Para bermeı, bara berse qaıtedi?

Kóp asqanǵa bir tosqan qaıt­se de bolady. Osy máselege Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta basa mán be­rip, kúni keshe «Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl máse­le­leri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıǵan edi. Alaıda bul ózgerister men tolyqtyrýlar ne beredi degen zańdy saýal paıda bolary anyq. Bilýimizshe, zań sy­baılas jemqorlyq kóri­nis­te­rin júıeli túrde aldyn alý boıynsha qosymsha sharalar engizýge baǵyttalypty. Endi budan bylaı Azamattyq kodeks­te memlekettik qyzmetshilerge kez kelgen qundy syılyqtardy syıǵa tartýǵa tyıym salyna­tyn kórinedi. Bul týraly Orta­lyq kommýnıkasııalar qyz­me­ti­niń alańynda ótken baspasóz máslıhatynda Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy is-qımyl agent­tigi tóraǵasynyń birinshi oryn­basary Oljas Bektenov málim­de­di.

–  Azamattyq  kodekstiń memle­ket­­tik qyzmetshilerge qa­tys­ty syı­lyq berý máse­le­­­lerin ret­­teıtin ere­je­le­rin qolda­nys­taǵy zań­nama nor­ma­lary­men úıles­tirý qajet­ti­ligi «Qazaq­stan Respýb­lı­kasyndaǵy kons­tı­týsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2018 jylǵy 5 maý­sym­da­ǵy Joldaýynda kórsetilgen bolatyn. О́zderińiz biletindeı, qazir­gi ýaqytta Qylmystyq kodekstiń 367-babyna sáıkes («Para berý») memlekettik fýnk­sııalardy atqarýǵa ýáki­let­ti tulǵalarǵa, olarǵa teńes­ti­ril­gen tulǵalarǵa, jaýapty memlekettik laýazymdy atqa­ra­­tyn tulǵalarǵa nemese laýazymdy tulǵalarǵa buryn jasa­ǵan zańdy áreketteri (nemese áreketsizdigi) úshin quny 2 aılyq eseptik kórsetkishten asatyn syılyqtar tartý qyl­mys­tyq jaýapkershilikke ákelip soǵady. Al Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 676, 678-baptaryna sáıkes, jeke nemese zańdy tulǵalardyń atalǵan tulǵalarǵa zańsyz syı­lyq­tar berýi ákimshilik sybaılas jemqorlyq áreket bolyp tabylady, – dedi O.Bektenov.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóra­­­ǵasynyń birinshi oryn­ba­sa­rynyń aıtýynsha, qol­da­nystaǵy zańnamada sybaılas jemqorlyq sýbektilerine olardyń laýazymdyq jaǵda­ıy­na baılanysty kez kelgen qundy syılyqtardy syıǵa tar­týǵa tyıym salynady. Eger quny 2 aılyq eseptik kór­set­kishke deıingi syılyq ákimshilik jaýapkershilikke ákep soǵatyn bolsa, quny kórsetilgen aılyq esep­tik kórsetkishten jo­ǵa­ry syılyq qylmystyq ja­ýap­ker­shilik retinde qaras­ty­ryl­maq. Sondyqtan Azamattyq kodeks­­tiń 509-babymen kózdel­gen normany Qylmystyq jáne Ákim­shilik kodeksteriniń norma­la­rymen sáıkes keltirýge týra kelipti.

– Sonymen qatar «Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańda sybaılas jem­qor­­lyqqa qarsy shekteýler qabyl­daıtyn tulǵalardyń otbasy músheleriniń materıaldyq syıaqy, syılyqtar nemese kórsetiletin qyzmetterdi qabyl­daýyna tyıym salynady. Ekinshiden, Sybaılas jem­qor­lyq sýbektileri sanalatyn kvazı­memlekettik sektor­da­ǵy sheneý­nikterdiń sheńberi keńeı­til­di. Budan bylaı satyp alýdy uıymdastyrý jáne ótkizý bo­ıynsha sheshimder qabyldaýǵa ýákiletti, memlekettik bıýdjetten jáne Ulttyq qordan qarjylandyrylatyn jobalardy irikteý men iske asyrýǵa jaýapty, derbes qurylymdyq bólimsheniń basshysynan tómen emes laýazymdy atqa­ra­­tyn kvazımemlekettik kom­panııa­lar­dyń qyzmetkerleri sybaılas jemqorlyq sýbektilerine jatady, – dedi spıker.

Iаǵnı ondaı tulǵalar «Sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańda kóz­del­gen sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy shekteýlerdi tolyq kólemde qabyldap, sybaılas jem­qorlyqqa qatysty qu­qyq­bu­­zý­shylyqtar jasaǵan jaǵ­­­daı­da anaǵurlym aýyr jaýap­ker­shilikke tartylatyn bolady. Buryn mundaı nor­malar kvazımemlekettik kom­panııalardyń birinshi basshylaryna qatysty ǵana qol­da­nylatyn edi. Endi jaýap­qa tartylatyndardyń aýqy­my aıtarlyqtaı keńeıip otyr. Sondyqtan mańyzdy memle­ket­tik jobalardy satyp alýǵa jáne iske asyrýǵa jaýapty qurylymdyq bólimshelerdiń bas­shylaryn sybaılas jem­qor­lyq sýbektilerine jatqyzý – asa mańyzdy qadam deýge bolady.

– Qurylymdyq bólim­she­ler­diń basshylary ózderi nemese úshinshi tulǵalar úshin zańsyz, biraq tıimdi sheshim qa­byl­daı alyp, ózderiniń laýa­zym­dyq mindetterine qaraı senip tapsyrylǵan bólimshe qyz­metkerleriniń qandaı da bir sybaılas jemqorlyq shema­laryna qatysýyna jol bermeýge múmkindigi bar. Bul tú­ze­tý sybaılas jemqor­lyq­qa qar­sy komplaens-qyz­met­terdiń engizilýimen birge kvazı­mem­le­kettik sektor qyzmet­ker­leri tarapynan teris áreketterdiń aldyn alýdyń jáne sybaılas jemqorlyq táýekelderin boldyrmaýdyń tıimdi sharasy bo­lady dep oılaımyz, – dep otyr O.Bektenov.

O.Bektenovtiń aıtýynsha, «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańda jáne basqa da birqatar zańdarda mem­le­kettik fýnksııalardy atqa­rýǵa ýákilettik berilgen adam­dar men olarǵa teńestirilgen adam­dar jaqyn týystary, jubaı­lary nemese jekjattary at­qa­ratyn laýazymdarǵa tikeleı baǵynysty laýazymdardy ǵana atqara almaıtynyn, sondaı-aq jaqyn týystary, jubaılary nemese jekjattary tikeleı ba­ǵy­nysty laýazymdardy ıelene almaıtyn naqty kórsetilgen.

– Memlekettik laýazymǵa, mem­le­kettik nemese olarǵa te­ńes­­tirilgen fýnksııalar­dy oryn­daýǵa baılanys­ty la­ýa­zym­­ǵa kandıdat bolyp sanalatyn adamdar úshin ózde­ri úmit­tenip otyrǵan laýazym­ǵa ornalasýǵa uıymnyń basshy­ly­ǵyna osy uıymda jumys isteı­tin jaqyn týystary, juba­ıy jáne (nemese) jekjattary týraly jazbasha habarlaý mindeti engiziledi. Sonymen qa­tar kvazımemlekettik sektor uıymdarynda parasattylyqtyń korporatıvtik standarttaryn saqtaýǵa jaýapty sybaılas jemqorlyqqa qarsy komplaens-qyzmetter ınstıtýty engizilip otyr, – dedi O.Bektenov.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóra­ǵa­synyń birinshi orynba­sa­rynyń aıtýynsha, komplaens uǵymy batys elderden kelipti. Ol kez kelgen uıymda sybaılas jemqorlyqty boldyrmaý maqsatynda keshendi jumys júrgizetin, birinshi basshyǵa tikeleı baǵynatyn qurylymdyq bólimshe sanalady.

– Memleket basshysynyń 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmasyn oryndaý úshin zańda jedel-izdestirý qyzmetin nemese sotqa deıingi tergep-tekserýdi júzege asyratyn laýazymdy adamdardyń qylmystardy arandatqany úshin qylmystyq jaýapkershilik kózdelgen. Qylmystyq kodekske «qylmysqa arandatý» degen 412-1-bap engiziledi, ol tek paraqorlyqpen shektelmeı, kez kelgen qylmysty qam­tıtyn bolady. Bul rette, jedel-izdestirý qyzmetin nemese sotqa deıingi tergep-tekserýdi júzege asyratyn laýazymdy adamnyń, keıinnen áshkereleý jáne qylmystyq jaýap­tylyqqa tartý nemese bopsalaý maqsatynda adamdy qylmys jasaýǵa kóndirgen zańsyz áreketteri, qylmystyń arandatýyna jatady, – dep otyr spıker.

Onyń aıtýynsha, atalǵan bap, áreketterdiń aýyrlyǵyna jáne saldaryna baılanysty úsh bólikten turady eken. Bul zańsyz áreketterdiń zorlyq-zombylyqpen ne kúsh qoldaný qate­rimen ushtasqanyna, mú­lik­­tiń joıylýyna nemese búlinýine ákep soqqanyna, ne adamnyń materıaldyq nemese ózge de táýeldiligin paıdalana otyryp jasalǵanyna, qyl­mys­tyq toptyń múddelerinde jasalǵanyna, ne olar ózge de aýyr zardaptarǵa ákep soqqanyna qaraı jaza taǵaıyndalatyn bolady. Jazanyń jeńil túri – jeti jylǵa deıin belgili bir laýazymdy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan aıyra otyryp, 3 jyl bas bostandyǵynan aıyrý. Eń joǵarǵy sanksııa – belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan on jyl merzimge aıyra otyryp, 12 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý. Osy túzetýdi qabyldaý, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheı­tý­ge yqpal etedi, laýazymdy tul­ǵa­­lardyń zańsyz is-áreket­te­rine qosymsha tosqaýyl bolady.

– Sonymen qatar zańǵa sáıkes, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi ýáki­letti organnyń jedel-tergeý bólimsheleriniń qyz­met­kerlerine turǵyn úı tó­­lem­­deri belgilenedi. Turǵyn úı máselesin sheshý qyzmet­ker­lerdiń tıisti ýájdemesin qam­tamasyz etý maqsatynda ǵana emes, sondaı-aq sybaılas jem­qor­lyq táýekelderiniń aldyn alý úshin de mańyzdy bolyp otyr. Osylaısha zańmen 3 ko­dekske, 7 zańǵa túzetýler engi­zil­di, – dedi O.Bektenov.

Osy máselege qatysty Agent­­­­tik janyndaǵy res­pýblı­ka­­­lyq arnaıy monıtorıngtik top múshesi, Eýropalyq quqyq jáne adam quqyqtary sarap­ta­ma­lyq ınstıtýtynyń dırektory Marat Báshimov te óz oıyn bildirdi. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myldyń zańnamalyq negiz­de­rin jetildirýge qatysty oıyn ortaǵa salyp, pikirimen bólisti.

– Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi alǵash­qy­lardyń biri bolyp túrli kóz­qarastary men pikirleri bar belsendilerdi tarta bas­tady. Eger sen óz elińniń patrıoty bolsań jáne sybaılas jemqorlyqpen kúreskiń kelse – qol ushyn soz. Budan ári azamattyq-quqyqtyq jáne qylmystyq-quqyqtyq jaýap­ker­shilikke qatysty Eýropa­ly­q konvensııalar normalaryn engizý boıynsha jumys júrgiziledi. Onda qatań normalar bar jáne olardyń kópshiligi qu­jattyń jańa paketinde kó­ri­nis taýyp otyr, – dedi M.Báshimov.

P.S. Iá, taram-taram tamyr jaıǵan jemqorlyqqa balta silteıtin kez keldi. Áldeqashan kelgen. Osyndaı adam súıgisiz áreketke barǵandar el qorjynyn ortaıtyp qana qoımaı, erteńgi urpaqtyń jarqyn bolashaǵyn qanap-tonap jatqanyn bile me eken osy? Biledi ǵoı, árıne. Bile tura ebin taýyp eki jep júrgender azaıar emes. Oılanarlyq jaıt...