Eńbek naryǵy – koronavırýstan aýyr soqqy alǵan salanyń biri. Qazaqstan ǵana emes, tutas álem sonyń zardabyn áli tartyp otyr. Muny Halyqaralyq eńbek uıymy da moıyndady.
Halyqaralyq eńbek uıymynyń dereginshe, osy jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda jalpy álem boıynsha jumys ýaqytynyń qysqarýy áý bastaǵy boljamnan edáýir asyp túsken. Máselen, pandemııaǵa deıin 2020 jyldyń ekinshi toqsanyndaǵy jumys ýaqytynyń qysqarýy 2019 jyldyń tórtinshi toqsanymen salystyrǵanda 14 paıyzdy quraıdy dep boljanǵan edi. Alaıda naqty kórsetkish 17,3 paıyzǵa teń boldy. Bul kórsetkish 495 mln jumys ornyna para-par. Sondaı-aq úshinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha jumys ýaqytynyń qysqarý kórsetkishi 12,1 paıyzdy quraıdy dep kútilýde.
Munyń negizgi sebebiniń biri – damýshy elder men naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrýshy memleketterdegi adamdardyń beıresmı jumystarymen qamtylýynda. Negizinen zardap shekken de solar. Mamandar bul sanattaǵy adamdar buǵan deıingi daǵdarystarda munshalyqty qınalmaǵanyn alǵa tartýda.
Sol sekildi Qazaqstannyń eńbek naryǵynan da daǵdarystyń salqynyn sezýge bolady. 2020 jyldyń ekinshi toqsanynda eldegi jumyssyzdyq deńgeıi 5 paıyzdy qurady. Jalpy, bir jyl ishinde respýblıkadaǵy jumyssyzdyq 2,8 paıyzǵa ulǵaıyp, jumyssyzdardyń jalpy sany 454 myń adamdy quraǵan. Bul – sońǵy jyldardaǵy eń nashar kórsetkish.
Ol azdaı ekonomıkalyq quldyraýdyń saldarynan kásiporyndardyń jumysshylar aldyndaǵy bereshegi de kún sanap ósip keledi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2020 jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha memlekettik ınspektorlar 891 kásiporynnyń óz qyzmetkerlerine qaryz ekeni anyqtalǵan. Bereshek kólemi – 2,7 mlrd teńge. Al eńbekaqy boıynsha jınaqtalǵan qaryzyn ala almaı júrgenderdiń sany – 25,9 myń adam.
Qaryz arqalaǵan kásiporyndardyń basshylaryna talapty oryndaý mindeti týraly 511 uıǵarym berilip, 71,5 mln teńgeden astam somaǵa aıyppul salynǵan. Qabyldanǵan sharalardyń, sonyń ishinde jalaqy boıynsha bereshekti óteýdiń kesteleri men merzimderin qatań belgileýdiń nátıjesinde 24,7 myńnan astam jumysshynyń quqyǵy qorǵaldy. Olarǵa 2,76 mlrd teńge tólengen.
«Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ prezıdenti Dáýlet Arǵyndyqovtyń sózinshe, pandemııa kezinde elimizde eńbek naryǵynda jappaı jumyssyzdyq oryn alǵan joq. Biraq jumys ýaqyty aıtarlyqtaı qysqarǵan.
– 2020 jyldyń birinshi toqsanymen salystyrǵanda ekinshi toqsanda eldegi jumyssyzdyq deńgeıi 0,2 paıyzǵa ósip, 5 paıyzǵa teń boldy. Aldaǵy ýaqytta jumyssyzdar sany aıtarlyqtaı kóbeıýi yqtımal. Ekinshi toqsanda jumys kúshiniń sany 0,9 paıyzǵa qysqardy. Bul rette jumys kúshine jatpaıtyn halyq sany birinshi toqsanǵa qaraǵanda 79,2 myń adamǵa nemese 2 paıyzǵa artty. Jumyssyzdyq deńgeıindegi ósim adamdardyń jumys kúshi sanatynan shyǵyp ekonomıkalyq belsendi emes topqa qosylýymen baılanysty. Karantınge baılanysty shekteýler qoıylǵan sátte eki qolǵa bir kúrek taba almaı júrgender jumys izdeýdi toqtatqany belgili. Alaıda olar jumyssyzdyqtyń talabyna sáıkes kelmeıdi. Shekteýler alynǵan soń, jumysqa ornalasýy múmkin. Eger ornalasa almasa, onda statıstıkalyq derekte mindetti túrde eskeriletin bolady, – deıdi D.Arǵyndyqov.
Sarapshynyń pikirinshe, jumyssyzdyqtyń shamaly ǵana ósim kórsetýine kásiporyndardyń qabyldaǵan sheshimderi de oń áser etken. Iаǵnı, kóp jaǵdaıda kompanııalar shtat sanyn emes, jumys ýaqytyn ǵana qysqartqan.
– Qajetti mamandy izdeý uzaq ýaqyt alǵan jaǵdaıda qyzmetkerdi jumystan shyǵarǵannan góri jalaqyny nemese jumys ýaqytyn qysqartqan paıdaly. Bul kásiporyn úshin de, mindetti arqalap júre almaǵan qyzmetker úshin de tıimdi. Iаǵnı, kompanııa iskerlik belsendilikti qalpyna keltirgen kezde jańa kadrlardy irikteýge resýrs jumsamasa, qyzmetker jartylaı bolsa da, tabysyn saqtaı alady», deıdi ol.
Ekonomıster daǵdarys jaǵdaıynda eńbek naryǵynyń az ǵana ýaqyt ishinde eńse tikteı qoıýy ekitalaı ekenin únemi aıtady. Dese de, qazirgi deńgeıdi quldyratpaı ustaýǵa qashanda múmkindik bar.