Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy – ótkenimizdi saralap, tarıhymyzdy tolyq túgendeýge jol ashqan josparly da júıeli eńbek. Jalpy, qazaq tarıhy ejelden erjúrek batyr babalarymyzdyń dańqty esimderimen, solarǵa jaıly turaq bolǵan kóne qonystarmen tikeleı baılanysty baıandalady. Keńes ókimeti qazaqty otarlaýda aldymen osy eki qundylyqty joıýdan bastady. Eń birinshi Alashtyń rý-taıpalary ǵasyrlar boıy mekendep kelgen qutty qonystardan qazaq aýyldaryn yǵystyryp, olardyń ataýlaryn ózgertse, keıin tarıhta eleýli orny bar qaıratker tulǵalardyń esimin búrkemeleýdi kúsheıtti. Sol surqaı saıasattyń zardabyn búgingi urpaq áli tartyp otyr. Kóptegen qazaqy ataý umyt bolyp, eski de esti sózder jańa býynnyń jadynan múlde joǵalyp barady. Osy rette ortalyq Qazaqstan óńiri boıynsha Arqanyń bes qazylyǵyna kiretin Kent qazylyǵy men Boqty qazylyǵynyń ortasynda ornalasqan qazirgi Baqty aýylynyń arǵy-bergi tarıhyna, onda oryn alǵan iri-iri tarıhı oqıǵalar týraly aıtqymyz keledi. Kóp jurt bul Baqtyny Shyǵys Qazaqstan oblysy Úrjar aýdanyndaǵy aýylmen jıi shatastyrady. Aıtpaǵymyz, bul Baqty ol Baqtydan ózgerek.
Boqty taýlary
Jalpy, Arqadaǵy on eki qazylyqtyń bes qazylyǵy osy óńirlerge tıesili. Atap aıtqanda, Kent qazylyq, Boqty qazylyq, Qarqaraly qazylyq, Qaraǵaıly qazylyq, Qý qazylyq. Baqty – osy Boqty qazylyqtyń baýyryndaǵy aýyldyń qazirgi ataýy. Asan qaıǵy babamyz bul meken týraly tamasha sıpattaı kelip: «On eki tutam oı Túndik» dep baǵa beripti. Túndik dep otyrǵany aýyldyń soltústik-shyǵysymen sonaý Ertistiń Qarasor saǵasyna deıin baryp quıatyn úlken ózenniń aty. Al Baqtynyń ońtústik-batysymen Qadyr ózeni aǵady. Sondaı-aq shaǵyn-shaǵyn Kóshek, Baıjomart degen kólderi de bar. Keńes zamanynda Baqtynyń jer kólemi 140 myń gektar bolypty. Onyń 11 400 gektar jeri egistik, 5 myń gektar jeri shabyndyq. Áýelde sovhoz irgesi 1962 jyly asyl tuqymdy qoı sharýashylyǵy bolyp qurylady. Al sovhoz bolyp qurylǵansha aýyldyń Abyz degen bólimshesi Lenın kolhozy, Moldahan degen qystaǵynda Jónshilik degen kolhoz, qazirgi Búrkitti aýyly jaǵyna qaraı Jánibek degen kolhoz bolypty. Bylaısha aıtqansha, Baqtynyń qazirgi terrıtorııasy burynǵy úsh kolhozdan quralǵan. Keńes ókimeti qulaǵanǵa deıin alpysqa jýyq qystaǵy bolǵan. Sol qystamaǵa qyryq myńǵa taıaý qoı túsip, jazda tóldegende alpys-jetpis myńǵa deıin kóbeıedi eken. Qoı tuqymy burynǵy asyl tuqymdy Jaıdary qoıy, keıinnen ol tuqymdy Edilbaı tuqymymen almastyrǵan.
Baqtyǵa qysta kelgen adam birden baıqaýy múmkin, aýyldyń ústinde qar kóp jatpaıdy. Onyń bir sebebi, bul ólke áýelden asty qazba-baılyqqa toly qazynaly meken. Búginde Abyz bólimshesinen altyn óndirip jatsa, irgesindegi Kentebe ken ornynan temir shyǵady. Al О́mirbaı degen qystaǵynyń astynan kómirdiń mol qory anyqtalǵan. Tipti soltústigine qaraı Qalı, Eshkiólmes, orta Qarashataý, kishi Qarashataý jaǵynan bolashaqta marganes óndiredi degen de boljam bar.
Jalpy, bul óńirdegi taýlardyń tasy basqa tastarǵa qaraǵanda áldeqaıda aýyr, surǵylt keledi. Bul quramynda túrli tústi metaldardyń kóptigin kórsetse kerek. Taýlaryna keler bolsaq, aýyl qazirde Dýanbaı dep atalatyn taýdyń etegine qonǵan. Dýanbaı taýy eski jazbalarda Dolaǵaı taýlarynyń silemi dep te aıtylady. Aýyldyń shyǵysynda Serek degen taý bar. Baqty aýyly joǵaryda aıtyp ketken Kent taýlary men Boqty taýlarynyń ortasynda ornalasqan, tabıǵaty óte sulý, shuraıly meken. Tomar aýylyna qaraı Arqalyq taýlary da Baqtynyń bıik shoqyly silemderine jatady.
Al endi osynaý sýly da nýly mekendi patsha zamanyna deıin Orta júzdiń sońǵy hany Bókeıdiń áýletteri tóleńgitterimen, basqa da iri-iri rýlar qonystanǵan. Tóre tarıhynyń shejiresin tamasha tarqatyp ketken Tilepbek aqsaqaldan tarıhshy Arman Qııat jazyp alǵandaı: «Baqtydan Egindibulaqqa qaraı 10-15 shaqyrym jerde «Han keńesi» dep atalatyn jer bar. Dál sol jerde 1754 jyly kúzdigúni aq túıe soıylyp, kók qasqa jylqynyń eti elge taratylyp, úlken toı bolady. On tórt jasar Bókeıdi on alty rýdyń basshylary jınalyp, aq kıizge salyp, han kótergen desedi. Bul jerdi el «Berikqara saharasy» dep te ataıdy». Oqyp otyrǵanymyzdaı, orta júzdiń hany Bókeı han osy óńirde han bolyp saılanǵan bolyp tur. Bul da keıingi tarıhshylar úshin taptyrmas tyń derek deýge bolady. Bókeıdi han kótergen aımaq bolǵan soń, álbette han áýletine tıesili jerler tóreden taraǵan sultandardyń atymen atalady. Aıtalyq, Meıirhan, Batylhan, Qońyr, Moldahan, Joshy qystaýy, Ábilǵappar, Bopy, Sháljan, Ábilez, Ádesh, Ázihan, Ybysh degen qystaýlarda zamanynda tóreler otyrǵan. Sondaı-aq Smahan tóreniń jazýynsha, Bókeı han Taldy ózeni boıynda «Bosaǵa» degen jerde kishi balasy Áleke baıdyń qolynda qaıtys bolypty. Kentte «Hannyń qara tóbesi» degen jerge ákesi Bókeı handy Áleke sultan amanat qylǵan. Han súıegin sirgeli Sarybaı bylǵaryǵa tigip, syrtyn sazben sylap sórelegen eken. Keıin amanatty arbaǵa artyp, han súıegin Túrkistanǵa jerletedi. Búginde handy sórege qoıǵan tastar qoınyna qońyr tarıhty búgip áli de qara tóbede qasqaıyp tur desedi.
Al endi bul ólkege bilim-ǵylym shamyn jaǵý jaǵyna kelsek, bul iste de joǵaryda esimderi atalǵan tóre tuqymdary aıryqsha qyzmet etken. Aǵa sultan Qusbek tóreniń balasy Qońyr sultan zamanynda Baqtyda mektep saldyrtqan eken. Ol mekteptiń qabyrǵalary 1958 jylǵa deıin saqtalǵan. Odan bólek bul tóńirekte taǵy eki mektep bolypty. Ol mektepterdi de Bókeıdiń balasy Táýke sultannyń uldary Joshy men Moldahannyń (Moldahan Joshy sultanmen egiz týǵan) balasy Qusaıyn salypty. Qusaıyn Bishkekke deıin kire tartqan úlken saýdager eken, onyń saldyrtqan mektebi tipti úlken bolǵan desedi. Atalǵan mektepterdiń oryndary da áli kúnge deıin saqtalǵan.
Álıhan Bókeıhannyń atasy ataýsyz jatyr...
Táýelsizdikke qol jetkizip, etek-jeńimizdi endi jınap jatqan ýaqytta osy isterdi kezeń-kezeńimen júzege asyrýdyń aıryqsha máni zor. Kezinde Alashtyń arys azamaty Álimhan Ermekuly Lenınmen alty saǵat áńgimelesip, qazaq shekarasyn bekitken tusta osyndaı qorymdardy, qystaýlardyń qazaqsha jer-sý attaryn negizge ala otyryp qazaq saharasyn qorǵap qalǵan joq pa? Endeshe, Alash dalasyndaǵy ár tarıhı nysanǵa shamamyz kelgenshe qurmetpen qarap, barynsha nasıhattaı bilgenimiz jón.
Osy jerde ataqty Álıhan Bókeıhannyń úlken atasy Batyr sultannyń beıitine qatysty úlken máseleni aıtpaı ketýge bolmaıdy. Biz aıtyp otyrǵan Baqty aýylynyń burynǵy birinshi bólimshesi Abyz eldi mekeninde «Qazaqmysqa» qarasty altyn óndiretin kenish ashylyp otyr. Sol kenishtiń ar jaǵynda, shamamen 7-8 shaqyrym jerde Batyr sultannyń, ıaǵnı biz joǵaryda aıtyp ketken Baraq sultannyń balasy Bókeı hannyń uly, Álıhan Bókeıhannyń tórtinshi atasy Batyr sultannyń beıiti tur. Tur degen aty ǵana, bul qorym tipti jermen-jeksen bolyp, joıylyp ketýdiń az-aq aldynda qalǵan deýge bolady. Jaqyn urpaqtary aǵash taqtaıdan belgi qoıǵany bolmasa, tipti eleýsiz qalyp otyr. Bul máseleni memleket tarapynan jedel nazarǵa alý kerek. Áıtpese, altyn óndirilip jatqan jerdiń jaǵdaıy belgili, keıin atalǵan qorym altyn qazǵan alyp mashınalardyń temir tabanymen taptalyp ketpesine kim kepil? Alashty osynaý azat kúnge jetkizýge bar bilim-parasatyn, taǵdyr-mehnatyn arnaǵan Álıhan arýaǵyn qurmetteý – onyń týyp-ósken ortasy men ata-babasyn qurmetteýden bastalsa kerek.
Bes áýlıeli Baqty
Baqtynyń terrıtorııasy kórkem tabıǵatymen qosa, qasıetti jerlerge de baı. Onyń ishinde ataqty Tuz áýlıe degen jerdi erekshe ataýǵa bolady. Adamnyń denesine shyqqan bórtken, jaraǵa shıpa Tuz áýlıeniń batpaǵy býyn aýrýlaryna myń da bir em. Bolashaqta Tuz áýlıeniń basyn abattandyryp, baratyn joldy jóndep, adamdar em-dom qabyldaıtyn orynǵa aınaldyrýǵa bolady.
Sondaı-aq Baqty tóńireginde Qyz áýlıe, Qarasaqal áýlıe degen jerler bar. Ol jerler de erteden qasıetti sanalady. Kent ormandarynyń kire berisindegi bul áýlıelerge el erte zamanda tilek tilep baryp turǵan desedi. Sol tilek tilegen adamdaryń urpaqtarynyń áke-sheshelerinen estigen áńgimelerin tyńdasaq, Qarasaqal áýlıe tilegen tilekti qur qaıtarmaıdy eken. Mysaly, Qalı degen apa soǵysqa ketken Ábeý degen aqsaqalynyń amandyǵyn tilep áýlıege túnepti. Tańǵa jaqyn úńgirdiń ishinen aq qus ushyp shyǵyp, Qarasaqal áýlıe kórinipti. Apanyń (ol kezde jas qoı) qolyna synyq qamshy ustatypty. Artynsha kúıeýi Ábeý bir aıaǵyn soǵysqa berip, aman-esen oralypty. Al Bazylkárim degen kisiniń ákesi Ábdiraıym molda usta bolypty. Kórik basyp: «Soǵystan Bazkenim aman oralsa eken!..» dep zarlap turady eken. Sol kisi de áýlıege túnep, álgindeı tańǵa jaqyn moldanyń qolyna Qarasaqal áýlıe bir ýys shyrpy ustatypty. Artynsha uly soǵystan aman kelip, ósip-ónipti.
Áýlıeniń taǵy biri Moldahan qystaǵyndaǵy úlken úńgir Áýlıe dep atalady. Ishinde tas tósegi bar úı sııaqty úńgirde elýinshi jyldarǵa deıin arabsha jazý jazylǵan kóne kitaptar saqtalǵan eken. Mundaı áýlıeli úńgir Abyz keńsharynda da bar desedi. Sanap otyrsaq, bir Baqty aýylynyń ózinde bes birdeı áýlıeniń bolýy bul mekenniń ejelden qutty da qasıetti qonys ekendigin ańǵartady.
Áýlıeli jerlerden bólek, arheolog Álkeı Marǵulan kartaǵa túsirip ketken «tas qorymdar» Baqty aýylynyń tóńireginde óte kóp. Kezinde «Qalmaq beıitteri» dep atalyp ketken eski qorymdar keıingi zertteýlerge sáıkes ejelgi qola dáýirine tıesili «Beǵazy-Dándibaı» órkenıetiniń eskertkish belgileri ekeni anyqtalyp otyr. Tarıhshylar úshin bul meken áli de ashylmaǵan aral sııaqty tarıhtyń nebir syryn ishine búgip jatyr.
Qojan batyr
Bul óńirden shyqqan ataqty batyrdyń biri – júz uldy tentek Qojan batyr. Rýy Dúısenbaı-Shekshekke jatady. Keıin ósip-óngendikten Qojan degen jeke rý aty paıda bolǵan. Qojan batyr Jońǵar shapqynshylyǵynda Bógenbaı syndy batyrlarmen birge maıdandas bolǵan. Súıegi Túrkistanǵa jerlengen degen derek bar. Byltyrlary Serek taýynyń etegindegi úlken tasqa urpaqtary belgi ornatyp, Qojannyń kótergen tasy dep eskertkish qoıypty. Biraq aýyldyń keıbir adamdary ol tas Qojannyń tasy emes, Qojannyń tasy qazirgi Kópbulan degen qystaqta tur (Kópbulan, Mahmet, Taldybaı degen qystaqtar osy Qojan batyrdyń balalarynyń esimderine qoıylǵan), Serektiń etegindegi tas Razaqtyń ákesi balýan Aıǵojanyń tasy deıdi.
Qojan kótergen tas deıtin sebebi, Bógenbaımen birge Qojan, qasynda qyrǵyzdyń (rý aty) Hanjy, Mánji, Dasy degen úsh batyry bar jońǵarlarmen soǵyspaqqa jaýdy kútip jatypty. Tańǵa jaqyn jońǵardyń sholǵynshysy qazaq áskerin barlap barsa, Qojannyń atqosshysy úlken bir tasty anadaı jerge kóterip aparyp ústine otyrypty. Ony kórgen jońǵarlar Qojannyń atqosshysy mynaý bolsa, Qojannyń ózi qandaı dep qosyndarynyń bir jaq keregesine naıza súıep keri sheginip ketipti deıdi. Tańerteń turǵan ásker «oıbaı, jaý qashyp ketipti, qýaıyq» dese, Qojan batyr: «Qashqan jaýǵa qatyn er», qýmaı-aq qoıyńdar», degen eken. Al Qojannyń tasy dep, batyr birde ashýlanyp turyp taýdyń ústindegi alyp tasty yrǵap-yrǵap jerge domalatyp jibergen bolýy kerek. Eskertkish bolashaqta sol tasqa qoıylsa dep oılaımyz.
Bul óńirden shyqqan tarıhı tulǵalar barshylyq. Ol qatarda Qyrǵyz Merkit bıdi ataýǵa bolady. Shapqynshylyq kezinde Búrkitti aýyly men Kentóbeniń arasyndaǵy Bolatty jazyǵynda Keńestas degen jerde úlken máslıhat qurylyp, sonda bılik aıtqan qyrǵyz Merkit bıdiń de esimin el qurmetpen ataıdy. Al endi bertingi belgili esimderden satırık jazýshy, «Kárlen kese» degen kitaptyń avtory Ábjan Omarbaev, jýrnalıst Shaımaran Mezgilbaev bar. № 21 Baqty orta mektebi áli de bul topyraqtan talaı tarlandy túletedi dep oılaımyz.
Boqty kóterilisi
Bul taqyryp – áli de óz zertteýshilerin kútip jatqan tyń tarıh. Jylnamamyzdyń sonaý jıyrmasynshy jyldary qazaq úshin nebir dúrbeleńge toly bolǵanyn bilemiz. Baılardyń malyn tárkileý, kúshtep ujymdastyrý sııaqty qanquıly urandar aırandaı uıyp otyrǵan beıbit halyqtyń berekesin ala bastaǵan. Kámpeskege Baqtynyń irgeli baılary Muzdybaı, Qońyr tóre, Jaqash degen baılar aldymen iligedi. Sol kezdegi Baqty, Búrkitti, Balqantaý tóńireginiń mal sanyn qarasańyz ushan-teńiz. 35 myń jylqy, 80 myń iri qara, 350 myń qoı bolypty. Osydan kelip orys otarshyldarynyń ozbyr saıasatyna qarsy qazaq dalasyndaǵy túrli kóterilister bas kótere bastaıdy. Sondaı halyqtyq kóterilisterdiń qatarynda osy Boqty kóterilisi de bar.
Tyń taqyryp dep otyrǵanymyz, bul tarıhtyń qandy paraǵy bizge áli de aıqara ashylmaı keledi. Arhıvterdi aqtarǵan zertteýshilerdiń kóbi qupııa derekterdiń izinen jańylyp qalǵandaryn jazady. Jazýshy, etnograf Tórehan Maıbas ta Boqty kóterilisi týraly zertteı kelip, derekkózderdiń tym qat ekenin ashyna aıtady. Tek S.Nyǵmetjanovtyń, Iý.Popovtyń, J.Alpysbaevanyń ǵana jazǵandaryna silteme jasaıdy. Degenmen jazýshy bul tarıhı oqıǵany anaý aıtqandaı sharýalar kóterilisi emes, halyqtyq kóterilis degen dáreje berý máselesin kóteredi. Oǵan óziniń tamasha dálelderin de usynady. Tipti T.Maıbas belgili ólketanýshy, Iý.Popov óziniń «Bahtınskıe stranısy» zertteýinde qarqaralylyq chekıst Nıkıta Zınovevıch Chervovpen kezdesýinde bylaı dep jazady dep keremet tyń málimet usynady. Tómendegi mátindi oqyp otyrsaq, buǵan deıin kishigirim sharýalar kóterilisi delinip kelgen oqıǵaǵa orys ókimeti alystan aıyrplanmen qarý-jaraq aldyrmas edi. Oqıyq:
«Byl dan prıkaz: s bandıtamı vestı peregovory, predlagat prekratıt borbý ı sdatsıa mestnym vlastıam. Kak pravılo, ýgovory ne deıstvovalı. Vse zakanchıvalos perestrelkamı. Pomnıý, pogıb v odnoı ız nıh zemlıak Alekseı Bedrın. Dlıa dostavkı orýjııa vybralı ploshadký pod samolıot. Prıletel Ý-2 ı nagnal strah na protıvnıka, kotoryı deıstvoval otchaıanno ı derzko. Bylı popytkı prorvatsıa v gorod, na okraınah postrelıvalı. Potom, sobrav solıdnye sıly, my nachalı nastýplenıe na Bokty».
Byltyr osynaý kóterilistiń ótkenine 90 jyl tolýyna baılanysty Baqty aýylynyń baýraıynda as berilip, bıik tóbege sol eldiń bas kóterer azamattary belgi taqta ornatty. Jıynǵa qatysqan jazýshy Kámel Júnistegi bul kóterilis sonaý Kenesary bastaǵan ult-azattyq kóterilistiń zańdy jalǵasy ekenin aıtady. Qazaq dalasynyń quıqaly jerleri orys otarshyldarynyń kózine birinshi túsetini belgili. Tarıhshy ǵalym Qanat О́skenbaev ta Boqty narazylyǵynyń tamyry óte tereńde ekendigine kóptegen dálel keltiredi. Bir ǵana derek: sonaý jıyrmasynshy jyldary qazaqqa salynǵan salyqtyń (Súıek salyǵy, Tuıaq salyǵy t.b.) 16 túri bolypty. Malyn aıdaýǵa, jerin talaýǵa salǵan qaraqshylarǵa Boqty óńiri osylaı qarsy turǵan. Sol jerde 25 jyl bolys bolǵan Myńǵysh baıdyń nemereleri Ábdi, Áshker degen namysty erler osy kóterilistiń bastaýshylary dep aıtylady. Kóterilisti qarjylandyrǵandardyń qatarynda Bókeıdiń úrim-butaqtary Kóksal men Sháljannyń urpaqtary bar. Boqty týraly biraz derekti sol óńirdiń týmalary, jýrnalıst Dáýlet Asaý men Qurmanǵazy О́tebaı da óz maqalalarynda tyń derekterge súıenip jan-jaqty jazady.
Haliń qalaı, halyq teatry?
Alaqandaı aýylda teatr da bar. Abyz halyq teatry – áýesqoı drama ujymy. 1965 jyly Abyz aýyldyq klýby janynan qurylǵan teatrdy uıymdastyrǵan ári kórkemdik jetekshisi bolǵan Amantaı Súleımenov degen kisi. 1985 jyldan teatrdyń kórkemdik jaǵyn Tóleý Ahmadıev basqarǵan. Ujym jumysyna B.Júnisov, A.Qashaǵanova, K.Názirov, M.Rymjanov, t.b. belsene qatysypty. 1973 jyly halyq teatry ataǵyn ıelenip, qazir teatrǵa Maqat Rymjanovtyń aty berilgen. Aıtaıyq degenimiz, búginde osy teatrdyń shańyraǵy shamaly tozyp turǵandaı. Kıeli óner ordasyn kúrdeli jóndeýden ótkizý kerek. Bul jumysty bılik ókilderi óz kezeginde keshiktirmeı sheshedi dep úmittenemiz.
Baqtydan teatr tarlandarymen birge jeztańdaı ánshiler de shyqqan. A.Zataevıch jazýshy R.Rollanǵa joldaǵan hatynda Qarqaralynyń ánshileri týraly erekshe aıtady. Sol sózdiń aıǵaǵyndaı, Qarqaralynyń atyn aspandatyp, Eýropanyń birneshe qalasynda án shyrqap, óner kórsetken «Saltanat» án-bı ansambli boldy. Fransııaǵa, Germanııaǵa gastrolge shyǵyp, bir ulttyń ónerin pash etkenderdiń ishinde birneshe baqtylyq ta bar. Atap aıtsaq, keremet kúmis kómeı, jez tańdaı ánshiler qatarynda marqum Rymkesh Saǵymbaıqyzy, Tóleý Ahmadıev, Saǵynǵan Aıdarhanov, Gúlbarshyn Kákimbaıqyzy, t.b. bar.
Jalpy, bul jazbamyzda kóbine aýyldyń tarıhyn sóz etken soń eldiń áleýmettik problemalaryn kótermedik. Qysqasha aıtar bolsaq, osyndaı tamasha tóńirektiń ekologııasyn búginde ken qazyp jatqan kompanııalar kúnnen-kúnge qurtyp barady. Bul meken sondaı-aq Semeı polıgonynyń apatty aımaqtaryna jatady. Kýrchatov qalasynan Baqty kóp alys emes, alaıda úkimetten beriletin jeńildikterden aýyl adamdary tysqary qalýda. Baqtyǵa baratyn joldyń jaǵdaıy da jupyny. Respýblıkalyq mańyzy bar kúre jolda jeńil kólikpen júrý azappen birdeı. Oblys, aýdan ákimderi bul máselege salǵyrt qaramasa eken deımiz. Áıtpese, ashynǵan halyqtyń aıtary óte kóp.
Qoryta aıtsaq, babalarymyz en jaılaǵan Boqty baýraıynyń biraz tarıhy áli de kóp syryn kókiregine túıip únsiz jatyr. Bolashaq urpaq bul tarıhı oryndardy únemi qasterlep, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýy kerek. Bizdiń barlyq tarıhymyzdyń taqtasy osy ulan-baıtaq keń dala. Tasyn túrtseń tarıh til qatady.