Joshy ulysy

Bul kezde teristik Rýs, sloven ólke­siniń, ortalyǵy Vladımır knıazdyǵy edi. Uly knıaz Iýrıı Vsevolodovıch qor­ǵanys qamyǵyna kirisip, inileri Iаroslav pen Svıatoslavty kómekke shaqyr­dy. Olardyń shyqtyq degen habaryn es­tip, drýjınasymen Mologa ózeniniń Sıtı saǵasyna kep, jolyn kútti. Vla­dımır qalasyn qorǵaýdy uldary Vse­volod pen Mstıslavqa tapsyrdy dep hıkaıalaıdy taqyrypty taratýshy ǵalymdar. Sonda qalany uldaryna tas­tap shyqqan uly knıaz mońǵoldarǵa qarsy qandaı soǵys taktıkasyn qurǵan degen suraq týady? Anyǵyna kelgende, olar mońǵoldarmen betpe-bet kelýden qaımyǵyp, astanany tastap shyqqan adamdarǵa kóbirek uqsaıdy.

1238 jyldyń 2 aqpanynda Batý áskeri Vladımır qalasyn qorshaýǵa alyp, qala darbazasy «Altyn qaqpanyń» qar­sy aldyna qostaryn tikti. Olar­dyń qara sanynan júrek shaılyqty. Attyly jasaq «Altyn qaqpanyń» qar­­sy aldyna kelip: uly knıazdyń qa­la­da bar-joǵyn surady. Jaýap orny­na vladımırlikter birneshe sadaq oǵyn atty. «Toqtańdar! Atpańdar!» dep aıǵaı saldy kelgender. Ile-shala top al­dyna tutqyndap ákelgen Máskeý knıa­zi Vladımır Iýrevıchti shyǵardy. Vla­dımır Iýrevıch qalany qorǵaýǵa jaýap­ty Vsevolod pen Mstıslav knıaz­dardyń týǵan inisi edi. «Knıazdaryńdy tanydyńdar ma?», dep daýryǵysty moń­ǵoldar. Uryp-soǵylǵan, tula boıy yrym-jyrym myna beıshara qalpynda ony taný ońaı emes-ti. Aǵalary, ózge de vladımırlikter kóz jastaryn syqty. Biraq zulym jaýǵa syr aldyryp, bel bermeýge tyrysty. «О́lemiz, – dedi knıaz­dar, – biraq maıdan dalasynda aıan­­baı shaıqasyp, jastyǵymyzdy ala ólermiz dep serttesti», dep hıkaıalaıdy N.M.Karamzın ( T.VIII, Gl.VIII, 169 b.). Osy apas-qapasta Batý áskeriniń bir jartysy astana qalany aınalyp ótip, knıazdyqtyń ekinshi bir arqa tiregi Sýzdaldi alyp qoıǵan edi.

6 aqpanda Vladımırdi kúshpen alýǵa den qoıdy. Mońǵoldar qala irgesine órmeleıtin baspaldaqtar daıyndap, tas atatyn saqpandaryn súırep ákele bastady. Kelesi túni qamal qabyrǵasyn syrtynan aǵash túbirshiktermen bitep, órteýge daıyndaǵandaryn kórdi.

Knıaz Vsevolod áıelimen, ózge de boıarlarmen Qudaı ana hramyna jınalyp, epıskop Mıtrofanovtan kebinderin kıgizýdi talap etti. Hramnyń tynysh, úlken zalynda turyp ataqty reseılikter ómirmen qoshtasý rásimin istedi, jaryq dúnıemen qoshtasa turyp Reseıdiń aty ólmeı, abyroıy aspandaı berýine tilek tiledi.

7 aqpan kúni tań azannan qalaǵa shabýyl bastaldy. «Altyn qaqpadan», Lybedı ózeni jáne Klıazma bettegi Voljsk qaqpasynan Jańa qalaǵa basyp kire bastady. Vsevolod pen Mstıslav knıaz­dar drýjınalarymen qashyp baryp Eski qalaǵa tyǵyldy. Al Vsevolod knıazdyń áıeli Agafııa, qyzdary, kelin, bala-shaǵalary jáne kóptegen boıarlar Bas shirkeýdiń qaqpasyn bekitip, bas saýǵalady. Jaý shirkeýge ot qoıdy. Epıs­kop: «O, Qudaı, kórinbeıtin qo­lyńdy jaıyp, kinásizderdiń rýhyn qol­tyǵyńa al!» dep, daýystap duǵasyn oqyp, otqa kúıip óletinderdiń janazasyn shyǵardy. Bireýleri tútinge tunshyǵyp, ekinshileri otqa kúıip, úshinshileri shir­keýdiń qaqpasyn qıratyp, ishke buzyp engen jaýdyń qylyshynan jazym tapty. Shirkeý altyn-kúmis, asyl tastarǵa, zerlengen ıkondar men eski kitaptarǵa, burynǵy knıazdardan qalǵan qymbat kıimder men buıymdarǵa toly edi. Sonsha qyrýar baılyqty mońǵoldar talap alys­ty. Amaldary taýsylǵan Vsevolod pen Mstıslav mońǵoldyń nópirin jaryp ótpek bop, ortaǵa salǵanda, qalyń mońǵoldyń aıaǵy astynda taptalyp qal­dy. Bul shaıqas týraly Rashıd-ad-dın: «Uly Iýrıı qalasyn mońǵoldar 8 kúnde aldy. Erjúrektiktiń neshe túr­lerin kórsetti. Meńgý qaǵan ózi bas bolyp ańyzǵa aınalǵandaı erlikter jasady», dep qysqa qaıyrady (SMIZO. T.2. 36 b.).

 Vladımırdi alǵan soń, mońǵoldar qos-qos bop bólinip, ózge qalalarǵa attandy. Bir toby volgalyq Gorodes, kos­tromalyq Galıchke bettegende, ekin­shileri Rostov, Iаroslavlge at basyn burdy. Birde-bir qaladan aıtarlyqtaı qar­sylyq kórmedi. Aqpan aıynda Vla­dımır-Sýzdal knıazdigindegi orystyń basty-basty 14 qalasy – Rostov, Ýg­lıch, Iаroslavl, Iýrev Polskıı, Pere­ıa­slavl, Ksnıatın, Kashın, Tver, Tor­jok, Dmıtrov, Volokolamsk, Gorodes, Kostroma, Galıch Merskııdi alyp, bar-joǵy bir aıdyń ishinde Uly Rýs knıaz­diginiń tas-talqanyn shyǵardy.

Astana qalasyn tastap, Sıtı ózenine uzap baryp ásker jasaqtaǵan uly knıaz Iýrıı Vsevolodovıch áli de moǵoldarmen kúsh synasyp kórýden úmitti edi. Ol bólshektengen mońǵol áskeriniń jolyn torydy. 4 naýryz kúni 3000 drýjı­namen shabýylǵa shyqqanda, Batý áske­riniń qaptaldan oraǵytqanyn kórip, betpe-bet shaıqasqa kiristi. Tabandasa shaıqasqanymen, mońǵoldy yqtyra almaı, ózderi maıdan dalasynda qyrylyp tyn­dy. Rostov epıskopy Kırıll Bela­ozer­den qaıtyp kele jatyp, Sıtı ózeni jıegindegi orys áskeri qyrylǵan jer­di kózden ótkizgende, úıme-júıme ólik­ter arasynan uly knıaz Iýrıı Vse­volo­dovıchtiń múrdesin kıiminen tanydy. Basyn kesip áketken eken. Ol uly knıaz múrdesin Rostov Qudaı ana hramyna ákep jerledi. Qolǵa túsip tutqyn bolyp, mońǵol áskeriniń qataryna qosyl degenge kónbegen soń, basyn kesken Vasılko knıazdyń denesin de orman arasynan taýyp ákelip osynda jer qoınyna tapsyrdy.

Batý eldiń bir qıyryndaǵy Novgo­rodqa bettep baryp, Volok, Lamskıı, Tver qalasyn alyp, Torjekti qorshady. Qala turǵyndary eki juma boıy qar­sylyq kórsetti. Bul joryqtaǵy moń­ǵoldardyń taýyn shaqqan eń «qatty jań­ǵaq» Kozelsk qalasy boldy. Olar jeti apta boıy berilmedi. Qolma-qol shaıqasta 4 myń mońǵol áskeri mert boldy. Qany qaraıǵan Batý qalany jermen jeksen qylyp, halqyn túgeldeı topyraqqa kómip ketti.

XIII ǵasyrǵa jatatyn bir áde­bı qoljazba Batýdyń 1236-1238 jyl­dar­daǵy joryǵynan keıingi Rýs knıaz­dyǵynyń ahýalyn – «Pogıbel Rýsskoı zemlı» – «Rýs jeriniń qurýy» dep ba­ǵa­lady. Onyń qanshalyqty shyndyqqa ja­nasymdy ekeni daýly. О́ıtkeni Batý bar-joǵy orystyń 14 qalasyn aldy, al Rýs knıazdyǵynda 300-den astam irili-usaqty qala bar-dy. Halqynyń murty shaǵylǵan dáneńesi joq, jan sany Edil boıyna kep quryq shanshyp, shańyraq kótergen mońǵol ulysyn áli de on orap alǵandaı edi. Qalaı degenmende, túımedeıdi túıe­deı ǵyp kórsetip, tóbeden qara aspandy qulatýǵa áýes baıbalamshyl minez orysta jetip artylatyn sııaqty. Ne degenmen de, mońǵol Rýsti ońynan solyna kókteı ótip, bet qaratpaı sulata soqty.

 

Qypshaqtarmen jaǵalas

Batý eki jylǵa jýyq úzbeı soǵysqan áskerin 1238 jyldyń kókteminde orys jerinen áketip, Donnyń jazyq dalalaryna tógildirdi. Zertteýshiler Batý áskerin tynyqtyrǵysy keldi deıdi. Uzyn-qysqa ómirin únemi jaǵalaspen ótkizgen mońǵoldyń áskeri qaıystaı qa­typ, ystyq-sýyqqa birdeı shynyqqan jandar edi, al attarynyń orystyń aıazdy qystarynda shaldyǵyp, boldyrǵany ras edi. Ormannyń jasyq, dymqyl shóp­terinen ishteri kepti. Deı turǵanmen, odan da basqa sebepter bar sııaqty.

«Mońǵoldyń qupııa shejiresi» (1240) Batý men Kúıiktiń arasynda jan­jal oryn alǵanynan habar beredi. Úge­deıdiń Kúıikti tildegen sózderi hatqa tús­ken: «Jasy úlken aǵańa qarsy shy­ǵýyń­men, sen, orysty bir óziń jeńgen sy­ńaı tanytasyń. Nemenege sonshama tama­ǵyńdy jyrtasyń. Sen, shyndap kelgende, nebir orysty, bolmasa qypshaqty qolyńa túsire almadyń. Osynaý uzaqqa sozylǵan úlken joryqtan eshkiniń tuıaǵyn da tappaı qaıttyń!». Demek, mońǵol áskerı basshylarynyń arasynda alaýyzdyq paıda bolǵan soń, ony jaýǵa sezdirmeý úshin, Batý Qypshaq dalasyna uzap shyǵyp ketken. Mundaı urys-keris jaǵdaıynda soǵysty jalǵastyrý múmkin emes-ti, shamasy Kúıikti qosynymen elge qaıtaryp jibergen bolsa kerek.

N.M.Karamzın, S.M.Solovev, ózge de zertteýshiler bir aýyzdan Batýdyń Kýban, Azaý dalalyq aımaqtarynda qypshaq kósemi Qotan handy jeńip, ba­ı­yrǵy qonysynan ketýge máj­búr et­kenin aıtylady. Al Altyn Orda tarıhy týraly materıaldardy jı­nastyryp jaryq­qa shyǵarǵan Tızen­gaýzen jınaǵynda Qyshaq dalasyna kep jaıǵasqan Batý áskerine qarsy qyp­shaq Búrkit han óziniń qolbasylary Ardjýmak, Quranbas, Qa­paran jasaq­taryn jibergen. Biraq Berke áskerinen jeńilis taýyp, mońǵoldar qo­lyna túsken (Tızengaýzen, T. II., 1941, 37 b.). Al majar derektemeleri boıynsha Don dalasyndaǵy Qotan han 1237 jy­ly vengr koroli Belaǵa elshi jiberip, qol­tyǵy astyna alyp, qonysqa jer be­rý­di suraǵan. О́tinish durys sheshim tap­sa kerek – 1241 jyly Qotan 40 myń úı­men Majarstan shekarasyna kelgen­de, Bela korol oǵan memleketiniń shyǵys shekaralyq aımaǵyTıssa-Dýnaı ózen­de­ri aralyǵynan qonys berdi. Batý majar koroline hat joldap, qypshaqtardy keri qýyp shyǵýdy talap etti, olaı istemegen jaǵdaıda Majarstandy tas-talqan qyp sha­batynyn málimdedi. Batýdyń bul haty majar arhıvterinde saqtaýly bo­lyp shyqty. Hatty Sýzdal knıazi ákep tapsyrǵan eken. Ol hatta bylaı de­lingen: «Meniń quldarym qumandardy qol­tyǵyńa alyp, qamqorlaǵanyńdy estip jatyrmyn. Olardy qamqorlamaı, elińnen qýyp shyǵýdy buıyramyn. Áıt­pegen jaǵdaıda aramyz ýshyǵady. Shatyrlarda turatyn qumandar beti aýǵan jaqqa qashyp qutylady, al úıde, qalada otyrǵan sen jerińdi tastap qaıda qashasyń. Sen menen qashyp qutyla almaısyń» (Annınskıı S.A. Izvestııa vengerskıh mıssıonerov XIII – XIV vv. o tatarah Vostochnoı Evropy. IA,1940. 88-89 bb.). Alaıda Bela Batýdyń qoqan-loqysyn qulaǵyna ilgen joq, murager uly Stefanǵa Qotannyń qyzyn aıttyryp, alyp berdi. Shoqyndyrǵanda ol qyz Elızaveta atanyp, «quman hanshasy» dárejesine ıe boldy. Qotannyń korol saraıynda yqpaly artqany majar shonjarlaryna unamady. Olar Qotandy mońǵol basqynshylarymen baılanysy bar dep dep aıyptap, jel sózdi gý­let­ti. Sodan majar koroli Qotandy ja­zalaýǵa nıettengende qypshaqtar dúr etip, atqa qonyp, Majarstannyń she­ka­ralyq aımaqtaryn talqandaýǵa kiristi. Tarıh­shylardyń biri qolǵa túsken Qotandy majarlar darǵa asyp óltirdi dese, ekin­shileri Qotan Dýnaıdyń asaý arnasyna aǵyp óldi deıdi. Sońǵy nusqany Sh.Ýálıhanov maquldap, Qotanyń ajaly týraly qypshaqtar arasynda «Sýǵa ketti Er Qotan» atty qobyz kúıi saqtalǵanyn tilge tıek etedi.

Bela uly Stefan men Qotan qyzy Elızavetadan týǵan Ladıslav (Laslo) qypshaqtarmen jaqsy bolyp, olardy saraı tóńiregine kóptep tartty. «Qu­daı qoldaǵan Ladıslav Majarstan, Qumanııa, Bolǵarııa kololi» atandy. Quman qypshaq ordalaryna jer berilip, olardy majar shonjarlarymen teń jaǵdaıǵa keltirdi. Korol Laslo qypshaq kósemderi Alpar men Uzyrdan «putqa tabynýdan bas tartyp, kotolık dinin qabyldaýdy, shatyrlardy tastap, aǵash, kirpish úılerde turýdy» talap etti. Osy talaptardyń júzege asýyn qadaǵalaıtyn baqylaýshylar qoıdy. Kóshpeli turmys pen bas erkindikterine qysym keltirgen osynaý jónsiz talaptar shamdaryna tı­se kerek – olar Majarstandy tastap, tik kó­terilip Dnestr aımaǵyna kóship ketti. Úsh jyldan keıin Majarstanǵa joıqyn shabýyl jasap, astana qalalary Peshtaǵa deıin jetti. Osy joryq nátıjesinde Laslo engizgen «manıfest» kúshin jo­ı­yp, Rım papasynyń aralasýymen jaǵdaı burynǵy qalpyna qaıtyp kel­di. Júz jyldan keıin atalmysh qyp­shaqtar túgeldeı hrıstıandandy, biraq turmystaryn ózgertpeı, majar áskeriniń sadaqshy atty áskeri bolyp qala berdi.

 

 Batýdyń Ońtústik Rýs jáne Eýropa elderine joryǵy

Sonymen Don dalasynda qyp­shaq­tarmen jaǵalasa júrip, jazyq dala, taza aýa, shúıgin jaıylymdarda óz­deri de tynyǵyp, attaryn da semirtip al­ǵan mońǵoldar 1239 jyly qaıtadan at arqasyna qondy. Olar bul joly Rýs­tiń teriskeı-shyǵys shekaralaryn kóz qyryna aldy: Mordova jerin, Klıaz­ma ózeni boıymen júrip otyryp, Gorohoves qalasyn aldy. Orys knıaz­dyǵynda úrkinshilik bastaldy, qaıda qa­shyp, bas saýǵalaryn bilmegen orystar ormandy qalyń túleılerge qashty. Biraq Batý bul joly Teriskeı Rýske tereńdep enbeı, Majarstanǵa qashqan qypshaqtardyń izimen júrip otyryp, ońtústik orys qalalaryna soqtyqty. Olar aldymen Pereıaslavldi alyp, sosyn Chernıgovty talqandady, Chernıgov knıazdary Majarstanǵa qashyp bardy.

Jylnamashylar mońǵoldar Dnepr jaǵalaýyndaǵy Pesochnyı qalasyna kelip, uly ózenniń arǵy betinde tu­ryp «orys qalalarynyń anasy» Kıev­ti kórip, onyń aspanmen talasqan shir­keýlerine súısinip, tań-tamasha bol­ǵandaryn ja­zady. Mońǵoldar elshi ji­berip, so­ǵyssyz berilýdi talap etedi. El­shilerdi óltir­gizgen knıaz Mıhaıl moń­ǵoldardyń sha­­býylyn kútpeı, Ma­jarstanǵa qashady. 1240 jyldyń 6 jeltoqsanynda Kıev mońǵoldardyń qolyna kóshti. Budan keıin Batý áskeri Galıch-Vo­lynske ólkesiniń Kamenes, Izıaslavl, Kremenes, Danılov, Vladımır, Galıch qalalaryn aldy. Sóıtip Uly Rýs knıazdyǵy jerinde tigerge tuıaq qalmady. Osyǵan oraı N.M. Karamzın bylaısha sherledi: «Reseıdiń jaǵdaıy kózge jas keltirgendeı edi: otty ózen ony shyǵysynan batysyna deıin jaıpap ótti. Bizdiń qalalardyń qırap-búlingen úıindiler men halqynyń jan-jaqqa bosyp ketkenin kózderimen kórgen jyl­­namashylar zar jylap, kóz jas­taryn kól qyldy: «Batý orys jerin taǵy jyrtqyshtaı talady. Áıgili orys knıazdary julqylasqan maıdan dalalarynda mert boldy, tiri qalǵandary bas saýǵalap shet jurttarǵa qashty, qashyp júrip arasha bolýǵa kómek surady. Biraq qol ushyn sozǵan jan tabylmady. Baılyǵymen aty shyqqan olar, bárinen jurdaı bolyp, sorly beısharaǵa aınaldy. Analar kóz aldarynda mońǵol attarynyń tuıaǵyna taptalǵan uldaryn kórip kóz jastaryn bulady. Qyzdar beıkúnáliginen aıyryldy, mońǵoldyń jyrtqysh tyrnaǵyna ilikpeımin dep, pyshaqqa túskenderi nemese ózenge qulap ólgenderi qanshama. Jerden eńkeıip shóp kótermeıtin, tóńiregi qyzmetshilerge toly, úlde men búldege oranǵan boıar áıelderi taǵylardyń jalshylaryna aınalyp, sý tasyp, dıirmen tartyp, otpen kirip, kúlmen shyqty. Azapty kún keshken tiriler – eshteńeden beıhabar ólilerge qyzyqty» (Karamzın N.M. T.IV, Gl. I, 12 b.).

Aınalaǵa aıbat bop kelgen Rýs knıaz­dyǵyn sulata soǵyp, eshbir kedergisiz kotolık dinin ustanǵan elderdiń shekarasyna bettep kelýi Eýropada úreı týdyrdy. Mońǵoldardyń ózderi men áskerleri týraly boldy-bolmady ertegige uqsas áńgimer aıtyldy. Eýropalyqtar jer asty álemin Tartar dep ataýshy edi, dybystyq uqsastyǵyna qaraı tatarlardy Tartardan shyqqan adamdar, túrleri jer betindegi adamdarǵa uqsamaıtyn tegi bólek jandar dep eseptedi. Al ás­keri týraly aıtqanda, qaptaǵan qarýly qoldyń uzyndyǵy 12, eni 15 kúndik jerge sozylady desti. Germanııa ımperatory Frıdrıh II Batys Eýropa elderine úndeý joldady: «Uıqydan oıanyp, sana kózi men dene kózin ashatyn kez jetti. Aıbalta bórenege siltengeli daıyn tur. Hrıstıan álemine qaýip tóndi. Atalǵan jaýdyń áreketinen buryn da habardar edik, biraq olar alysta edi, eki arada jaýynger elder men jaýtúsirgish batyr knıazdar bar-dy. Olardan baq taıdy, biri ashyq maıdanda jaý qolynan óldi, ekinshileri – jeńilip, qaskóı jaýdyń tutqynyna aınaldy. Endi meıirimsiz jaýǵa qarsy attaný kezegi bizge keldi!». Biraq selt etip, bas kótergen bireý tabylmady. Batys Eýropa aýyzbirshilikten aqqula ada edi.

1241 jyly Batý Karpat asyp kelip, jasanyp qarsy shyqqan Majarstan korolin Solonnoı ózeninde tas-talqan qyldy. Korol Aýstrııaǵa qashyp qutyldy. Moń­ǵoldar ıesiz qalǵan eldi op-ońaı meńgerdi. Odan ile-shala Vısla ózeninen ótip, polıaktiń eki knıaziniń áskerin qatar japyryp, sáýirdiń aıaǵynda Sılezııa ólkesinen shyqty. Mońǵoldar shaǵyn qol­men qarsy kelgen jergilikti gersog Genrıhty jaý sanatyna qospaı, taptap óte shyqty. Aldan Elzaǵa, ishki Germanııaǵa jol aıqara ashyldy. Eýro­panyń basqa elderine qaraǵanda Aýstrııa mońǵoldarmen birme-bir tiresýge da­ıyn bop shyqty. Áskerdi qaptata tógip, joldaryn bógedi. Mońǵoldyń Olmıýsa bekinisin alýǵa shamalary jetpeı, kóp shyǵynǵa ushyrap, keri Majarstan jerine sheginýge májbúr boldy. Aýstrııa, shyn máninde, Batys Eýropany mońǵol shap­qynshylyǵynan qorǵap qaldy. Moń­ǵoldar Aýstrııa ólkesine qaıtalap bas suǵý­dan taısaqtap, Edildegi ordalaryna qaıtty.

 

             Joshy ulysynyń ishki jaǵdaıy

Sonymen Batý  Uly  Rýs knıazdigin túgeldeı talqandap, 1242 jyly Edil boıyndaǵy ordasyna  qaıtyp oraldy. Saraı qalasy endi-endi irge kóterip jatqan  edi. Mońǵoldar úıdiń, bas suǵar  ǵımarattardyń bar-joǵyna  onsha  qınala bermeıtin el edi. Olar myń adam sııatyn shatyrlardy ornatyp, saltanattaryn ótkize beretin. О́temis qajy «Shyńǵysnama» eńbeginde Batýdyń Shyǵys Eýropa elderine  joryǵyn « Jeti jyldyq soǵys» dep ataıdy. Shamasy, ol osynaý sharalardyń bastalýyn 1234-35 jyldarǵa jatqyzsa kerek. Atalmysh quryltaı  О́temis qajy men  qosa Ábilǵazy, Rashıd-ad-dın eńbekterinde kórinis tapqan. Batý joryqta birge bolyp, erlik kórsetken,  bolmasa tyndyrymdy isterimen kózge túsken aǵa-inileriniń attaryn atap, olardyń bıleýine jańa taıpalar  men qonystardy bólip bergen. Batý aǵasy Orda-Ejenge  qaratyp: « Bul joryqtyń sátti bitýine tyńǵylyqty eńbek sińirdiń, sondyqtan da sen on myń úımen ákeń bılegen  qonysqa ıelik etesiń» degen ( Abý-l-Gazı. T.1,  181 b., Rodoslovnoe drevo, 159 b.).Al Rashıd-ad-dınniń aıtýynsha: Orda-Ejen tórt inisi – Udyr, Toqaı-Temir, Shıngqum, Sıngqummen Joshy ulysy áskeriniń sol qanatyn quraǵandyqtan « áli kúnge deıin sol qanat bekzadalary atanady» degen. Orda-Ejen ulysy berige deıin «Kók orda» atanyp keldi. Al Shaıbanǵa Orda-Ejen ıeligi men Batý menshigi «Aq orda» aralyǵyndaǵy jerler, atap aıtqanda, Yrǵyz, Or, Elek, Shý aıaǵy, Sarysý boıyn mekendeıtin 15 myń shańyraqty  qusshy, naıman, qarlyq, buıraq taıpalary syılandy. Olar Joshy ulysynyń oń qanatyna qosyldy. Mahmud bın Valıdiń kýálák  etýinshe: «jeti jyldyq soǵysta»  ortaq iske qosqan úlesi úshin,  Toqaı-Temirge «qaýshyn» qaýymdarynan myń, tarhan, úısin, oırat taıpalary tartý etildi. «Qaýshyn» – áskermen birge ilesip júretin taıpalar.  Oǵan jańa qonys retinde As ýálaıaty men  Mańǵyshlaq ólkesi jáne Astrahan qalasy berilgen. Olar Joshy ulysy áskeriniń sol qanaty quramyna endi.

G.A. Fedorov-Davydov «Kochevnıkı Vostochnoı Evropy pod vlvstıý zolotoordynskıh hanov» eńbeginde «jeti jyldyq soǵysqa» bastan-aıau qatysyp, Joshy ulysynyń quramyna enip, jańa qonystarǵa ıe bolǵan jurttardy keńirek taratady: Mýngkýr basshylyǵyndaǵy saıdjýt taıpasynyń myńdyǵy. Ony qazir Cherkes emır basqarady,Tohta  hannyń qaramaǵynda. Demek, olar Saraı-Batýdyń tóńiregine qonystanǵan. Keńgitaı qaramaǵyndaǵy kıngıt taıpasynyń myńdyǵy.  Onyń uly Qutan noıan, Qutan noıan uly Quran. Ol Orda-Ejen urpaǵy Konıshıdiń qaramaǵynda, aǵa  ámirlerdiń biri. Úısin Hýshıtaı myńdyǵy. Ol týraly mardymdy derek joq. Degenmen de,  bul jurtyń Orda-Ejen ordasy quramynda bolǵany baıqalady. Úısinniń  Hýshıtaı qaýymy keıin Shaıban Ábilhaıyr zamanynda ony taqqa otyrǵyzǵan  taıpalar qatarynda atalady. Úısin Baıký (Maıqy) myńdyǵy. Ol «jeti jyldyq soǵysqa» bastan-aıaq qatysyp, Batý áskeriniń «baraýnkar» – «oń qanat» áskerine basshylyq etken. Olardyń qonysy Astrahan tóńireginde bolǵan. Astrahan handary sheshe jaǵynan úısin Maıqy jurtynyń qyzdarynan taraǵan.  Berkege qonys Teristik Kavkaz ólkesinen tıgen (Fedrov-Davydov G.A... 244 b.).

Joshyǵa qosylyp  berilgen tórt taıpa eldiń syrtynda Joshy ulysynda  qońyrat rýynan: Saldjıýt-gýragan, Abýkan-gýragan, jalaıyrdyń jaad atalyǵynan: Mýnkasar-noıan, oırattan: Inalshy-gýragan (Batýdyń qaryndasyn alǵan), hadarkınnen: myńbasy Muqyr-Quran jasaqtary boldy.

XIII-shi ǵasyrdyń  ota tusynda Joshy ulysynyń ishki ulystyq, taıpalyq qurylymy  bizdiń ańdaýymyzda osyndaı. Ulystyń batys shekarasy Dýnaıǵa baryp tirelgenin kóremiz. Alaıda orys jeri men  Shyǵys Eýropanyń biraz jerlerin baǵyndyrǵanmen, olardyń ulys quramyndaǵy orny men statýsy áli anyq emes-ti.  Ishki  qoǵamdyq-saıası qurylymy erteden qalyptasqan  Rýsti  kiriptarlyq jańa jaǵdaı men jańa basshylyqqa beıimdeý ońaı emes-ti. Qalaı degenmen de, Rýsti bıleý knıazdar arqyly júzege asatyn. Qazir Rýstiń uly knıazi Sıtı shaıqasynda ólgen Iýrıı Vsevolodovıchtiń inisi Iаroslav Vsevolodovıch edi. Batý Iаroslavty ordasyna shaqyrǵanda, ol shaqyrýdy qabyl alyp, ordaǵa ýaqtyly kelip jetti. Batý ony jyly qarsy alyp,  Rýs knıazderiniń basshysy dep atap, Kıevti syıǵa tartty. Uly knıazdiń izimen Sýzdal knıazderi de orda kelip han aldyna júginip, bılik tizginine taǵaıyndalyp qaıtty. Osy úrdis ulyq, kishik knıazderdiń barlyǵy  han jarlyǵymen  bılikke taǵaıyndalýy  orys ómirindegi zańdy tártipke aınaldy. Ordanyń hanyn – eń uly ulyq retinde moıyndaýdyń úsh rásimi boldy: hannyń aıaǵyn jýý, tabanynan súıý jáne «monomah bórki» toly sulymen han  sáıgúligin jemdeý. Jarlyqtar qypshaq tilinde arab árpimen jazyldy. Kóp uzamaı-aq knıazdar, elshiler, Saraıǵa kelip-ketip turatyn saýdager, deldaldar qypshaq tilin jaqsy meńgerip ketti.

1253 jyly uly han Móńkeniń jarlyǵymen Reseı halqyna sanaq júrgizildi. Ol sharany uly hannan arnaıy kelgen  ókil Bıse-Berke júzege  asyrdy . Orys jylnamadary bul sanaqty «chıslenısa» dep atady. «Sýzdal,  Rıazan, Mýrom jerlerin túgel sanady» deıdi jylnamashy (PSRL, T.1, vyp. 2, stolb. 475).Salyq keńsesiniń basshysyn darýǵa dep atady. Onyń qol astynda ondyq, júzdik, myńdyq, tumen jasaqtary salyq jınaý jumysyn júzege asyrdy. Bul jasaqtardyń basshylary mońǵoldar, jasaq músheleri jergilikti halyqtan quraldy. Áskerı jasaqtardyń basshysy  basqaq dep ataldy. Osy basqaqtar arqyly jergilikti knıazderdiń isterin baqylyp,   kóp jaǵdaıda búlingen, qısaıǵandardy óz kúshterimen jónge salyp, túzep otyrdy. Shekten  shyqqanda ǵana ordaǵa habar berip, jazalaýshy otrıattar  kómekke shaqyrdy.

Súıtip, orys ómirine mońǵoldyń basqarý júıesi dendep endi. Sonymen qabat orystyń knıazdik basqarý júıesi  saqtaldy. Mońǵoldar din máselesine aralaspaı, shirkeý, hram, dinbasylardy salyqtan aqqula bosatty. Sonymen, XIII-shi ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Rýs Joshy ulysynyń bir  ólkesine aınaldy. Osy jaǵdaı úzdik-sozdyǵymen 1480-shi jylǵa deıin saqtaldy.

Edil men Ertis aralyǵyndaǵy keń baıtaq ólkede irge kótergen  Uly Ulys negizininen eki qanatqa bólindi, sol qatat : Ertis pen Syrdarııa aralyǵyndaǵy jerler – Orda-Ejen ıeligi (Kók orda), «oń qanat» – Batý ıeligi (Aq orda), onyń quramyna  Syrdarııanyń tómengi saǵasy men Amýdarııanyń sol jaq betinen bastap Bashkırııa, Edil Bolgarııasy, Mordva,Teriskeı Kavkaz, Krym, Moldavııa, Rýs ólkeleri endi. Áý basta Joshy ulysy, Aq orda atanǵan Batý ıeligi birtindep Altyn Ordaǵa  aınaldy. Altyn Orda sharýashylyǵy mal ósirýshi kóshpendiler men eginshi, qolonershi otyryqshylardan turdy. Buryndar Don dalasyna, Teriskeı Kavkaz shúıginderine kóship-qonyp tirlik keshken mońǵol  arıstokratııasy birtindep qalalyq tirlikke úırenip, aqyry daladan qol úzip, qala turǵyndaryna aınaldy.

 

                      Altynyń Ordanyń sharýashylyǵy, kásibi

Qaısybir tarıhshylar aýzynan Altyn Orda ózderi eshteńe óndirmegen, jaýlap alǵan elderden jınalǵan salyqtar arqyly kún kórgen «masyl» memleket degen pikirler aıtylyp qalady.   Baǵynyshty elderden salyq jınaý memleket tabysynyń bir kózi bolǵany ras. Biraq   ony masyl memleket qataryna jatqyzýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, Altyn Ordanyń ózge de tabys kózderi bolatyn. Ol kezderi  jer baılyǵyn ıgerip, óndiristi damytyp, sol arqyly baıyp, abyroı ataqqa jete qoıǵan el kemde-kem edi. Alys-jaqyn elderdi baǵyndyryp, albana alý da qalyptasqan daǵdyly jaǵdaı-dy.

Altyn, kúmis, temir óndirý «Eke mońǵol», «Sý mońǵol» (tatarlar) elinde erteden jolǵa qoıylǵan kásip. Jer baılyqtary negizinen qarý  jasaýǵa qoldanyldy. Mońǵoldar qala  qamaldaryn buzyp, bekinisterdi alýdy jaqsy ıgerdi. Olarda qabyrǵany buzatyn  saqpandarmen qatar zeńbirikter de boldy. Bul kezde «otqarý» orys tursyn, Eýropaǵa da  jetpegen edi.

Joshy ulysynyń batys qanaty  Altyn Orda aımaǵy qala turǵyzý óneri men óndirisiniń shuǵyl damýymen erekshelenedi. Olar alǵashqy kezeńde, ıakı 40-50 jyldar aralyǵynda negizinen burynǵy eldi mekender men qalalardy qalpyna keltirýmen aınalysyp, 50-70 jyldary jańa qalardyń irgesin qalaýdy qolǵa aldy, Altyn Orda memleketinde qala turǵyzý óziniń sharyqtaý shegine О́zbek, Jánibek handardyń tusynda  jetti.

Altyn Odanyń batysynan shyǵysyna betteı júrgende Batý, Berke tustarynda mynadaı irgeli qalardyń attaryn ataýǵa  bolar edi: Prýt-Dnestr aımaǵynda -Kılııa, Qosteshti, Eski Orheı, Dnestr-Dnepr aımaǵynda – Maıak, Meshitti, Aq Meshit, Solonnyı, Arǵymaqty Saraı, Balyqty, Dneprdiń sol jaǵalaýy aımaǵy – Kúshúgir, Taban, Jylqyly, Qyrym ólkesinde – Qyrym qalasy, Qyryq-Er,  Kerish (Kerch), Kafa, Sýdaq, Shymbaly (Balaklava), Feodoro, Don ózeni ańǵarynda – Krasnohýtorskoe, Pavlovskoe, Tyshan, Dýrnovo,  Glazýnovskoe, Qumyljy, Sıtnıkovo, Azaq (Tana), Edil ańǵarynda – Jóketaý, Bılıar, Sývar, Kashan, Kremenchýk, Eski Qazan, Mohsha, Krestovo,  Perevolokskoe, Kostychı, Ýkek, Ýzmore, Beljamen, Ahmetovsk, Ternovskoe, Shıshkın býgor, Ahtýba, Meshitti, Saraı al-Djedıd, Gúlstan, Saraı-Batý, Novorychanskoe, Tumaq-tóbe, Mashaıyq, Hadjıtarhan, Teriskeı Kavkazda – Derbent, Tarkı, Ýrýh seleni, Terek, Joǵarǵy Djýlat, Hamıdıevsk, Býlýngýevsk, Joǵarǵy Shegem degi Lyǵyt qalasy, Joǵarǵy Majar, Matrega, Edil-Jaıyq aralyǵynda – Úlken Yrǵyz, Sýhorechensk, Orynbor, Tendik, Saraıshyq, Horezm  aımaǵynda – Kóne Úrgensh, Iаrbekır-qala, Shehrlik, Teriskeı Qazaqstanda– Máýlıberdi, Baıtaq, Taǵataı, Batys Sibir aımaǵynda – Túmen, Tontýr, Isker, Ońtústik Qazaqstanda – Syǵnaq, Saýran, Iаssy (Túrkistan), Otrar qalalalary. Olardyń birinde  qolóner kásibi  jolǵa qoıylyp, saýda sattyq óris aldy.

Altyn Orda tarıhyn zertteýshilerdiń biri V.L. Egorov: Altyn Orda memleketi quramynda 70 oblys, ony basqaratyn  70 túmenbasy (ámir) bolǵanyn ataıdy. Alaıda, osynaý  70 oblys pen olardyń ámirlerin  taratyp bergen eshkim joq, Egorov ta bastapqylaryn atap, sońǵy jaǵyn buldyrǵa tirepti. Memlekettiń eń shalǵaı, batys qıyry Dýnaı men Dnestr aralyǵynda – Noǵaı ulysy, Dnepr ózeniniń batys betinde – Kúremsi ulysy, Dneprdiń shyǵys betinde – Maýsı, Don ózeniniń batysynda – Qartan, Qyrym ulysy – ámiri belgisiz, Sartaq ulysy Edil men Don aralyǵynda, Berke ulysy – Teriskeı Kavkazda, Edil ańǵary – Batý januıasynyń menshigi deı kelip, Jaıyqtyń sol jaǵalýy, Jaıyqtyń oń jaǵalaýy, Horezm, Shaıbanı ulystary bolǵanyn ataýmen shektelgen (Egorov V.L. Istorıcheskaıa  geografııa Zolotoı Ordy v XIII – XIV vv. M., 1985. 164-165 b.).

1970 jyldardaǵy Reseı ishki saıasatyndaǵy «jylymyq» kezeńi tarıh, arheologııa salasyna da ıgi áserin tıgizdi. Bul kezderi Altyn Orda memleketi boldy degen  belgilerdiń jer betinen izi óship bolyp edi. Bári de orys vandalızmi áserimen qıtatylyp, topyraq astynda kómilip jatqan-dy. Tek, Altyn Orda aty óshkenine 500 jyldam astam ýaqyt ótkende, orys qaýymy ol memleketten qalǵan  belgilerge arheologııalyq mura retinde qaraýǵa alǵash qadym jasady.  О́tken ǵasyrdyń 70-80 jyldary jan-jaqty arheologııalyq qazba  jumystary qolǵa alyndy. Edil boıyndaǵy Altyn Orda qalalaryn G.A. Fedorov-Davydav basshylyǵyndaǵy Povoljsk arheologııalyq  ekspedısııasy qazyp, naqtyly ǵylymı qortyndylarǵa qol jetkizdi.

Altyn Odanyń astanasynyń irgesin kótergen Batý bolǵandyqtan qala  Saraı-Batý atandy, ony Saraı al-Mahrýsa (Alla qamqorlyǵyndaǵy) dep  aıtyp, jazýshylar da az bolmady. Memleketke musylmandyqty alǵash engiziýshi  bolǵandyqtan, arab qalamgarleri  Berke tulǵasyna aıyryqsha iltıpat bildirip Saraı-Berke dep  jazyp, qalany Berke atymen sabaqtastyrdy. Alaıda, arab qalamgerleriniń olaı dep bura tartýlary jón emes, astana qalanyń irgesin qalaǵan Batý bolǵandyqtan, Saraı-Batý ataýy daý týǵyzbasa kere. Bul qalany kózben kórip, ádemilep jazyp ketke  arab jıhankezi Ibn Battýta. Ol bylaı degen: « Saraı – jazyq alqapta jaıylyp jatqan, aýmaǵy orasan úlken, halqy mol, kósheleri  keń, bazarlary ádemi qala. Birde biz jergilikti aǵamannyń birimen  qalanyń aýmaǵyn  bilý úshin, atqa minip,  aınalyp shyqpaq boldyq. Qalanyń bir shetinen tań azanda shyǵyp, ekinshi shetine tús aýa jettik. Sol jaqta  namaz oqyp, tústik iship, qas qaraıa ǵana jatqan  jerimizge oraldyq. Al ekishide qalany endeı kesip ótip, qaıtyp oralýymyzǵa bir tústik ýaqyt ketti. Bir bos jer ne baq joq, ıin  tiresip, qaptaǵan qalyń úıler.Qalada azan  shaqyrylatyn 13 meshit bar, sonyń bireýi sheıitterdiki. Onyń syrtynda da, shaǵyn meshitter jetkilikti. Qala ártúrli halyqtar turady: mońǵoldar – osy eldiń ıesi, ishinara musylman, astar – musylman, qypshaq, cherkes, orys, vızantılikter – hrıstıan. Árbir halyq qalanyń ár jerine shoǵyrlan, sol jerde bazarlary da bar. Kópester sheteldikter – eki Iraktan, Egıpetten, Sırııadan. Jergilikti bıleýshi sultannyń ordasy – «Altyntas» dep atalady» (Istorııa Kazahstana v arabskıh ıstochnıkah. T.I. A-ty, 2005. 231 b.).

Qazba jumystary Saraı-Batý qalasy týraly Ibn Battýta aıtqandaryn rasqa shyǵaryp qoımaı, jańa boıaýlar qosty. Arheologııalyq ekspedısııa   qysh sheberhanalary ornalasqan aýdandy jarym-jartylaı qazdy. «Karhana» atalǵan sheberhana aryqtary, basqa da sý júıeleri bar jan-jaǵy qabyrǵalarmen qorshalǵan bir mahalla. Sý jerge kómilgen taqtaı turbalar arqyly júrgizilgen. Orystar men Edil bolǵarlarynda kóp taraǵan  úrmeleri eki  qabatty kórikter.   Sý júıeleri men jylý saqtaý júıeleri óte kúrdeli  qyzý peshteri. Memlekette qolnasta bar jáne shetelderge shyǵarylatyn  keramıkalyq ydys-aıaqtar, qub-qumyralar, shamasy, osy sheberhanada jasalǵan. Qysh buıydaryn jasaý qolóneri shyrqap damyǵany aıtpasa da túsinikti. Ásirese, aq tastyń untaǵynan jasalǵan qysh ydystarǵa  suranys  mol bolǵan. Sonymen qatar boıaý, syr óndirisi de jaqsy damyǵany kópe-kórneý. Saraı-batýdyń kúldigi bop sanalatyn Selıternoe selenindegi qazbalardan shyny óńdeý sheberhanasynyń kezdeskeni de aıtalyqtaı qubylys. Jalypy  Altyn Orda aýmaǵynda shyny óndirisi sharyqtap damymyp, turmystyń sala-salasyna tereń engenin ataǵan jón. Al  arheologtar kezdestirgen shyny  sheberhanasynda monshaq, bilezik, alqanyń neshe túrleri shyǵarylǵan.

Qala ortalyǵynan  qazylǵan jeke ýsadba da qalanyń baı turǵynynyń  turmysynan  habar beredi. Qam kirpishten qalanǵan úıdiń aýmaǵy 600 sharshy metr. Úıdiń ońtústik betinde qonaq qabyldaıtyn zal.  Zaldyń irgesinde  haýyz. Haýyzǵa sý turbalar arqyly kelip, jaýyzdyń  astyndaǵy turbalar arqyly syrtqy sý joldary júıesine  qosylǵan.Úıdiń ishi ortaq pesh arqyly qyzdyrylǵan da, ár bolmegen «kan» qýys arqyly jylý baryp turǵan. «Qol jýǵysh», «bet jýǵyshtar» úı turmysynyń daǵysyna aınalǵany baıqalady (Stepı Evrazıı v epohý srednevekovıa M., 1981. 232-233 bb.)

Saraı al-Djedıd – Jańa Saraı da jaqsy qazyldy. «Jánibek koronnasy» atalǵan asa baǵaly altyn táti kezdeısoq tabylǵannan keıin, 1940 jyly qazba jumysy bastalyp, 9 jyl boıy tııanaqty júrgizildi. 1959-1973 jyldary Povolje ekspedısııasy qaıtadan qazdy. Munda baı adamdardyń  ýsadbalary kóp qazyldy.  Úılerdiń fýndamentteri kirpishpen qalanyp, syrty taqtaımen  órilgen, qabyrǵy qam kirshten. Jatyn bólmelerde «P» tıpti taqtaı kereýet, olarǵa tútikter arqyly jylý kelip turǵan,  bólmelerge qojýǵyshtar ornatý daǵdyǵa aınalǵan.   Úlken úıdiń janyndaǵy jartylaı jertóle qosalqy úılerde súıek óńdeıtin, plıtalar, tipti balardyń oıynshyqtaryn shyǵaratyn sheberhanalar. Qolóner qatty damyǵan. Oǵan tańqalyp bolmaıdy, Saraı-Batý da, Jańa Saraı da álemniń tórt buryshynan saýdargerler úzilmeı qatynaıtyn, bazarly qalalar edi.

Altyn Orda handary saýdaǵa úlken mán berdi, saýda joldaryna kerýen saraılar salyp, júrgen-turǵan jolaýshylarǵa jaǵdaı jasaldy.  Kelgen taýardyń 1/10 bóligi baj salyǵyna alyndy, esesine  saýdagerdiń ózi men taýarynyń amandyǵy memleket qamqorlyǵyna aınaldy. Eýropa Altyn Ordany taýarmen kómip tastady, ne qajettiń bári óz aıaǵymen kelip turǵannan keıin, Eýropany jaýlaımyn dep ábiger bolýdyń  qajeti joq edi. Taýarlar arab-parsydan, eń jyraq degen Úndistan men Qytaıdan toqtaýsyz quıylyp jatty. Altyn Orda memlekti Úndistanǵa jylqy satýdy jolǵa qoıyp, tıimdi tabys kózine aınaldyrdy. Qyrymdaǵy Sýdak, Azaq, Matrega qalalary balyq ónimderin Eýropaǵa shyǵardy.

Altyn Ordanyń tabys kóziniń biri baj salyǵy boldy. Kelgen-ketken saýdagerlerge jeńil bodsyn dep, latyn-qypshaq sózdigi «Kodeks kýmanekýs»,  arab-qypshaq,  armıan-qypshaq sózdikteri osy kezde dúnıege keldi. Sózdiktermen qatar qypshaq tililine ádebı shyǵarmalar aýdaryldy. Jergilikti qypshaq tilinde tyrnaqaldy ádebet  úlgileri de paıda boldy. E.Nadjıp altynordalyq qypshaq tili oǵyz-qypshaq dıalektisi negizinde qalyptasqanyn atap kórsetedi. Qypshaq tiliniń alǵashqy týyndysyn 1353 jyly  qaǵaz betine túsken Horzmıdiń «Mahabbat-namasy» deýge negiz bar. Qypshaq tiliniń ortaazııalyq shaǵataı tilinen ájeptáýir aıyrmashylyǵy boldy. 1961 jyly Jańa Saraı qazbalarynan tabylǵan buqanyń jaýyryn súıegine oıylyp jazylǵan jazý qypshaq tili qoldanysta bolǵanyna kóz jetkizedi. Kúmis shynaıaq tabaqshasynda: « 5 som, 20 mysqal» degen jazý kezdesedi. Saraıshyq qalasynan tabylǵan qumyradaǵy «Qudadgý bilik» dastanyn eki jol úzindi de atalmysh óńirde qypshaq tiliniń ornyqqana aıǵaq bola alady (Ýsmanov M. O ıazykovyh osobennostıah nadpısı ız Novogo Saraıa SA., 1963, № 3, 246 b.).

Altyn ordanyń batys mejesindegi eń shalǵaı, shetki ulys Noǵaı ulysy edi. Ol Dýnaı ózeni jıegindegi Jasaqshy qalasyn orda otalyǵyna aınaldyrdy. Shekaramen japsarlas Bolǵarııa, Valahııa, Vengrııa jurttaryndaǵy tynyshtyqqa jaýapty  adam – Noǵaı túmenbasy edi. Ol bedeli ústep, abroıy aspandaǵaly sonshalyq – Altyn Orda hany Toqhtanyń jarlyǵyn júre tyńdaıtyn dárejege jetti. 1298 jyly Tohtanyń qaharyna  ushyraǵan birneshe ámir qashyp  kelip,  Noǵaıdy saǵalaǵan. Tohta  álgi  ámirlerdi shyǵaryp berýdi talap etkende, Noǵaı onyń jarlyǵyn qulaqqa ilmedi. Súıtip, eki ara buzylyp, at tuıaǵynan shań boraǵan jaýgershilik bastaldy.  Tohta qoımaı júrip, aqyry 1301 jyly  Noǵaıdy  óltirip tyndy.

Noǵaıdyń qaramaǵyndaǵy el negizinen qypshaqtar  11 taıpa el edi. Bular negizine  mamlıýk Beıbarys patsha tarıhshylarynyń jazbalaryna ilkkendikten « 11 taıpaly Beıbarys qypshaqtary» ataldy. Olar basshylary Noǵaı ólgenmen, Altyn Ordaǵa baǵynyshty nıet tanyta qoıǵan joq-ty. Olardyń basqa jaqqa aýyp ketýinen, bolmasa jeke el bop bólinip shyǵýynan qorqyp, Edil-Jaıyq aralyǵyna  qonystandyrý sharasyn qolǵa aldy. Súıtip,  Dýnaı, Dnestr, Býg, Dnepr ózenderi boıyndaǵy qypshaqtar Edil-Jaıyq, Jem-Jaıyq boılarynan  qonys alyp, birtindep kóship kele bastady. Shyn máninde Altyn Orda jurtynyń qypshaqtanýy osy kezge jatady. Osy oraıda Altyn Orda tarıhyn  zerteýshi V.L. Egorovtyń qortyndy oılary taqyryptyń túıini bolýǵa jarady. Ol bylaı dep jazdy:

«XIV-shi ǵasyrda bılik basyndaǵy basqynshy mońǵoldar qypshaqqa sińip, ózderiniń tili men jazýyn joǵalta bastady. Bul týraly arab qalmgeri bylaı degen-di: « Erte zamandardan bul jer qypshaq eliniń ata qonysy edi Tatarlar jaýlap alǵanda, qypshaqtar baǵynyshty jaǵdaıǵa tap boldy. Sosyn tatarlar qypshaqtarmen aralasyp ketti de,  topyraqtyń qasıeti  jeńip shyqty, tatarlar bir rýdyń adamyndaı bop  qypshaqqa uqsap qaldy,  qypshaqtan áıel alyp, qypshaq jerinde turaqtap qaldy» (Egorov V.L. Istorıcheskaıa geografııa Zolotoı Ordy v XIII – XIV vv. M., 1985. 155-156 bb.). Al N.M. Karamzın bolsa, Altyn Ordany «Qypshaq ulysy» dep baıaǵyda-aq ashyqtan-ashyq jazǵan-dy.

 

Ánes SARAI