen sózderinen aýysqan dep tujyrymdaıdy. Mundaǵy «peschanaıa kosa» – bul qumshaýyt qaıyr (túbek), al orys tilindegi «mys» degenimiz – teńizge nemese kólge suǵynyp enip turǵan jer bóligi (qazaqsha maǵynada, túbek) ekeni belgili. Demek, «Qusmuryn» ataýyndaǵy «muryn» – ol kóne túrki tilindegi «túbek nemese qaıyr». «Túbek nemese qaıyr» dep qazaq sýǵa suǵyna enip turǵan jer bóligin ataıdy.
Sonymen, «murynnyń» maǵynasy ashyldy. Endi «qus» degen bólikke keleıik. Atalmysh ataý – túrki tilderindegi «qos, kýsh», ıaǵnı «eki» degen maǵyna beretin sózdiń fonologııalyq dybystalý turǵysynda ózgergen túri, úlgisi. Bashqurstanda «Kýshtaý» degen jer bar. Onyń maǵynasy – «Qostaý». Bıylǵy jazda jergilikti halyq «Kýshtaýdy» shıkizat úshin qoparmaq bolǵan ınvestorlardan qorǵap qalǵanyna bárimiz kýá boldyq. Al «qos» degen tirkespen keletin toponımder qazaq tilinde «jyrtylyp-aıyrylady».
«Qos»-ty «qus»-qa ózgertip turǵan qubylys – qazaq tiliniń úndestik zańy. Birikken sózdegi erindik daýysty dybys bolyp sanalatyn, myqty «u» dybysy bar «muryn» bóligi alyńǵy bólikte turǵan «qos» sózin ózine úndes bolýǵa «májbúrlep» (keıingi yqpal), «qos»-ty «qus»-qa ózgertken. Tildiń osy bir kózge anyq baıqala bermeıtin názik tusyn bizder durys baǵamdamaı, aspanda ushyp, jerge qonatyn qus ataýyna balap jibergenbiz.
Uzyn sózdiń qysqa qaıyrymy, «Qusmuryn» degen ataýdyń kóne maǵynasy «Qos túbek» degendi bildiredi. Ataýdyń kólge, sýly jerge qoıylǵanyn eskersek, «Qostúbektiń» qısyny ábden kelip tur. «Túbek», ádette, sý deńgeıinen bıik jota bolyp keledi. Adamnyń muryny da beıne bir tegis bet-júzdegi bıik jota syndy. Al ań-qus, jan-janýarlardyń dene múshelerindegi tynys alý joldarynda mundaı erekshilik joq bolǵandyqtan ony «muryn» demeıdi, «tumsyq» nemese «tanaý» dep ataıdy.
Ata-babamyz atalmysh kóldi «Qos túbek», ıaǵnı «Qosmuryn» dep ataǵanynda bir sebep bar ǵoı dep, zamanýı quraldarǵa júginýdi jón kórdik. Sóıtip Google-diń kóktegi spýtnıkten túsirgen kartasyna nazar aýdarǵanymyzda, tańdanystan shalqamyzdan tússe jazdadyq. Onda Qusmuryn kóline suǵyna enip jatqan eki túbek taıǵa tańba basqandaı kórinip tur (sýretti qarańyz).
Astynda aeroplany, qolynda spýtnıktik kartasy joq, mingeni tek attyń ústi bolǵan ata-balarymyzdyń jer bederine, jer-sý ataýlaryna at berýdegi tapqyrlyǵyna ári qarapaıymdylyǵyna qaıran qalasyz!
«Bir joqty bir joq tabady» degendeı, Qostúbektiń birin buryn «joǵaltyp» alǵan edik. Ol bylaı bolǵan edi: 2005 jyly bizder Shoqannyń 170 jyldyǵyna oraı, Ýálıhanovtar urpaǵy, tarıhshy ǵalym Edige Jansultanuly Ýálıhanovpen birge Qusmurynǵa saparlaǵan bolatynbyz. Sonda jergilikti turǵyndar bizderdi kóldiń jaǵasyndaǵy «Taýqusmuryn» degen jerge apardy. Taýqusmuryn – kólge suǵyna tóngen bıik jota. Jotanyń ústi qalyń ósken aqseleý. Taýqusmurynnyń ústinen kól anyq kórinedi eken. Tek kól emes, bul tóńirektiń kókjıekke ulasqan keńistigi aldyńyzǵa jaıylady. Kóldiń kók maısa bitken tegis jaǵalaýy Shyńǵystyń bıe baılaǵan jeri kórinedi. Aýyl azamattarynyń aıtýynsha, Shyńǵys aýylynyń ıgi jaqsylary bas qosatyn tóbe osy Taýqusmuryn bolǵan. Kól jaǵasyndaǵy «Taýqusmuryn» (úlken) dep atalatyn túbektiń «Kishiqusmuryn» dep atalatyn syńary da bolýy ǵajap emes qoı dep oılap ketkenbiz... Myna sýrette biz ony taptyq.
Mine, «Qusmuryn» ataýynyń tarıh qoınaýyna qonaqtap, kónergen kómbesinde osyndaı syr bar.
Almasbek ÁBSADYQ
QOSTANAI