Qazaq halqynyń janashyry

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıvinde memleket qaıratkeri, qazaq halqynyń birtýar azamaty Turar Rysqulovtyń ómiri men saıası qyzmetine baılanysty qundy qujattar saqtalǵan. Olar №139 «RK(b)P Qyrǵyz (qazaq) ob­lystyq komıteti», №141 «RK(b)P Qazaq О́lkelik komıteti», №708 «Qazaq­stan Kommýnıstik partııasy Or­ta­lyq komıteti», №811 «Qazaqstan Kom­mý­nıstik partııasy Ortalyq komıteti ja­nyn­daǵy Partııa tarıhy ınstıtýty», №896 «Fotoqujattardyń arhıvtik kollek­sııasy» qorlarynda kezdesedi.

Arhıvte saqtalǵan T.Rysqulovtyń jeke isinde onyń jeke is paraǵy, par­tııalyq bıleti, qysqasha ómirbaıany, RK(b)P músheleriniń Búkilreseılik sa­naǵyndaǵy saýalnamasy, laýazymdy qyzmetterge taǵaıyndalýy týraly buı­ryqtar men qaýlylar toptastyrylǵan.

Onyń ómirbaıany týraly №141 «RK(b)­ P Qazaq О́lkelik komıteti» qory­nyń 16-tizimdemesi №734 isinde saq­talǵan jeke iste kelesideı málimetter kór­setilgen: Turar Rysqulov 1894 jyly (par­tııalyq bıletinde 1893 jyly týǵan dep kórsetilgen) Jetisý oblysy, Vernyı ýezinde dúnıege kelgen. Ulty – qazaq. Ana tili – qazaq tili. Sóılep, jaza alatyn basqa da tilder – orys tili jáne birneshe túrki halyqtarynyń tili. Áleýmettik jaǵdaıy – sharýa-kóshpendi. Mamandyǵy – baǵban. Otbasy quramy – áıeli, eki balasy bar. Bilimi – orta.

1907-1910 jyldary Merkidegi orys-túzemdik bastaýysh mektebinde, 1910-1914 jyldary Pishpektegi 1-dárejeli aýyl sharýashylyǵy mektebinde oqyp, ony baý-baqsha ósirýshi mamandyǵy bo­ıynsha bitirgen.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıden­tiniń Arhıvinde T.Rysqulovtyń qoǵamdyq saıası qyzmetine baılanysty stenogrammalar, baıandamalar, aqparattar, tezıster, hattar, anyqtamalar jáne t.b. qujattar da saqtalǵan. «Qazaqstan Kom­mýnıstik partııasy Ortalyq komıteti ja­nyndaǵy Partııa tarıhy ınstıtýty» №811 qorynyń 16-tizimdemesi №725 isinde, 1918-1920 jyldary T.Rysqulov Túrkistandaǵy ashtyqpen kúresýge belsendi qatysqany týraly aıtylady. 1918 jyly 28 qarashadaǵy Túrkistan Avtonomııalyq Respýblıkasy Ortalyq atqarý komıtetiniń ókimimen Ashtyqpen kúres jóninde Ortalyq komıssııa qurylyp, T.Rysqulov sol komıssııanyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalady. Ol basshylyq etken komıssııa Túrkistan Respýblıkasynyń 19 ýezi men qalasynda 923 myń adamǵa arnalǵan tamaqtandyrý oryndaryn ashty.

T.Rysqulov 1920 jyly О́lkelik mu­sylman bıýrosynyń tóraǵasy qyz­metin atqaryp júrgen kezinde Túrki halyq­tarynyń kommýnıstik partııasyn qurýǵa tyrysady. 1920 jyly qańtarda ótken kommýnıst-musylmandardyń III О́lkelik konferensııasynda tek qana jergilikti halyqtardan quralatyn derbes «Túrki res­­pýblıkasyn» jáne «Túrki kom­mýnıstik partııasyn» qurý týraly rezolıýsııa qabyldanady.

1920 jyly 1 naýryzda ótken RK(b)P О́lkelik komıteti, RK(b)P OK Túrkistan komıssııasy jáne Búkilodaqtyq atqarý komıteti men Túrkistan Avtonomııasy Ortalyq atqarý komıteti Prezıdıýmynyń birikken otyrysynda T.Rysqulov Túr­kistan Avtonomııasy Ortalyq atqarý komıtetiniń qyzmeti týraly aıta kele: «Eger biz musylmandardan Shyǵys revo­lıý­sııasynyń avangardyn jasaǵymyz kelse, onda syrttan kelgender emes, mu­sylmandar óz-ózderin basqara bilýi kerek» – deıdi (QR PA. №811-qor, 16-tizimdeme, №725 is).

1921-1922 jyldary RKFSR Ulttar isi jónindegi Halyq komıssarynyń orynbasary retinde T.Rysqulov ulttar saıasatyna baılanysty kelesideı máselelerdi kóteredi: 1) ulttyq armııa qurý; 2) ulttyq partııa qurý; 3) basqynshy-otarshyl retinde kelgen qonystanýshylardy elden shyǵarý nemese olardyń jerdi paıdalaný quqyqtaryn shekteý; 4) barlyq Shyǵys halqyn bir jaǵynan batystyq-eýropalyq kapıtalızmnen, ekinshi jaǵynan Keńestik Reseıdiń saıası yqpalynan azat etý. 

№139 «RK(b)P Qyrǵyz (qazaq) oblystyq komıteti» qorynyń 1-tizim­demesi №449 isindegi derek boıynsha, 1922 jyly 27 qańtarda  RK(b)P Qyrǵyz (qazaq) oblystyq komıteti jaýapty par­tııa qyzmetkerleriniń qatysýymen ótken otyrysta T.Rysqulov «Ulttyq saıasat týraly» baıandama jasaıdy. Biraq, 1922 jyly 14 aqpanda RK(b)P Kyr­ǵyz (qazaq) bıýrosynyń jaýapty par­tııa qyzmetkerlerimen birge ótken keńeı­tilgen otyrysynda onyń ult­tyq máseleler bo­ıynsha tezısi synǵa ushy­raıdy.

Keıinirek, Fılıpp Goloshekınniń tóraǵalyǵymen 1926 jyly 18 jeltoq­sanda ótken Qazaq О́lkelik komıteti bıýrosynyń, BK(b)P О́lkelik baqylaý komıssııasy Prezıdıýmynyń jáne Halyq komıssarlar keńesi men Qazaq Ortalyq atqarý komıtetiniń birikken otyrysynda «T.Rysqulovtyń tóraǵalyǵymen Más­keýde ótken Búkilodaqtyq atqarý komıteti men KSRO Ortalyq atqarý komı­tetiniń músheleri – ultshyldardyń jınalysy týraly» másele qaralady (QR PA. №141-qor, 1-tizimdeme, №489 is).

1927-1930 jyldary ol Túrkistan-Sibir temir jolynyń salynýyna je­tek­shilik jasaıdy. RKFSR Halyq Komıs­sarlar Keńesi janyndaǵy Túrksib qury­lysyn qoldaý komıtetiniń tóraǵasy qyz­metin atqarady. «Fotoqujattardyń ar­hıv­tik kolleksııasy» №896 qorynda onyń 1927 jyly 2 qarashadaǵy Túr­ksib qurylysshylarynyń Ońtústik bó­ligindegi qurylystyń bastalýyna baılanysty Lýgovoı beketindegi, Aı­na­­bulaq stansasyndaǵy temir jol qu­rylysynyń aıaqtalýyna baılanysty mıtıngide sóz sóıleý sátinde túsken sý­retteri saqtalǵan.

T.Rysqulovtyń saıası-qoǵamdyq qyz­metine baılanysty №141 «RK(b)P Qazaq О́lkelik komıteti» qorynyń 1-tizimdemesi №6403 isinde saqtalǵan qujattardyń biri – onyń BK(b)P OK hatshysy I. Stalın men BK(b)P Qazaq О́lkelik komıtetiniń birin­shi hatshysy L.Mırzoıanǵa jazǵan hattary.

1932 jyly 29 qyrkúıekte T.Rysqulov  BK(b)P  OK hatshysy I.Stalınge Qa­zaq­standaǵy mal sharýashylyǵynyń jaǵ­daıy jáne ujymdastyrý kezindegi asyra silteýshilik jóninde hat jazǵan. Atal­ǵan hatta ol Qazaqstanda mal sany 1928 jyly  32 mıllıon bas bolǵanyn (keıbir málimetter boıynsha 40 mıl­lıon), 1932 jyly aqpan aıynda júrgizilgen búkilodaqtyq mal sanaǵynyń esebi boıynsha mal sanynyń 5 mıllıon 397 myń basqa deıin, ıaǵnı 83%-ǵa deıin kemigenin baıandaıdy. Mal sany kemýiniń bas­ty sebebi retinde maldyń jappaı so­ıyl­ýy men ujymdastyrýdaǵy asyra silteý­shilikti kórsetedi. Hattyń sońynda 1932 jyly aqpan aıynda júrgizilgen Búkil­odaqtyq mal sanaǵy boıynsha Qazaq­standaǵy mal sanynyń kestesi qosa be­ril­gen.

1933 jyldyń 9 naýryzdaǵy onyń I.Stalınge jazǵan kelesi hatynda Qa­zaqstandaǵy asharshylyq pen bosqyn qa­zaqtardyń jaǵdaıy baıandalǵan. Munda asharshylyq pen epıdemııanyń saldarynan bosyp kóshken qazaqtardyń aýyr jaǵdaıy týraly bylaı dep jazady: «Qazaqstanǵa kórshi ornalasqan aı­maqtardan alynǵan sońǵy málimetter boıynsha, ondaǵy bosqyn qazaqtardyń sany: Ortalyq Edilde – 50 myń adam, Qyr­ǵyzstanda – 100 myń adam, Batys Sibirde –  50 myń adam, Qaraqalpaqstanda – 20 myń adam, Orta Azııada – 30 myń adam. Bosqyndar sonymen qatar, alys­ta jatqan Qalmaqııa, Tájikstan, Sol­tústik ólkelerge jáne t.b. jerlerge bar­ǵan. Halyqtyń bir bóligi baılarmen birge Batys Qytaıǵa bosyp kóshken. Qazaq­tardyń ortalyq aýdandarǵa bosyp kóshýi sııaqty mundaı jaǵdaı Qazaqstanda birinshi ret oryn alyp otyr. Bul jaı ǵana kóshý emes (maly bar bolǵan jaǵdaıda jazda alys emes aýmaqqa kóshetin), ash­tyqqa ushyraǵan adamdardyń ishetin tamaq izdep bosýy. Bosyp kóshý jekelegen aýdandarda jalpy halyq sany­nyń 40-50%-na deıin jetti... О́tken jyl­ǵy kóktemde qazaq aýdandary men bos­qyndardyń arasynda ashtyq pen epıdemııa saldarynan ólim-jitim kóp boldy... Jer­gilikti organdardyń málimetteri bo­ıynsha Torǵaı men Betbaqqara aýdandarynda halyqtyń 20-30%-y qaıtys boldy jáne qalǵan halyqtyń basym bóligi bosyp ketti. Shalqar aýdanyndaǵy biraz aýyl­daryndaǵy halyqtyń 30-35%-y qaıtys bolǵan... Qarqaraly aýdanynda 1932 jyly mamyr aıynda 50 400 adam bolǵan, qarasha aıynda 15 900 adam qaldy jáne aýdan ortalyǵynda kúnine 15-20 adam qaıtys bolady».

1933 jyly 9 qyrkúıekte T.Rysqulov BK(b)P  Qazaq О́lkelik komıtetiniń birin­shi hatshysy Levon Mırzoıanǵa Qazaqstanmen shekaralas Ortańǵy Edil­degi, Batys Sibirdegi 30 000 qazaq bos­qynyn turaqty jumyspen qamtý týraly hat jazǵan. Sondaı-aq hatta onyń 1933 jyly 13 shildedegi ókimimen bos­qyn qazaqtardy tamaqtandyrý úshin 16 eldi mekende (Aqtóbe, Orynbor, Or, Qartaly, Chelıabınsk, Perm, Qos­tanaı, Sverdlovsk, Kınel, Ýfa, Syzran, Penza, Rıajsk, Máskeý, Rýzev­ka, Poporıno) tamaqtandyrý pýnkti ashyl­ǵany jáne onda 50 000 adam azyq-túlik­pen qamtamasyz etilgeni baıandalǵan.

1937 jyly 21 mamyrda T.Rysqulov «pantúrikshil», «halyq jaýy» degen aıyppen tutqynǵa alynyp, 1938 jyly 8 (10) aqpanda atý jazasyna kesiledi.  «Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Orta­lyq komıteti janyndaǵy Partııa tarıhy ınstıtýty» №811 qorynda saqtalǵan ómirbaıandyq anyqtamalardyń birinde onyń 1943 jyly qaıtys bolǵandyǵy týraly málimet kezdesedi.

KSRO Joǵarǵy Soty áskerı kolle­gııa­synyń sheshimimen 1956 jyly 8 jeltoqsanda aqtaldy (QR PA. №708-qor, 46-tizimdeme, №165 is.).

Jasulan О́ZBEKOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti

Arhıviniń sarapshysy