Bıylǵy kúz de jyly. Esime, 2006 jylǵy qarasha aıy túsedi. Osy jyly Baıanaýylda Máshhúr Júsip kesenesiniń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi. Bul rýhanı qurylystyń jańǵyryp qaıta oralýyna, ǵulamanyń nemere, týystarynyń ótinishterine oraı, qoldaý kórsetken Danıal Ahmetov, Qaırat Nurpeıisov, Erlan Aryn sekildi burynǵy oblys ákimderi, óndiris basshylary, sol kezdegi aýdan ákimi Qorabaı Shákirov bastaǵan aýdan ákimdigi úles qosty deýge bolar.
Al aýdannyń Qurmetti azamaty Murat Rahmetovtiń aıtýynsha, Máshekeńdi ulyqtaý 1977 jyly bastalǵan. Keńes kezinde de azamattar onyń beıitin qalypqa keltirýdi bastaǵan. Ǵulamanyń kishi kelini Nurıla apa buǵan jol ashyp bergen eken.
Al endi Jańajol aýylynan ótken soń-aq, Eskeldi jazyǵy atalatyn bıik tóbeden Máshhúr Júsiptiń kók kúmbezdi kesenesi kórinedi. Keseneniń irgetasy, baspaldaqtyń syrtqy qabattary Baıanaýyldyń Jańatilek, Birlik aýyldarynyń qyzyl, jasyl tústi taý tastarymen árlendi. Kesene men aýdan ortalyǵynyń eki arasy júz shaqyrymdaı jol. Bıyl talaı jylǵy ýádeler aqyry júzege asyp, joly da jóndelipti. Áýlıe babamyzdyń kesenesin salý jobasyn alǵash ret marqum О́zbekáli Jánibekov bastaǵan eken.
Baıanaýyldyq Máshhúr Júsip (1858-1931) – aqyn, fılosof, jylnamashy, etnograf, tarıhshy, shejire men halyq aýyz ádebıetin jınaýshy belgili aǵartýshy. Tashkent, Buqara men Túrkistanǵa baryp, Shyǵystyń ǵalymdary men oıshyldarynyń mádenıetin, shyǵarmalaryn zertteıdi. Arab, parsy, orys tilderin meńgeredi. О́leńderi, maqalalary 1888 jyly «Dala ýálaıaty» gazetinde jarııalanady. 1907 jyly Qazanda «Saryarqanyń kimdiki ekendigi», «О́mirlik tájirıbe», «Hal-ahýal» týyndylary jaryq kóredi. 1905 jyly patshalyq manıfesti synaǵany úshin qýdalanady. Shyǵys maqamynda jazylǵan «Ǵıbratnama», «Gúlshat-Sherızat», «Baıannama» dastandary, «Kóshpeli bolǵan jurttyń sharýasy», «Anama hat» óleńderi bar. El aýzynan Buqar jyraý, Shortanbaı, Shóje shyǵarmalary men Abaı, Sultanmahmut Toraıǵyrov óleńderin jazyp alǵan.
El-jurtymyzǵa aty dúr etnograf, tarıhshy, shejireshi, aqyn, fılosof Máshhúr Júsip qazaqtyń shejiresin qattaǵan «Dala ýálaıaty» gazetinde halqymyzdyń ómiri men turmysyna, aýyz ádebıeti men ónerine arnalǵan kóptegen maqalalar jarııalap, aǵartýshylyq-ustazdyq qyzmet atqarǵany belgili. El erkindigin kútken uly tulǵa qandaı qıyndyq, tosqaýyl bolsa da, maqsatyna adal, kúreskerlik rýh kórsetti. Júregin kúızeltken jaılar týraly Abaıǵa hattar jazyp, rýhty oılaryn aıtqan.
Al byltyr ǵulamanyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan Memorıaldyq mýzeı ashylyp jáne «Mádenı-rýhanı qonaqúı kesheni» salyndy. Qazir zııarat etýshiler úshin salynǵan qonaqúı kesheniniń eki qabatty ǵımaratyna 40 adamǵa arnalǵan qonaqúı bólmeleri, ashanasy qyzmet kórsetýde. Múmkindigi shekteýli jandarǵa da jaǵdaı jasalǵan.
– Mýzeıdiń maqsaty belgili ǵoı, Máshhúr Júsip atamyzdyń tarıhı-mádenı jáne ǵylymı murasyn saqtaý, onyń eńbegin nasıhattaý, urpaqtaryna jetkizý. Mádenı murany mıras etip saqtaý. Negizi, 1977 jyldan beri jádigerler jınaýdamyz. Mýzeıdiń bir ereksheligi – keseneniń janynda ornalasýy, Baıanaýylǵa keletin kóptegen týrıster kesenege zııarat etedi, mýzeıdi aralaıdy, kóne dúnıemen tanysady. Ekinshisi, mýzeı sórlerindegi jádigerler ǵulamanyń ózi qoldanǵan zattary bolǵandyqtan, negizgi qordy quraıdy. Búgingi kúni mýzeıdegi jádigerlerdiń negizgi qordaǵy jalpy sany 611-ge jetti, – deıdi mýzeı meńgerýshisi Qajymuqan Pazyl.
Osylaı degen Qajymuqan Pazyl bolsa, Máshhúr Júsiptiń kenje uly Muhammed Pazyldan týǵan tikeleı urpaǵy. Qajymuqannyń uly Áset Pazyl qazir mýzeıde jádigerler tanystyrýshy qyzmetin atqarady, rýhanı-mádenı tanymdyq ekskýrsııa júrgizedi. Áset 1976 jyly Jańajol aýylynda dúnıege kelgen. 1997 jyly eńbek jolyn Qaraǵandy qalalyq Abaı atyndaǵy mekteptiń tarıh pániniń muǵaliminen bastap, keıin aýylyna qaıta oralǵan. Sóıtip «Máshhúrtanýshylarǵa» atty oqý quraly men «Máshhúr Júsip kesenesi» taqyrybynda týrısterge, jurtshylyqqa arnalǵan 1000 danalyq tanystyrylym kitapshasyn jazyp, shyǵarǵan.
Áset Qajymuqanulynyń aıtýynsha, mýzeı jalpy 3 zaldan turady. Oqyrmandarǵa, kelýshi týrıster men qonaqtarǵa kovorkıng ortalyǵy ashylǵan, kitap kórmesi uıymdastyrylyp, Máshhúr Júsiptiń eńbekteri jáne syılyqqa berilgen kitaptar ornalastyryldy. Ǵulamanyń ómiri men ǵylymı eńbekteri týraly jınaqtalǵan beınebaıandar kórsetiledi. Ákimshilik bólmelerinde mýzeı qujattary, jańa zamanǵa saı kompıýterlik tehnıkalar qoıylyp, ınternet jelisi tartylǵan.
Negizgi úlken zal Máshhúr Júsiptiń ǵumyrnamasy men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Kelesi zalda ǵulamanyń tas músin eskertkishi, jez legeni men jez sháınegi, sýretterden jıi kórinetin úkili taqııasy, otbasy qoldanǵan 10 lıtrlik jez samaýyryny, as ishken úlken dóńgelek qońyr tústi aǵash tabaǵy, kózildirigi, ózi ustaǵan qara tústi aqsha salatyn kúmájnıgi, qalta saǵaty, qyzyl tústi gúldermen áshekeılengen sorpa, qymyz ishetin kesesi, aq gúldermen áshekeılengen kók tústi shaı kesesi, qoldanǵan qasyǵy sııaqty jeke zattary qoıylǵan. Mysaly, XIX ǵasyrdyń basynda Ortalyq Azııa stılinde qoldan toqylǵan, qazaqı oıýlarmen órilgen, birneshe túspen bezendirilgen kilem, 1931 jyly Muhammed Pazyldyń úıinen alynǵan. Bul kilemmen ǵulamany jerlegende denesin orap shyǵarǵan eken. Taǵy bir kóne jádiger sanalatyn 1930 jyly ózi qazdyrǵan zıratynan shyqqan mármár kók tas bar.
Úshinshisi – Máshhúr Júsiptiń sandyq túbinde saqtalyp kelgen kóne kenep shalbary. Ábden kónergen kıimdi astanadaǵy «Altyn orda» avtorlyq dızaın úıiniń dırektory Yrza Tursynzada jóndep, tozǵan jerlerin kestelep tigip, qalpyna keltiripti.
«Buhar, Tashkent, Samarqan, Túrkistandy úsh-tórt baryp tamasha ettim» – dep jyrlaǵan Máshhúr babamyz bul kıimi shyǵys sheberleriniń qolynan shyqqan bolýy da múmkin.
– Bıyl qyrkúıek aıynda mýzeıde jádigerlerdiń onlaın kórmesi ótti. Kórmede ǵulamanyń memorıaldyq mýzeıine alǵash ret qoıylǵan aqynnyń ózi, týystary qoldanǵan «Quran» kitaby, úlken kelini Aqzeıneptiń jaýlyǵy, Muhamed Pazyldyń shapany, qoldanǵan aınasy, nemeresi Qonaq Kópeıdiń sýreti, qaıys qamshysy kórsetildi, – deıdi Áset Pazyl.
Sonymen birge ótken jyly «Ulttyq mádenı ıgilik nysandarynyń» memlekettik tizimine mýzeıde turǵan ǵulamanyń «Kálám Shárip» quran kitaby, úlken atalarynan qalǵan kóne «Kók quran» kitaby, tumary, múıizden jasalǵan mústek tis tazalaǵyshy qorabymen, tis tazalaǵysh quraly, shaqshasy engizilgen. Tis tazalaǵysh quraldy 1981 jyly Máshhúr Júsiptiń nemeresi Tóleýbaı Sharapıev mýzeıge tapsyrǵan. Aǵashtan, teriden jasalǵan eki zat. Aǵashtyń basy kúmispen qaptalǵan. Teriden jasalǵan tysynyń asty shashaq tárizdi kesilgen.
Aıtpaqshy, jaqsy bir jańalyq, Eskeldidegi «Máshhúr Júsip Kópeıuly memorıaldyq mýzeıiniń» qyzmetkeri Áset Pazyl respýblıkalyq «Rýhanı qazyna» atty baıqaýda «Aýyldyq mańyzy bar mýzeıdiń úzdik qyzmetkeri» atalymynda júldeger atanypty.
Bul baıqaýdyń 2018 jyldan beri Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıymdastyrýmen ótkizilip kele jatqany belgili. Bıyl indet taralýy jaǵdaıyna oraı baıqaý onlaın formatqa kóshirilipti. Baıqaýǵa elimizdiń óńirlerinen mýzeıler, kitaphanalar, mádenıet úıleri men aýyldyq klýbtar qatysqan eken.
– Osy «Rýhanı qazyna» baıqaýynyń maqsaty – mádenıet salasy qyzmetkerleriniń ózara tájirıbesimen almasý, qazaqstandyq patrıotızm men ulttyq-mádenı birlikti damytý aıasynda ulttyq mádenıetti nasıhattaý jáne óńirlik mádenıet uıymdarynyń ımıdjin kóterýge baǵyttalǵan úzdik áleýmettik-mádenı jáne bilim berý tájirıbelerin kórsetý, – deıdi Q.Sátbaev memorıaldyq mýzeıiniń qyzmetkeri Jannur Musabaeva. – Áset rýhanı qazynany jınaqtaýda, aýdandyq mýzeıdiń bir bólimshesi retinde ashylǵan Eskeldidegi Máshhúr Júsip Kópeıulynyń memorıaldyq mýzeıinde ǵulamanyń mol murasyn jınaýda jáne nasıhattaýda. Sonymen birge «Máshhúr Júsip jáne din qaǵıdattary», «Máshhúr-Júsip Kópeıuylynyń murasy», «Stepnoı provıdes – Mashhýr Jýsýp» atty kitaptary jaryqqa shyqty. Qazir ol ekskýrsııa jetekshileriniń, gıdterdiń biliktiligin arttyrý kýrstaryna qatysýda.
Jannur Musabaevanyń aıtýynsha, baıqaýdyń talaby: halyqtyń rýhanı jáne moraldyq áleýetiniń damýyna yqpal etý, ulttyq jáne álemdik mádenıet qundylyqtaryna tartý arqyly jastarǵa patrıottyq jáne estetıkalyq tárbıe berý. Áset Qajymuqanuly osy talap údesinen kórindi, ózge mýzeı qyzmetkerlerine úlgi. Qazir ol anyqtamalyq kartotekalar, jınaqtar, mýzeıtaný salasynda ǵylymı-ádistemelik ádebıetter, monografııalar shyǵarý, tarıhı-mádenı, ǵylymı sharalar ótkizýge daıyndalýda. Jyl saıyn ǵylymı-ádistemelik semınarlar, ǵulamanyń ómir jolyn jáne shyǵarmashylyǵyn zertteýshi jas ǵalymdarǵa keńester men dárister, Máshhúrtaný oqýlary júıeli túrde ótkizilýde.
Biz bıyl qyrkúıek aıynda Baıanaýyl aýdanyna jolsaparǵa barǵan kezimizde aýdan ortalyǵyndaǵy «Qanysh Sátbaevtyń memorıaldyq mýzeıinde» bolǵan edik. Mýzeı elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Qoljazbalar jáne sırek kitaptar Ulttyq ortalyǵy» jáne E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy Memlekettik ýnıversıtetiniń «Tulǵataný» ǵylymı-zertteý ortalyqtarymen ózara tıimdi baılanysta jumys isteýde.
Mýzeıdiń basqa mýzeılermen rýhanı mádenı baılanystar barysynda Almatydaǵy «Qoljazbalar jáne sırek kitaptar Ulttyq ortalyǵy» qyzmetkerleri byltyr Baıanaýylda, oblys ortalyǵy Pavlodarda kórme ótkizip, kórmege Máshhúr Júsiptiń 29 kóne qoljazbasyn ákelipti.
Kórmege kitaphana qorynda saqtalǵan Máshhúr Júsiptiń qoljazbalary, eski kitaptary jáne qazaq zııalylarynyń jazǵan hattarynyń túpnusqalary qoıylǵan bolsa, 29 qujattyń 25-i qoljazba, qalǵandary «Saryarqanyń kimdiki ekendigi», «Tirlikte kóp jasaǵandyqtan kórgen bir tamashamyz» jáne eki «Hal-ahýal» kitaptary. Bul kitaptar ǵylymı kitaphana qorynda 1950 jyldardan beri saqtalýda.
Al elimizdiń «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» baǵdarlamasy boıynsha ázirlengen jobaǵa bizdiń oblystan 78 kıeli oryn qosyldy. Jobadaǵy negizgi orynnyń biri – Baıanaýyldaǵy Máshhúr Júsip kesenesi.
– Bıyl «Ulttyq mádenı ıgilik nysandarynyń» memlekettik tizimine taǵy da 13 kóne jádiger usyndyq. Olardyń ishinde jıeni Jolmurat Júsipulynyń jeke muraǵatynan alynǵan Máshhúr atanyń «Quran» kitaby, 1907 jyly Qazandaǵy Kusaıynovtardyń baspahanasynan shyqqan «Hal-ahýal» kitaby, 1907-1927 jyldar aralyǵynda jazylǵan Máshhúrdiń 59 týyndysynan alynǵan qoljazbalar, 1931 jyly ózi salǵyzǵan mazarynda turǵan qara tústi shkafy, 1957 jyly mazardy buzǵanda Muhammed Pazyl alyp ketken bolatyn. 2019 jyly ákem mýzeıge tapsyrǵan. Aǵashtan jasalynǵan sandyǵy, qulpytas tasy bar. Búgingi kúnderi Eskeldi baýyryndaǵy Máshhúrdiń baı murasyn saqtaý úshin jádigerler sanyn tolyqtyrý maqsatyndaǵy jumystar jalǵasýda. Kelińizder, kórińizder, esik ashyq, – deıdi Áset Pazyl.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany