Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty bıylǵy Joldaýy elimizdiń damýynyń jańa mindetterin aıqyndap berdi. Joldaý júktegen mańyzdy mindetterdiń ishinde halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrýǵa, ult sapasyn arttyrýǵa basa mán berý kerektigi erekshe atalyp ótti.
Jahandaný zamanynda álemdegi ozyq, ekonomıkasy turaqty memleketterdiń basty aktıvi – halyqtyń ulttyq, mádenı qundylyqtarynan bastaý alǵan ortaq ıdeıasy ekendigine Prezıdenttiń «Qazaq zııalylarynyń jańa kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵıdattaryn ornyqtyrý» degen sózi dálel.
Máselen, keıingi 40 jylda qarapaıym agrarly memleketten álem boıynsha eksporttaýshy memleketterdiń aldyńǵy qatarynan kórinip, ekonomıkasy turaqty memleketke aınalǵan Ońtústik Koreıa – bıznes pen bılik jasaǵan memlekettik saıasatta mádenıet pen tildi qozǵaýshy kúsh retinde utymdy qoldanǵanyna kúlli álem kýá. Búginde Koreıa óziniń turaqty ekonomıkasynyń arqasynda, EYDU quramyna qaryz alýshy emes, qaryz berýshi retinde tirkelgen jalǵyz memleket. Basqa memleketter ǵasyrlap áreń jetetin osyndaı tańǵajaıyp jetistikke azdaǵan ýaqytta jetýdiń syry koroıalyq «nýnchı» fılosofııasynda deıdi ǵalymdar.
«Nýnchıdiń» ne ekenin bilý úshin ózińizden K-pop (Korean pop – Ońtústik Koreıada paıda bolǵan mýzykalyq janr) álemde nege áıgili ekenin surańyz. Koreıa ekonomıkalyq qarqynymen qatar, mádenı dınamo-mashınaǵa aınaldy. Bir qaraǵanda, aqylǵa qonymsyz dúnıe: ánder aǵylshyn tilinde de emes. Koreı tilinde álemniń eki memleketi ǵana sóıleıdi: Soltústik jáne Ońtústik Koreıa. Sondaı-aq koreılik kosmetıka keıingi jyldary Parıj ben Londonnyń saýda jelilerin basyp ozǵan. 70 jyl buryn sý qubyrlary da bolmaǵan Koreıany alǵa jetelegen – ózi turmaq, basqa halyqtardyń qajettiligin kózben kórip, ishteı sezý, saraptaý qabileti.
Qazaqstan Prezıdenti Joldaýynda aıtyp ótken, joǵaryda atalǵan mindetterdi oryndaý maqsatynda problemany kózben ólsheý, ishteı sezý, saraptaý ádisin – «nýnchı» fılosofııasyn qoldanyp kórdik. Aıta ketý kerek, kóshpendi ómir saltyn ustanyp ómir súrgen halqymyzdyń rýhanııaty, ǵylym-bilimi, salt sanasy – tasta, ǵımaratta emes jadynda edi. Bul kúnde sol jádigerlerden ajyrap bara jatqanymyz qaı salada bolsyn kózge aıdan anyq kórinedi. Áıtpese, sol «nýnchı» fılosofııasyn qazaq bir-aq aýyz sózben «Ymdy bilmegen – dymdy bilmeıdi» dep aıtyp ketken ǵoı. Osy fılosofııany basshylyqqa ala otyryp, eńbek ónimdiligin jetildirýdiń negizi – ult sapasyn arttyrýǵa, el ekonomıkasynyń ishki-syrtqy aınalymyna serpin berýge múddeli mádenıet salasy ekenin aıtqym keledi.
Prezıdent Kım En Sam Stıven Spılbergtiń «Iýra kezeńindegi park» fılminiń kassalary bir jarym mıllıon Hyundai avtomobılderin shetelge satýdan túsken kiristerge teń ekenin bilgende mádenıetti damytýdyń mańyzyn túsingen. Sodan keıin Koreıa el bıýdjetiniń shamamen 1%-yn sýbsıdııalarǵa jáne mádenıet salasyndaǵy kompanııalar men startaptarǵa tómen paıyzdyq qaryzdarǵa jumsaı bastaǵan.
Memleket basshysy óz Joldaýynda bilimsizdiktiń saldaryn, problema eskerilmegen jaǵdaıda memleketke tıgizetin zardabyn boljap, aıshyqtap berdi. «Demokratııanyń basty jaýy – bilimsizdik pen popýlızm. Osyny esten shyǵarmaǵan jón. Ysyrapshyldyq pen dańǵazalyq qoǵamnyń da, adamnyń da abyroıyn tógedi».
Bilimsizdiktiń saldaryn – alysqa barmaı-aq, statıstıkadaǵy málimetterge kóz júgirtip shyǵý arqyly da túsine alamyz. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń derekteri boıynsha 2019 jyly 15-29 jas aralyǵyndaǵy 887 qazaqstandyq sýısıd jasaýǵa sheshim qabyldaǵan. 2020 jyly jastar arasynda ólim sany kúrt ósti, bul týraly Parlament depýtattary Úkimetke habarlady. DSU derekteri boıynsha Qazaqstan óz-ózine qol jumsaý sany boıynsha álemde úshinshi oryn alady jáne Ortalyq Azııa elderi arasynda aldyńǵy orynda tur.
Áleýmettaný magıstri Tatıana Rezvýshkına bul tragedııalyq kórsetkishter – qoǵamda sheshimin tappaǵan problemanyń bar ekenin jáne ol taqyryp elimizde zerttelmegenin aıtady.
Jastardyń sýısıdke barýyna ıtermeleıtin otbasylyq, materıaldyq, psıhologııalyq faktorlardan bólek, tulǵalyq qalyptasýdaǵy problemalardyń qoǵamdaǵy ssenarııine nazar aýdardym. Tal besikten sanasynda qalyptasqan oılaý úlgisi, mádenı, emosııalyq, psıhıkalyq, genetıkalyq erekshelikterdiń komponenti, dúnıetanymy, tili, dili jańa qoǵamda jaramsyz ekenin sezdirip, syrtqy faktorlardyń (aqparattyq aǵyn, trend, tendensııa) soqqysy tabıǵı, rýhanı qundylyqtarǵa qolaısyz vırýstyq fotosıntez qubylysyna qamaıdy. Basqa elderdiń ekonomıkalyq tıimdilikke negizdep jasaǵan jat mádenıetine, ómir saltyna ilese almaý, qalypty ómir saltynyń jetistikke jetkizbeıtinin seziný – ózine degen senimdilikti joǵaltady. Azamattar tulǵalyq nıgılızmge ushyraıdy.
Konstıtýsııamyzdaǵy 1-baptyń 1-tarmaǵynda «memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri» degen tujyrym atalǵan problemany sheshýge úlken negiz dep oılaımyn. Máselen, hallıý (koreılik tolqyn) tek teleshoýlardy ǵana emes, sonymen qatar ulttyq taǵam, kıim, tildi de taratady. Bul qubylys eldiń saıası jáne ekonomıkalyq múddelerin alǵa tartatyn «jumsaq kúshtiń» (soft power) tamasha quraly bolyp sanalady.
Bangkok ýnıversıtetiniń professory Vorasýan Dýangchında jastar týraly bylaı deıdi: «Olar koreı dramalaryn kóre bastaıdy, sodan keıin koreı uldarynyń ánderin aıtady. Sodan keıin olar búkil koreı tiliniń jankúıerleri bolady – tamaq, mádenıet. Meniń kóptegen stýdentim koreı tilin úıretedi, óıtkeni olar koreılik serıal men mýzykany unatady».
Jastardyń qalyptasyp ósýine syrtqy, vırýstyq emes, tabıǵı, taza, ulttyq fotosıntez úrdisin uıymdastyrý týraly bastamama Memleket basshysynyń «Kez kelgen isti kásibı daǵdy arqyly júzege asyrǵan durys. Jaýapsyzdyq, nemquraıdylyq búkil eldi qasiretke ushyratady», degen sózin temirqazyq etip aldym.
Saltanat Qaıyrbek,
fılolog, aqyn