Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Abaı amanaty» atty maqalasynyń memýarlyq, fılosofııalyq, tarıhı-saıası máni óte tereńde jatyr. Abaı shyǵarmasyna kóp kóńil bóletindigin Elbasynyń myna sózderinen anyq ańǵarýǵa bolady. 2012 jyly Túrkistan qalasynda ótken jıynda Tuńǵysh Prezıdent: «Bizdiń dinı-ıdeologııalyq tanymymyz – Iаsaýı, gýmanıstik kózqarasymyz – Abaı, patrıottyq tárbıemiz – B.Momyshuly shyǵarmashylyǵyna negizdelýi kerek» dep naqty aıtqan bolatyn.
Búgingi Elbasy maqalasynyń tarıhı qundylyǵy – hakim Abaıdyń ilimin, urpaqtar sabaqtastyǵy retinde jalǵastyra otyryp, táýelsiz eldiń urpaǵyna amanat etý. Maqalada – qazaq halqynyń kóne dáýiri, qazaq handyǵynyń ydyraýy, halyqtyń óz jerinde bodandyqqa túsýi, Keńes ımperııasynyń saıası máni jan-jaqty taldanady. Yqylym zamannan kele jatqan táýelsiz jas memlekettiń negizin salý ıdeıasy, táýelsizdik armany HHI ǵasyrda hakim Abaı ilimimen qarýlanǵan Elbasy saıasatynyń ómirsheńdigin aıqyndady.
Elbasy Abaıdy tanýdyń alǵashqy baspaldaqtaryna besikte jatyp esitken ana áldıi men balalyq shaǵynda tyńdaǵan qazaq halqynyń aýyz ádebıetindegi qıssalar men ańyz-áńgimelerdi jadyna sińirip ósý arqyly qadam basqan edi. Abaı álemine degen qushtarlyq osylaı bastalǵan edi. HH-HHI ǵasyrlardyń daraboz tulǵasy Tuńǵysh Prezıdent Semeı polıgonyn jaýyp, elimizdiń astanasyn kóshirip, memlekettik shekarany bekitip, jer betinde teńdesi joq ınstıtýt sanalatyn halyq assambleıasyn quryp, Abaıdyń 150 jyldyǵyn IýNESKO deńgeıinde atap ótip, Túrkistan qalasyn rýhanı astana etip, oblys ortalyǵyna kóshirý syndy dúnıelerdi júzege asyrdy. Iá, bul máseleler óz kezeginde tarıhı sheshimin taýyp, ulttyq rýhanııatymyzdyń damýyna tyń serpilis berdi.
Maqalada Tuńǵysh Prezıdent halqymyzdyń jáne óskeleń urpaqtyń Abaıdyń «Tolyq adam» ıdeıasymen ómir súrýine baǵyt-baǵdar berip otyr. «Tolyq adam» iliminiń tamyry tereńde jatyr. Izgilik ıdeıasyna súıengen bul ilim – Uly dalanyń uly ǵulamalarynan qalǵan rýhanı muralar júıesiniń zańdy jalǵasy. Alyp Er Tońanyń «Aqı» nemese «Jomarttyq» ilimi, ál-Farabıdiń «Parasatty adam» ilimi, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hál» ilimi, Júsip Balasaǵunnyń «Jaýanmárttilik» iliminiń jalǵasy bolyp tabylatyn Abaıdyń «Tolyq adam» ilimin Elbasy damyta otyryp, jádigerdeı saqtalǵan rýhanı qundylyqty jańa zaman ıdeologııasyna aınaldyrdy.
Elbasy birlikti tý etip, hakim Abaıdyń «ystyq qaırat, nurly aqyl hám jyly júrek» ıdeıasy negizinde ómir súrýge úndeıdi. Bul – búgingi Abaıdyń «Tolyq adam» iliminiń negizi. Bul týraly Abaıdyń:
Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,
Sonda tolyq bolasyń elden bólek, –
degen sózderindegi naǵyz «Tolyq adam» iliminiń nárin boıyna sińirgen Elbasy osy ıdeıany maqalanyń ózegi etken. Sonymen qatar búgingi qazaq qoǵamy úshin jáne búkil Túrki rýhanııaty úshin «Tolyq adam» ilimin nasıhattaıtyn uly Abaıdyń «Kıtab tasdıq» shyǵarmasyn negizge alǵan. Elbasynyń taǵylymǵa taǵzym men halyqtyń ulttyq sanasyn kóterýdegi máni men mazmuny tereń maqalalary negizinde qazaq ádebıetiniń tarıhynda tuńǵysh ret Abaıdyń «Tolyq adam» iliminiń temirqazyǵyna aınalǵan «Kıtab tasdıq» shyǵarmasynyń transkrıpsııasy jasalyp shyqty. Mine, mundaı eńbekterdiń barlyǵy Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyp jatqany aıqyn. Bul jumystar Tuńǵysh Prezıdent aıtyp ótken «Abaı amanatyna» adaldyqtan týyndaıtyn dúnıeler. Sondaı-aq Nursultan Ábishuly maqalasynda ǵylym týraly da oı tolǵaıdy. «Abaı qanshama tas qapas zamanda ómir súrse de, bolashaqqa úmitpen kóz tikti. Ol óleńderinde «...kókiregi sezimdi, tili oramdy» jastarǵa úlgi bermek úshin ǵıbrat aıtty. «Bilimdiden shyqqan sóz, talaptyǵa bolsyn kez» deı otyryp, «dúnıe de ózi, mal da ózi, ǵylymǵa kóńil bólseńiz» degen taǵylymyn úıretti» deıdi. Iá, ǵylym – búkil órkenıet ataýlynyń ózegi, memlekettiń tutqasy myǵym, tuǵyry berik bolýy úshin ǵylymnyń alatyn orny bólek. Bul týraly uly Abaı:
Aqyl da, ashý da joq, kúlki de joq,
Týlap, qaınap bir júrek qylady álek.
Bireýiniń kúni joq, bireýinsiz,
Ǵylym – sol úsheýiniń jónin bilmek, –
degen sózinen-aq búgingi jahandaný dáýirine qajetti ǵylymı kreatıvti oı qozǵaǵanyn anyq ańǵarýǵa bolady.
Bul maqalanyń negizgi máni sonda, táýelsiz elimizdiń bolashaǵyna asa mán berip, maqalanyń tarıhı-memýarlyq mazmunyn kelesi urpaqqa amanat etýde. Abaı ósıet etken izgilikter, Abaı shyǵarmashylyǵy táýelsiz elimizdiń tuǵyrly bolý jolynda Elbasynyń ult birligi, ultaralyq tatýlastyq, sabaqtastyq ult qundylyqtaryn saqtaýda saıası ustanymy boldy. Ýaqyt bir ornynda turmaıdy, ózgeredi, sonymen qatar adamdardyń da kózqarasy ózgeredi, biraq HHI ǵasyrda óz bilimi men ǵylymyn damyta almaǵan eldiń tyǵyryqqa tireletini anyq. Bul dúnıejúzilik alpaýyt eldermen qatar turatyn memleketimizdiń legıtımdiligin, urpaqtar sabaqtastyǵyn keıingi býynǵa mura etip otyr. Elbasy Abaıdyń:
Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym
Minekı, buzǵan joq pa eldiń sıqyn, –
degen sózin meńzeı otyryp, eldi birlikke shaqyryp, Máńgilik el ıdeıasyna úndep otyr. Internatta oqyp júrgen qazaq balalary búgingi táýelsizdiktiń arqasynda «Bolashaq» baǵdarlamasymen álemniń ár taraptaryndaǵy ozyq joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, elge qyzmet etýde. Elbasy aıtqan «Abaı amanatyn» dáriptep, jas býynnyń rýhanı talǵamyn qalyptastyrý jolynan qalys qalmaıyq, amanatqa adal bolaıyq, aǵaıyn!
Darııa QOJAMJAROVA,
M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ rektory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
UǴA akademıgi