Taıaýda astronomdar ǵalamdaǵy qyzyq qubylystyń birin anyqtady. Ǵarysh túkpirindegi alyp «qara qurdymdy» alty galaktıka aınalyp júr eken. Ǵalymdardyń aıtýynsha, bul erekshe aspan denesi «Úlken jarylystan» keıin paıda bolǵan kórinedi.
Bul jańalyqtyń astronomııa salasynda mańyzy zor. О́ıtkeni ǵalamdaǵy mundaı qubylystar ǵaryshty tanyp, túsinýge múmkindik bermekshi. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, erekshe «qara qurdym» Kúnnen mıllıardtaǵan ese aýyr kórinedi. Kún júıesi «Qus joly» galaktıkasynda ornalasqan. Bizdiń galaktıkanyń ortasynda da dál osyndaı alyp «qara qurdym» bar. Ol jan-jaǵyndaǵy juldyzdar men aspan denelerin qomaǵaılana jutyp, sát saıyn ulǵaıyp kele jatqany belgili. Mıllıardtaǵan jyldan keıin osy «qara qurdym» búkil «Qus jolyn» taýysatyny da túsinikti. Osyndaı «ashqaraqtyń» bolmys-bitimin túsiný qashanda da ózekti. Endeshe, ǵaryshtyń túkpir-túkpirindegi galaktıkalar men «qara qurdymdardy» baqylaý «Qus jolynyń» keleshek taǵdyryn esepteýge múmkindik beredi.
Bylaıǵy jurt úshin ǵalamnyń úlkendigin ańǵarý qıyn. Oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin ǵaryshty kúndelikti ólshemge salyp kóreıik. Eger jerdi golf dobyna teń dep alsaq, bizge eń jaqyn aspan denesi Aıǵa deıingi qashyqtyq 1,3 metrdi quraıtyn edi. Mundaı jaǵdaıda Kúnniń dıametri 4,6 metrge deıin kishireıedi. Jermen aradaǵy qashyqtyq 500 metrge teń. Iаǵnı «máńgilik úıimizdi» osynshalyqty kishireıtkenniń ózinde Kúnge jetý úshin 5 mınýttaı ýaqyt jumsaımyz. Al Kún júıesindegi eń shetki planeta Neptýnǵa deıingi qashyqtyq 15 shaqyrymnan asady. Jahandy osynshalyqty syǵymdaǵannyń ózinde «Qus jolynyń» dıametri 3,8 mıllıard (!) shaqyrymǵa jetip jyǵylady.
Endi elestetip kórińiz. Kún júıesi – galaktıkadaǵy sansyz kóp juldyzdyń biri. Ǵalymdardyń esepteýi boıynsha jerdegi búkil qum túıirshikterin jınaǵannyń ózinde «Qus jolyndaǵy» juldyzdar sanynan kem túsetin kórinedi. Kózge kórinetin ǵaryshtyń kólemi tipten orasan. Biz úshin óte alyp kórinetin «Qus jolynyń» ózi ǵalamdyq deńgeıde tarynyń dánindeı ǵana bolmaq.
Munyń bári, árıne, ǵalymdardyń uzaq ýaqyt boıy tynymsyz jumysynyń, uıqysyz ótkizgen túnderdegi esepteýleriniń nátıjesi. Plýton men Arhımedten bastalyp, Ál-Bırýnı men Ál-Farabıler jalǵastyrǵan, Nıýton men Eınshteın jańa kezeńge kótergen ǵalamdy túsinýge talpynýdyń jemisi.
Búginde de ǵaryshty tanyp-bilýge umtylý toqtaǵan emes. Ásirese, bul turǵyda fılantrop Ilon Masktyń josparlary kóp. Máselen, ol aldaǵy birneshe jyl kóleminde jer-jahandy tegin ınternetpen qamtamasyz etpek. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin SpaceX kompanııasy Starlink jobasy aıasynda 12 myń spýtnık ushyrýdy kózdep otyr. Qazirdiń ózinde aspanda 700-den astam Starlink jer serigi ushyp júr.
Mundaı «noý-haýdyń» paıdasyn alǵash Sıetl qalasynyń turǵyndary kórmek. Ilon Mask jyl sońynda búkil Soltústik Amerıka qurlyǵy jańa jobanyń jemisin kóretinin aıtady. Jalpy, SpaceX kompanııasy Starlink jobasyn 2027 jylǵa deıin aıaqtaýdy kózdep otyr.
Sondaı-aq Ilon Mask keleshekte Marsty ıgerýdi kózdeıtinin qazirdiń ózinde bıik-bıik minberlerde aıtyp júr. Onyń jospary boıynsha adamzat Jerden tysqary, basqa planetalarda ómir súretin kún alys emes.
Jer men Kúnniń qashyqtyǵyn alǵash ólshegen kóne grek astronomy Arıstarhty, Andromeda galaktıkasy týraly egjeı-tegjeıli jazyp qaldyrǵan ıslam ǵulamasy Ábdýrahman ás-Sýfıdi, ǵaryshty zertteýge ólsheýsiz úles qosqan Nıkolaı Kopernık, Galıleo Galıleı, Iogann Kepler, Isaak Nıýton, Eınshteın sekildi ǵalymdardy ǵalamdy zertteýge qyzyǵýynda, Ilon Masktardyń basqa planetaǵa qonys aýdarýǵa umtylýynda ortaq bir nárse bar. Ol – adamzattyń bolmysyn túsiný arqyly aqyl ıesiniń jańa damý satysyna kóterilýine jaǵdaı jasaý.
Osyndaı tehnologııa men ǵylym qansha damyp ketse de, shartaraptyń burysh-buryshynda áli kúnge deıin isher as, kıer kıim tappaı júrgen adamdar jeterlik. BUU-nyń esepteýi boıynsha 700 mıllıonǵa jýyq turǵyn kún saıyn ashqursaq uıyqtaıdy eken. Taıaý Shyǵystyń tynyshy qashyp, Afrıkanyń kóptegen elinde basbuzarlar oıran-topan salyp, Iemende balalar ashtyqtan qyrylyp, Taýly Qarabaq sekildi shıelenisti óńirlerde áskerler bir-birin aıaýsyz jaıratyp jatyr. Quddy álem «qara qurdymǵa» ketip bara jatqandaı...
Osyndaıda adamzattyń basqa planetany baǵyndyrý, ǵaryshty ıgerý josparlary ıgiliktiń bar ekenine senim uıalatady. Bálkim, kúnderdiń bir kúni Jer-Anadaǵy kúrdeli túıinniń bári tarqap, Marsqa masattana baratyn kez keler...