Dástúrli qazaqy ortada qoǵam, adam jáne qorshaǵan tabıǵı ortanyń arasyndaǵy tereńge ketken san-salaly qatynas ýaqyt ozǵan saıyn keıin qalyp bara jatqany jasyryn emes. Keıbir etnografııalyq ataýlar men uǵymdar qoldanystan alystaǵan saıyn umytylyp, kónerip te qaldy. Dese de sonyń keıbirin jańartyp, jańǵyrtyp kádemizge asyra alsaq qoı dep keıde qııalǵa erik beremiz.
Jýyrda Kýnstkamera qoryndaǵy fotosýretterdi paraqtap otyryp, myna bir kórinis nazarymdy aýdardy. Aq sharshasyn basyna tarta salyp, qos bilegin túrinip, nan qarýdyń qamyna kirisken qazaq áıeliniń pesh qasyndaǵy kúıbeńi fotograf obektıvine ilingen eken. Fotosýret 1950 jyly Shý aýdanyna qarasty Belbasar aýylynda túsirilgen. «Nan pisirip otyrǵan qazaq áıel» dep kórsetilgen. Anyqtap zer salsańyz nan jaıatyn taqtaıdyń astynda aǵarańdap jatqan áldebir aq matany ańǵarasyz. Bir qaraǵanda eleýsiz kórinetin tóselgen jaıma tegin jatqan joq, onyń óziniń laıyqty ataýy, belgili bir qyzmeti bar. Iаǵnı un elegende, qamyr jaıǵanda astyna salatyn osynaý aq teri jaımany sypyra dep ataǵan eken. Ádette sypyrany ılengen qoı-eshkiniń tutas terisinen jasaıdy. Ol úshin soıylǵan maldyń terisin aldymen júnin ishine qaratyp orap, jyly jerge qoıady. Bir-eki kún turǵan teriniń júni ózdiginen jıdip túsedi. Jıdigen tyqyr teriniń ıin qandyrý úshin aıran nemese aırannyń sarysýyna qarabıdaı unyn qosyp daıyndaǵan ıger oraıdy. Árıne, sharýaǵa daǵdylanǵan halyq arasynda teri jumsaq bolýy úshin terini jıditýdiń san túrli tásili de qoldanylatyny sózsiz. Biraq zamana tynysyna, sharýa yńǵaıyna oraı qıynshylyǵy basym mundaı jaımany qazir eshkim jasamaıdy, onyń ornyna birneshe qabat matadan tigilgen kenepti jaıa salǵan ońaı ekeni ras. Mundaı kóne jádigerler tek mýzeılerden, sodan soń osyndaı eski fotosýretterden ileýde bir ushyrasyp qalýy múmkin.
Nan jabý, baýyrsaq pisirý nemese asylyp jatqan ettiń jaımasyn daıyndaý úshin aldymen osy sypyrany jaıady. Qamyrdy ılep, birneshe zýala daıyndaǵannan keıin sypyranyń ústine nantaqtaıdy qoıyp, oqtaýmen yspalap bólek-bólek jaıyp shyǵady.
Sypyra halyq túsiniginde dastarqan tárizdi bereke, molshylyq ákeletin, otbasynyń yntymaǵyn jarastyratyn qasıetti buıym sanalǵan. Sondyqtan sypyrany teris búkteme degen yrym sóz de saqtalǵan. Nan jaıylyp bolǵan soń, sypyranyń ishine azdap un men ashytqy qaldyryp, aldymen ishki jaǵyn bettestire eki búktep, keıin eki jaq shetin teńestire qaıyryp, ortasyna qaraı teńdeı búktep, joǵaryǵa qoıǵan.
Sypyra baılyq pen molshylyqtyń nyshany sanalǵandyqtan, mol dáýletke ıe bolyp otyr degen maǵynada «sypyranyń ishinde otyr», «qoıdyń sypyrasy» eken degen maǵynada baǵalaý mánindegi frazeologızmder qalyptasqan. Mundaı beıneli sózderdi ózge de túrki halyqtarynan kezdestirýge bolady, máselen, qyrǵyz tilinde «qýdaıdyń sýpýrasy» degen sóz «oty mol jer» degendi bildiredi eken. Odan bólek, biz sypyra sózin XIV ǵasyrda Toqtamys pen Edigeniń tusynda ómir súrgen Sypyra jyraýdyń nyspysymen baılanystyra esitken edik. Jyraýdyń esimi «Er Tarǵyn», «Telaǵys», «Qubaǵul» syndy birtalaı batyrlar jyrynda atalady. Sypyra jyraý shyǵarmashylyǵy kóptegen túrki halyqtarynyń ádebıetinde el birliginiń uranshysy, danagóı abyz retinde kórinis beredi. Noǵaılyqtarǵa Sybyra ıyraý, bashqurttarǵa Sybrı ıyrysy, tatar halqyna Safardaý, qyrymdyqtarǵa Sypyra jyraý retinde belgili. Qaı tusynan alyp qarasaq ta bereke-birliktiń kórinisi bolǵan sypyra sóziniń maǵynasy jaqsylyqqa úndeıtinin baıqaımyz. Osynaý sypyra syndy sózderge jan bitirip, kúndelikti turmysqa engizýdi oılastyrsaq qarabaıyrlanyp, jalańashtanyp bara jatqan aýyzeki tilimizdiń bir jyrtyǵy bútindeler me edi dep ishteı «dámetip» qalatynymyz jasyryn emes.
Qazir kúndelikti turmystaǵy uǵymdardyń bir izge túspegeni sonshalyq qazaqsha ıkemdep, balamasyn izdep qınalmaıtyn boldyq jáne termınologııalyq sózdikterdiń tóńiregindegi máselelerdiń talaptan shyǵa almaı otyrýy jazylmaı júrgen másele emes. Qazaq til biliminiń termınderdi retteý, birizge túsirý jumystarynyń nátıjesin túsiný úshin alysqa barýdyń qajeti joq. Mysaly, qaladaǵy kez kelgen dúkenge kirip, baqylap, qulaq salyp tyńdasańyz jańa qazaqtardyń búgingi bet-beınesine qaıran qalar edińiz. Shubarlanǵan tili ıa qazaqsha, ıa túbegeıli oryssha emes, ekeýiniń qosyndysynan ósip-óngen múldem jańa tilmen saıraıdy. «Maǵan bir pachka saǵyz berińizshi», «Myna sút svejıı ma», «Docha, chýt kúte turshy» degendeı qulaqqa túrpideı tıetin til qatysý ómirimizdiń ózine aınaldy. Qarap turyp jylap alýǵa da bolady.