Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev bıylǵy Joldaýynda: «Aýyl sharýashylyǵyn damytpaı, básekege qabiletti ekonomıka qurý múmkin emes» dedi. Shyndyǵynda, ártúrli tabıǵı-klımattyq aımaqtarda ornalasqan bizdiń ulan-baıtaq jer resýrstarymyz – básekege qabiletti tabıǵı artyqshylyǵymyz.
Aýyldyq jerlerdiń búgingi ahýaly qandaı? Onda turatyn halyqtyń turmys-tirshiligi, áleýmettik jaǵdaıy qandaı deńgeıde? Eger 2011 jyly bizde aýyl halqynyń úlesi 45,4% qurasa, qazir bul kórsetkish 41,3%-ǵa teń. Ásirese onyń ekonomıkalyq belsendi bóligi úlesiniń kúrt tómendeýi alańdatady. Máselen, sońǵy 10 jylda eńbekke qabiletti jastaǵy adam sany 4,1-den 3,8 mln adamǵa deıin tómendegen jáne kerisinshe osy kezeńde zeınetkerlik jastaǵy adamdar 190 myńǵa nemese 33%-ǵa ósken. Jyldan jylǵa halyqtyń aýyldyq jerden kóshýi ósip keledi. О́tken jyly jarty mıllıonnan astam adam aýyldan qalalarǵa qonys aýdarǵan.
Buryn aýylda bala týý deńgeıi qalaǵa qaraǵanda árqashanda joǵary bolatyn. Al sońǵy alty jylda bul kórsetkish aýyldyq jerlerde tómendep ketti.
Aýyl turǵyndarynyń ishinde jumyspen qamtylǵandar sany 3,6 mln adamdy quraıdy: 2,3-mln – jaldamaly jumysshylar, 1,3-mln – óz betinshe jumys jasap júrgender. Statıstıka málimetteri boıynsha, 2019 jyly aýyldaǵy jan basyna shaqqandaǵy tabys aıyna 45 829 teńgeni quraǵan (qalada – 66 207 teńge). Al biz júrgizgen saýalnama nátıjeleri boıynsha, aýyl turǵyndarynyń tabystaryn baǵalaý odan da az, aıyna – 35 349 teńge. Aıta ketý kerek, ortaq jıyntyq tólemdi tóleýshi 3,6 mln adamnyń 2 mıllıony nemese 56,2%-y aýyldarda turady. Sondaı-aq tabysy kúnkóris deńgeıinen tómen, az qamtylǵan otbasylardyń kópshiligi aýyldyq jerlerde, olardyń úlesi – 6,6%. Bul – qalaǵa qaraǵanda 2,5 ese kóp. Osylaısha elimizdiń kedeı jáne kúnkórisi tómen otbasylardyń negizgi bóligi aýyldyq eldi mekenderde turady.
Aýyldyq eldi mekenderdegi ınfraqurylymnyń jaı-kúıine keler bolsaq, onda alǵashqy medısınalyq kómektiń ózine aýyl turǵyndarynyń barlyǵy birdeı qol jetkize almaıdy. Aldaǵy ýaqytta aýylda 150 jańa densaýlyq saqtaý nysandaryn (dárigerlik ambýlatorııalar, feldsherlik-akýsherlik jáne medısınalyq pýnktter) ashý qajet. Aýyldyq jerlerde klınıkalyq mamandyqtar kadrlaryna qajettilik 900-den astam adamdy quraıdy, bul rette qalada 10 myń adamǵa 56 dárigerden kelse, aýylda 16 nemese 3,5 ese az.
Aýyldyq aımaqtardaǵy bilim berý nysandaryna qajettilik 312 birlikti quraıdy, 32 mektep – apatty jaǵdaıynda, 86-sy – úsh aýysymdy. Munda 2 240 pedagog jetispeıdi, bul elimizdegi jalpy qajettiliktiń 75%-yn quraıdy. Ásirese aýyl mektepterindegi bilim berý máseleleri qatty alańdatady. Oqýshylardyń jetistikterin syrttaı baǵalaý nátıjeleri boıynsha qalalyq jáne aýyldyq oqýshylar arasyndaǵy bilim sapasynyń aıyrmashylyǵy ortasha eseppen 8 baldy quraıdy, al PISA nátıjelerine súıensek, qala men aýyl arasyndaǵy bilim sapasynda 22-den 37 balǵa deıingi alshaqtyq bar. Ulttyq biryńǵaı test nátıjeleri aýyl mektepteriniń túlekteri qalalyq oqýshylarynan orta eseppen 5-6 balǵa artta qalyp otyr. Sondyqtan da aýyldyq jerdegi orta bilim berý sapasynyń tómendiginen kóptegen daryndy balalar joǵary oqý oryndaryna memlekettik granttar alýǵa ıe bola almaıdy. Elimizdegi 22 aýyldyq aýdanda, tipti kolledjder de joq. Osylaısha aýyl jastarynyń bir bóligi joǵary jáne kásiptik bilim alýdan tys qalýda, al memleket óziniń basty baılyǵy – qundy adamı kapıtalyn damyta almaı otyr.
Aýyldarda 550 mádenı nysandar, sport zaldary joq, 150-ge jýyq kitaphanalar jetispeıdi. Bul jerde aıta ketý kerek, aýyldyq eldi mekenderdegi mádenı-sporttyq ınfraqurylymdarynyń damý kórsetkishteri ákimderdi baǵalaıtyn krıterııge kirmeıtini túsiniksiz. Aýyldyq eldi mekenderdiń tek 64%-y ǵana ortalyq qubyrlar arqyly aýyz sýmen qamtamasyz etilgen, jergilikti mańyzy bar joldardyń jartysyna jýyǵy jóndeýdi talap etedi, aýyldyq eldi mekenderdiń tek 20%-y gazben qamtylǵan.
Bizge bergen aqparat boıynsha aýyldardyń 69%-y ınternet jelisine qol jetkize alǵan. Biraq aýyl turǵyndary arasynda júrgizilgen áleýmettik saýaldama qorytyndysy kórsetkendeı, barlyq respondentter ınternettiń tómengi sapasyna jáne onyń jaman jumys istep turǵanyna shaǵymdanǵan. Olardyń eshqaısysy da aýylda ınternet jaqsy istep tur degen jaýap bermegen.
Telemedısına, qashyqtan oqytý, aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý aýyldyń kóptegen júıeli máselelerin sheshetini anyq. Olaı bolsa, aýyldyq jerlerde sapaly ınternet-baılanysyn uıymdastyrý Úkimet jumysyndaǵy basymdyqqa aınalýǵa tıis.
Saýaldamaǵa qatysýshylar aýyldyq jerdegi eń basty qıyndyq retinde jumyssyzdyqty, jumys oryndaryn ashý kerektigin atap kórsetken. Eńbekke qabiletti adamdardyń 40%-y bolashaqta qalaǵa kóshýdi josparlap otyr.
«Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń júzege asyrylýy da bizdi qatty alańdatady. Eger agrarlyq mamandyqtar boıynsha memlekettik granttarmen oqyǵan túlekterdiń jyl saıyn tek 30%-y ǵana aýylǵa jumysqa ornalasatynyn eskersek, onda bıýdjetten bólingen 7 mlrd teńgeniń tıimsiz paıdalanylyp jatqanyn baıqaýǵa bolady. Bul baǵytta jastardyń aýyldyq jerlerge turaqtanýy úshin qajetti jaǵdaı jasap, memlekettik baǵdarlamada josparlanǵan qoldaý sharalaryn tolyq kólemde oryndap, kórshiles Reseı men Belarýs memleketteri sııaqty aýylǵa qonys aýdarýshylar úshin turǵyn úıler salýdy qolǵa alý qajet.
Agrarlyq mamandyqtar boıynsha bitirýshi kýrs stýdentteri arasynda júrgizilgen saýaldama qorytyndysy kórsetkendeı, olardyń 72%-y aýyldyq jerlerge jumysqa barǵysy kelmeıdi. Basty sebepteri: qaladaǵydaı jaǵdaıdyń bolmaýy, jalaqynyń tómendigi jáne turǵyn úımen qamtamasyz etilmeýi.
Qazirgi ýaqytta aýyldyq aımaqtardy damytý «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda retteledi. Árıne, ony júzege asyrý barysynda aýyldardyń áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymyn damytýda, kóptegen jetistikterge qol jetkizildi.
Bizdiń saraptamalyq taldaýymyz kórsetkendeı, bul jobanyń biraz kemshilikteri bar. Birinshiden, aýyldyq aýmaqtardy damytý máselelerinde ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń jumystarynyń naqty úılestirilmegendigi jáne bul proseske jergilikti ózin-ózi basqarý organdary men jergilikti qoǵamdastyqtardyń tartylmaǵandyǵy. Ekinshiden, solardyń bárin ekonomıkanyń agrarlyq sektoryn damytýdyń memlekettik saıasatymen tikeleı baılanystyra alatyn biryńǵaı júıeniń is júzinde joqtyǵy.
Bul jumysta damyǵan elderdiń tájirıbesine súıený oryndy. О́ıtkeni bizdi kútip turǵan máselelerdi ol elder áldeqashan bastan ótkergen. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq ári damý uıymdary elderiniń pikirinshe, mundaı baǵdarlamalar federaldy mınıstrlikter ázirlengen «kabınettik sheshimderge» negizdelmeýi kerek. Olarda aýyl turǵyndary eldi mekenin damytýdaǵy basym baǵyttardy ózderi belgileıdi. Ekinshiden, memlekettik organdar jergilikti bastamalardy irikteıdi jáne birlesip qarjylandyrady. Tek, jergilikti bıliktiń osyndaı belsendiligi memlekettiń osy aýmaqty damytýǵa qatysýyna negiz bola alady. Úshinshiden, mundaı baǵdarlamalardyń kópshiliginde jumys oryndarynyń bolýy jáne olardy qurý múmkindigi aýyldyq eldi meken áleýetin baǵalaýdyń basty krıterııi bolyp tabylady. Bul – olardyń bizge qaraǵanda, aýyldyq aımaqtardy basqarýdaǵy basty artyqshylyqtary.
Sonymen qatar bizde jobany biryńǵaı úılestirýde máseleler barshylyq. Naqtylap aıtsaq, memlekettik organdardyń jumysynda alshaqtyqtar oryn alǵan, olardyń árqaısysy óz jumys ýchaskesine ǵana jaýap beredi. Parlamenttik tyńdaýlarǵa materıaldar daıyndaý kezinde, biz Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, salalyq memlekettik organdar men ákimdikter usynǵan statıstıkada aıtarlyqtaı aıyrmashylyqtardy baıqadyq. Máselen, «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» sheńberinde 55 mlrd teńge Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń krıterııleri boıynsha damý áleýeti joq aýyldardyń ınfraqurylymyn qarjylandyrýǵa jumsalǵan, 2019 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń 4,2 mlrd teńge kólemindegi qarajaty qoldanystaǵy aýyl nysandaryn aǵymdaǵy jóndeýge (stadıon trıbýnalaryn jóndeý, jaǵalaýlardy abattandyrý, trotýarlardy, ǵımarattardyń fasadtaryn jóndeý) baǵyttalǵan. Ony Esep komıtetiniń tekserý nátıjeleri de dáleldep otyr. Baǵdarlamany iske asyrýda júıeliliktiń joqtyǵyn kelesi mysaldan da ańǵarýǵa bolady: 2010 jyly 183 aýyldyq eldi mekenge aýyz sý tasymaldaý arqyly jetkizilgen bolatyn. Arada 10 jyl ótip, aýyldyq jerdi damytý úshin mıllıardtaǵan qarjy bólingenine qaramastan, búgingi tańda áli de bolsa 105 aýyldyq eldi meken aýyz sýmen burynǵydaı tasymaldaý arqyly qamtamasyz etilip otyr.
Osyndaı olqylyqtar «Aýyl – el besigi» jobasynyń qarjylyq bóligin ázirleýdegi kemshilikterden de týyndaǵan. Ol kontýrly túrde, tek boljam boıynsha jasalǵan. Sebebi ony daıyndaý kezinde aýyldyq eldi mekenderdiń sanattary boıynsha olardyń áleýmettik nysandaryn, ınjenerlik jáne basqa ınfraqurylymdardyń qajettiligin anyqtaý úshin, eshqandaı tereń zertteý jumystary júrgizilmegen jáne mundaı jumystar tek kelesi jylǵa josparlanǵan.
«Aýyl – el besigi» jobasy boıynsha Esep komıteti júrgizilgen memlekettik aýdıt nátıjeleriniń negizinde jobada qoldanylatyn tásildiń eńbek ıdeologııasyn ilgeriletýge jáne aýyldyq eldi mekenniń ekonomıkalyq áleýetin damytýǵa áserin tıgizbeıdi degen qorytyndy jasap otyr. Sonymen qatar obektilerdi salýda júıeniń joqtyǵy bıýdjetke odan ári aýyrtpalyq ákeledi.
Aýyldyq aımaqtardy damytý jumystaryn tıimdi júrgizý úshin kelesi usynystardy engizemiz:
Birinshiden, Úkimet aýyldyq aımaqtardy damytý baǵdarlamasynyń tujyrymdamasyn túbegeıli qaıta qarastyrýy qajet. Osy oraıda eń aldymen, aýyldyq aımaqtardy damytý máselelerin óńirlerdi damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan qazirgi Memlekettik baǵdarlamasynan bólip alyp, jeke qujatpen aýyldyq aımaqtardy damytý jónindegi ulttyq joba retinde qabyldaý qajet.
Ekinshiden, aýyldyq aımaqtardy damytý máselelerin basqarýdy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi qaramaǵynan alyp Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine berý kerek. Sebebi aýyl óndirisi men aýyldyq turǵyndarǵa ońtaıly jaǵdaı jasaýdy damytý ortaq máseleniń quramdas bóligi jáne ony bólip-aıyrýdyń qajeti joq. Ulttyq ekonomıka mınıstrligine jalpy úılestirý fýnksııasy qalady. Sonymen qatar bul – búkil álemdik tájirıbe, sondyqtan osy baǵytty biz de berik ustanýymyz kerek. Eýropanyń kóptegen memleketterinde Kanada, Aýstralııa, Reseı jáne Belarýs sekildi agrarlyq elderde aýyldyq jerlerdi damytý máselesimen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aınalysady.
Úshinshiden, aýyldyq eldi mekenderdi jikteý kezinde óndiristi damytý áleýeti men jańa jumys oryndaryn qurý múmkindigi, sondaı-aq aýyl turǵyndarynyń jumyspen qamtylýy, ony balama nysandar esebinen arttyrý joldary basty kórsetkishter bolýy tıis.
Tórtinshiden, ulttyq jobany qarjylyq qamtamasyz etý qaǵıdattaryn túbegeıli qaıta qarastyrǵan jón. Bul jerde aýyldyq jerlerdiń áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymyn damytý prosessine qatysqan memlekettik emes qurylymdardyń shyǵyndaryn sýbsıdııalaý (birlesip qarjylandyrý) arqyly osy iske jeke kapıtaldy barynsha tartýdyń mańyzy asa zor. Sonymen qatar osy jumysqa qoǵamdastyq pen jergilikti ózin-ózi basqarý organdary birlesip qatyssa, onda ol aýyldyq eldi mekende salynatyn áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdarǵa turǵyndar tarapynan suranystyń bar ekenin anyqtaıtyn eń shynaıy jáne senimdi kórsetkishi bolyp tabylatyny anyq. Osyndaı ustanym arqyly aýylsharýashylyq mamandaryn daıarlaý jáne de olardy aýyldyq jerlerde turaqtandyrý máselelerin sheshýge bolady. Basqa elderdegideı, agroqurylymdardyń stýdentterdi JOO-da oqytýǵa jumsaǵan qarajat shyǵyndaryn sýbsıdııalaýǵa qol jetkizý qajet. Sonymen qatar bilim berý granttaryndaǵy, aýyldyq kvotany 30%-dan kem degende 50%-ǵa deıin kóbeıtý kerek. «Serpin» jobasy aıasynda ońtústik oblys jastaryn soltústik óńirdiń joǵary oqý oryndary men kolledjderinde oqytý kvotalaryn ulǵaıtý máselesi qarastyrylýy tıis jáne olardy bitirgen túlekterine «Dıplommen – aýylǵa!» memlekettik baǵdarlamasynda qarastyrylǵan jaǵdaılardy jasaý kerek.
Aýyldarǵa kóship keletin jastarǵa jańa turǵyn úıler salýdy qarastyrǵanymyz jón.
Besinshiden, aýyl sharýashylyǵyn memleket tarapynan qoldaýdy kúsheıtý qajet. Beriletin sýbsıdııalardyń mólsherin ártúrli klımattyq beldeýge baılanystyrý arqyly sharýashylyqtardyń birdeı básekelik jaǵdaıda bolýyna jol ashý kerek. Bunyń ońtaıly qonystandyrý men eldiń ońtústikten soltústikke kóshýine oń áserin tıgizetin tıimdi tetik bolary sózsiz.
Aýyldyq bıznesti nesıelendirý de mańyzdy suraqtar qatarynda. Osy baǵytta «QazAgro» jáne «Báıterek» qarjy ınstıtýttarynyń rólin kúsheıtý mańyzdy. Prezıdent Joldaýynda 1 mln aýyl turǵyny tabysyn turaqty túrde kóterý mindeti qoıylǵan bolatyn. Osy mańyzdy jumystyń naqty mehanızmin tezirek anyqtaýymyz kerek.
Aýyl árqashan halqymyzdyń tili, mádenıeti men rýhanııatynyń besigi bolyp qala beredi. Elbasynyń sózimen aıtqanda: «Qazaqtyń dini de, tili de, dili de aýylda». Búgingideı qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýy kezeńinde aýyl jańa kelbetke, al onyń rýhanı ómiri ýaqyt shyndyǵy men talaptaryna saı keletin jańa mazmunǵa ıe bolýy tıis. Al bul mindetterge sáıkes biz aýyldy damytýdy memlekettiń basym baǵyty retinde qarap, oǵan kerekti qarjyny birinshi kezekte bólýimiz qajet.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
Parlament Senatynyń depýtaty