El anasy degen eń bıik esimdi ıelený – ekiniń birine buıyra bermes baqyt. Qansha dáýir aýnasa da, qansha zaman ózgerse de, ondaı atty arqalaǵan analar óz bıiginen túspeıdi. Qadirli Zyqań – Zylıha Tamshybaeva jaıly estelik jazsam, ýaqyttyń yrqyna baǵynbaıtyn, qaı kezde de qundylyǵyn joǵaltpaıtyn bir nárse baryn anyq bilemin. Ol – adamgershilik, ol – adal eńbek, ol – elge tıgizgen sharapaty.
Zyqań ómiriniń sońyna deıin osy úsh bıiktiktiń ólsheminen aýytqyǵan joq. Halyqty erinshektikten saqtandyryp, jumyla eńbek etýge úndedi. Jasy úlkenge qurmet kórsetti. Izin basqandarǵa izet bildirdi. Qıyndyqqa tap bolǵandarǵa shyǵar jol nusqady. Súringenge demeý boldy, jyǵylǵanǵa qaıta bas kóterer jiger uıalatty. Naryqtyń alǵashqy soqqysynan es jııa almaı, el bet-betimen ketkende Zyqań altyn besik – aýylyn shashaý shyǵarmaı, eńbek kúshin saqtap qaldy. Tyǵyryqqa tirelgenderge jaqsylyq jasap, talaı janǵa sharapatyn shashty. Halyqtyń kózi qyraǵy ǵoı, bir qolymen besik, bir qolymen álemdi terbegen, názik ıyǵymen nardyń júgin kótergen qyzǵa qaıratkerligi úshin el anasy degen at berdi. Otbasy, oshaq qasyna ǵana emes, tutas elge analyq meıirimin tókken izgi janmen zamandas bolǵanym úshin, bir óńirde ter tóge eńbek etkenim úshin men de maqtanamyn, shattanamyn.
Zyqańnyń halyqqa sińirgen eńbegi esh umytylmaıdy. Onyń júrip ótken jolyn táýelsiz qazaq jastaryna uǵyndyrý, eńbek adamy retinde úlgi etý, baqytqa jetýdiń kilti eńbekte ekenin búge-shigesine deıin túsindirý bizdiń moınymyzda turǵan asyl mindetteı kórinedi. Sondyqtan «Eńbek Qyzyl Tý», «Lenın», «Oktıabr revolıýsııasy», «Parasat», «Qurmet» sekildi birneshe ordenniń ıegeri, qatarynan ozyp «Sosıalıstik Eńbek Eri», Almaty oblysynyń Qurmetti azamaty atanǵan, aty ańyzǵa aınalǵan Zylıha Tamshybaeva jaıly tógilte jazsam, ol meniń keshegi keńestik júıeni kókseýim nemese búgingi qoǵamǵa shekeden qarap, ár nársege bir dilmársip, aqyl aıtýym emes. Kerisinshe, osy jazǵanym arqyly taǵylymdy tarıhty paraqtaı otyryp, dáýir týdyrǵan tulǵalardyń esimin qaıta jańǵyrtýdy, olardyń ónegege toly ómir jolyn jastarǵa taǵy da bir pash etýdi kózdedim. Olar salyp ketken adaldyq pen jaýapkershilik úlgisin úzip almaı, keıingi tolqynmen sabaqtastyrýǵa sep bolý biz sekildi eki dáýirdi kórgen adamdarǵa, aqsaqaldyq jasqa jetken aǵa býynǵa tipten mańyzdyraq ekeni aıtpasa da túsinikti.
El anasy Zylıha Tamshybaeva jaıly osymen birneshe ret qalam terbeppin. Ýaqyt shirkin bir orynda turmaıdy. Kózi tirisinde de talaı estelikterdi qaǵaz betine túsirgen myna qol endi Zyqańnyń ómirden ótkenine 10 jyl tolǵanda taǵy da qalam kóterdi. Jas urpaq aldynda ulaǵatty áńgimemizdi búrkemelemeı, at ústinde júrgen jarqyn sátterdi jáne bir jipke tizgendeı jazyp shyǵyp jatsam, bul tarıh úshin de, bolashaq urpaq úshin de qundy derek bolary anyq.
Zylıha Tamshybaeva týraly tolǵanar tusta qazirgi táýelsiz Qazaqstanmen úndesken, sabaqtasqan birneshe máselege nazar aýdarǵym keledi de turady. Ol – Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev basa mán beretin el ekonomıkasynyń órleýi, jasampazdyq jáne ádiletti qoǵam qurý ıdeıasy. Zyqań da óz zamanynda osy basymdyqqa erekshe nazar aýdaryp, ózi meken etken óńirdi gúldendirdi, turǵyndarǵa turaqty tabys kózin uıymdastyryp, eńbektiń óshpes shamyn jaqty. Aýyl, oblys, respýblıka úshin talaı ǵasyrǵa azyq bolar jasampaz is qaldyrdy. Erge artylǵan mindetti eselep atqaryp, esimi ıisi qazaq jurtyna, alys-jaqyn shetelge jaıyldy. Onyń eńbeksúıgish obrazy belgili qalamgerlerdiń shyǵarmasyna arqaý bolyp, teatr sahnasyna jol tartty.
Áli esimde, bárimiz albyrtpyz, bárimiz Almatyǵa arman qýyp kelgen jaspyz. Maqsatymyz – bıik, ıdeıamyz kóp, stýdenttik ómirdiń bel ortasynda júrgen qyzyqty shaqtyń birinde qazirgi Balalar men jasóspirimder teatryna bardyq. Kórermenniń joǵary baǵasyn alǵan áıgili «Beý, qyzdar-aı!» qoıylymyn tamashaladyq. Mundaǵy bas keıipker – Aısulýdyń ómirdegi prototıpi – Zylıha Tamshybaeva edi. Sóıtip, men Zyqańmen eń birinshi ómirde emes, ónerdegi kórkem beınesi arqyly tanystym. Árıne, Jetisýdyń esimi el aýzynan túspeıtin eńbekqor qyzy týraly buryn da syrtynan san márte estigenmin. Alaıda jerlesimniń sahnadaǵy obrazynan keıin keýdemdi maqtanysh sezimi kernedi. Almatyda Qazaqstannyń ár óńirinen jınalǵan zamandastaryma Zylıha Tamshybaevadaı áıgili tulǵamen jerles ekenimdi aıtyp, kóterilip qalatynmyn.
Zyqańmen ómirdegi tanystyǵym ózi basqarǵan «Eńbekshi» keńsharyna partkom hatshysy, keıinnen keńshar dırektory bolyp taǵaıyndalǵan sátinen bastaldy. Keıin áriptestik baılanysymyz úzilgen joq. О́miriniń sońyna deıin biz ony Zyqa dep qurmettesek, ol Náýke, Kúleke (zaıybym) deýden tanbady. Qazir qarap otyrsam, ómirdiń máni sol syılastyqta jatyr eken ǵoı. Bir oblysta ekeýmiz qanshama jaýapty jumystardy ıyq tirestire atqardyq, qanshama qıyndyqtardy birge eńserdik desem, esh qatelespegenim. Nesin jasyramyn, ózimnen 5-6 jas úlkendigi bar el anasynan úırenerim de kóp boldy. Men únemi onyń aýyl-aımaqty basqarý ádisine qaıran qalatynmyn jáne jaı tamsanyp otyra bermeı, iskerliktiń kiltin izdeýge tyrysatynmyn.
Zyqań «Eńbekshi» keńsharyna jetekshilik jasaǵannan keıin óńirde birden úlken ózgerister oryn ala bastady. Aýyl mańaıyndaǵy jol qalypqa keltirilip, egistik alqaptaryna jan bitti. Qyzý eńbektiń naýqany qarqyn aldy. Eńbekshi aýylynyń ekonomıkasy aqsap, ózge óńirlermen salystyrǵanda keıinge qalǵan edi. Zyqań qara sý basqan joldardy, aýyl kóshelerin qaıta jóndep, az ýaqytta úlken is tyndyryp úlgerdi. О́ńirde qyzǵan qurylyspen qatar egistik alqaptary da keńeıtip, dándi-daqyl kólemi eselep artty. Eńbekshi aýylynda agrotehnıka mádenıeti nasıhattalyp, ár taqyrypta tájirıbelik semınar-keńester uıymdastyryldy.
Ásirese, qyzylsha ósirýde aýyl turǵyndarynyń aty shyǵyp, oblystan ári respýblıkaǵa tarap jatty. Eńbegi eskerilip, baǵy janǵan aýyl azamattary aýyldyq, aýdandyq, oblystyq keńes depýtaty bolyp saılansa, Zyqań uzaq jyl boıy QazSSR Joǵary Keńesiniń depýtaty retinde búkil odaqtas elderge tanyldy. Zyqańnyń nebári 23 jasynda halyq qalaýlysy atanyp, depýtat minberinen ún qatýy eren eńbeginiń arqasynda jetken naǵyz tarıhı oqıǵa der edim. Odan keıin de bas-aıaǵy 17 jylyn depýtattyqqa arnap, eldiń muń-tilegin jarııalap, talaı máseleniń ońtaıly sheshilýine yqpal etti. Joǵary Keńes tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalýy onyń tulǵalyq kelbetin burynǵydan da aıshyqtaı tústi.
Iá, Zyqań mundaı ataq-dárejege, tanymaldylyqqa jaıdan-jaı jete salǵan joq. Bul jerde taǵy da adam dańqyn adaldyǵy men eńbekqorlyǵy, ortasyna degen syılasymdylyǵy, kópke topyraq shashpaı, únemi qamqorlyqta, bereke-birlikte jumys isteýi sekildi máńgilik qundylyqtar shyǵaratyny ap-aıqyn kórinip tur. Zyqańnyń búkil ómiri aýylmen baılanysyp jatyr. Ol qalaǵa umtylmady, qalyń eli – qazaǵynyń túp-tamyry aýylmen órilgenin jaqsy bildi.
Taǵdyrdyń jazǵany bolar, anasynan jas qalǵan Zylıha eńbekke erte aralasty. Qyz retinde úı sharýalaryn tolyǵymen ózi atqardy. Qıynshylyqtyń salmaǵy artqan saıyn qaǵylez jastyń da buǵanasy erte bekip, qamyǵýǵa jol bermeı, kerisinshe, jigerlenip ósti. Onyń balalyq shaǵyn, qalyptasý jyldaryn kindik qany tamǵan jeri – Kerbulaq aýdany, Shoqan aýylynyń turǵyndary áli kúnge deıin ańyz qylyp aıtady.
Kitaphana meńgerýshisi, bastaýysh komsomol uıymynyń hatshysy, taýarly-sút fermasynyń meńgerýshisi, aýyldyq keńestiń tóraıymy sekildi qyzmet satylarynan shyńdalyp shyqqan Zylıha Janbolatqyzy, qazaqtyń qara domalaq qyzy qaırattylyǵy men eren eńbekqorlyǵynyń arqasynda qoǵam qaıratkeri deńgeıine deıin kóterildi. Sol kezdegi Taldyqorǵan aýdany, Stalın atyndaǵy ujymshar tóraǵasy, aty odaqqa tanylǵan Nurmolda Aldabergenovke arnaıy kelip, sharýashylyǵymen tanysyp, aqyl-keńesin tyńdap, aǵasynyń aq batasyn alyp qaıtýy, aıtary joq, Zylıhanyń naǵyz eńbek adamdaryn qurmetteıtinin bildiredi.
Jastardyń bilimge qushtarlyǵyn arttyrý, eńbekke yntalandyrý, aýyl mádenıetin damytýǵa jumyldyrý sııaqty tárbıe jumysynyń arqaýyn is júzinde utymdy shırata bilgen jas Zylıha partııa, keńes organdarynda mártebeli ári basshylyq qyzmetti úlken abyroımen atqaryp, el maqtanyshyna aınalǵan Bıjamal Ramazanova, Bátıma Saqaýova syndy apalarymyzben de qoıan-qoltyq jumys atqardy. Qaraqan basynyń qamynan el múddesin joǵary qoıyp ósken apalarymyz onyń barlyq bastamashylyq usynystaryn qoldap, oılaǵan oıynyń oryndalýyna kómekterin kórsetýden, aqyl-keńes berip, iskerlikke, tııanaqtylyqqa baýlýdan jalyqqan emes.
Nátıjesinde, minez-qulyqtary ártúrli, jas mólsheriniń aıyrmasyna qaramastan, Jetisýdyń úsh arý qyzy, abzal anasy, ardaqty ájesi týystan júris jaqyn degendeı, bir-birimen dos bolyp, eńbek ardageri, qoǵam qaıratkeri atanyp, kúlli qazaq halqyna tanyldy, qoshemetine bólendi. Bul aıtyp otyrǵanymnyń asyra dáripteýden aýlaq, shynaıy minezdeme ekenin Kóksý aýdany ǵana emes, Taldyqorǵan óńiriniń búkil qazirgi eńbekshileri qoldaıdy, qýattaıdy, bóle-jarmaı, bir kisideı bizdiń Zyqań dep pir tutady.
Munyń syry aıtpasa da belgili. Zyqań bir áýlettiń emes, úlken ujymnyń kóshin bastady. Árkimniń qysylǵanda qasynan tabylatyn janashyry, qýanyshta tórinen kóriner qurmetti qonaǵy, el anasy bola bildi. Aýyl turǵyndary ol kisini «mamka» atap ketýi onyń qandaı izgi jan bolǵanyn aıǵaqtaıdy. «Meıirimdilik anadan» degen qazaqtyń qasıetti sózi bar. Zylıha osy danalyqqa laıyq jan edi. Tabany kúrekteı 35 jyl boıy «Eńbekshi» aýylyn gúldendirýge bar qajyr-qaıratyn jumsady. Onyń júregi aqtyq demi qalǵansha aýyl dep soqty.
Jańa tolqyn – jastarǵa úlgi bola bilgen iri tulǵa, tarıh enshisine engen HH ǵasyrdyń batyry – Eńbek eri, jańa zamannyń tanymal kásipkeri Zylıha Janbolatqyzy óz oshaǵynda da úlgili ana, meıirman áje boldy. Toqsanbaı aǵamyzdyń adal jary, tórt balanyń asyl anasy, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, nemereleriniń qyzyǵyn kórip, shóbereniń qolynan dám tatyp ketti. О́miriniń sońǵy demi toqtaǵansha, eliniń keleshegin oılap, zaman aǵymy jaıly pikir aıtyp otyrdy. «Mine, meniń jasym jetpisten assa da «Eńbekshi» JShS basshylyǵynda otyrmyn. Qımaǵannan emes, ana bir jyldary almaǵaıyp ýaqytta qol ushyn sozǵan azamattardan alǵan qaryzymdy qaıtaryp bolǵan joqpyn», dep kózi tirisinde aıtqan bir sózi úlken jaýapkershilikti, jas kásipkerlerdi qandaı bolsyn qıyndyqqa tótep berer tııanaqtylyqqa, iskerlikke, adamnyń asyl bolmysyn sıpattap, qadir-qasıetin asqaqtatatyn adaldyqqa tárbıelep turǵan joq pa?!
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý» atty saılaýaldy baǵdarlamasyn jarııalaǵanda, jaryqtyq Zyqań esime tústi. Jetisýdyń maqtan tutar názik jany qylyshynan qan tamyp turǵan keńes keziniń ózinde de urpaq sabaqtastyǵyna mán berip, aýyldaǵy dástúrli qundylyqtardy saqtap qalýǵa kúsh saldy. Ásirese, jastardyń boıyna otanshyldyq rýh darytyp, adal eńbek etýge shaqyrdy. Jas mamandarǵa qoldaý bildirip, olardyń tájirıbe jınaqtaýyna, óz salasynda aıaǵynan turyp, kásibin meńgerip ketýine mol múmkinshilik jasady. Jastardy betinen qaqpaı, bolashaqtyń tutqasy dep qarady. Mine, Zyqańnyń osy ustanymdary qazir de mańyzdylyǵyn joıǵan joq. Prezıdentimizden bastap jastarǵa qoldaý kórsetip, arnaıy Jastar jyly jarııalandy. Olardyń kásip ashýyna, baspanaly bolýyna, qyzmette mol tájirıbe jınaqtaýyna jeńildikter, múmkinshilikter qarastyryldy. Al Eriktiler jylynda qanshama muqtaj otbasyna qaıyrymdylyq jasalyp, bir-birine kómek kórsetýdiń mańyzdylyǵy nasıhattalýda. Bul da Zyqańnyń aýylynda bolǵan tájirıbe. El anasy aýyldaǵy árbir turǵynǵa, árbir otbasyna qamqorlyqpen qarap, bir-birine kómektesýge, janashyr bolýǵa, qaraılasýǵa úndedi. Naryqtyq ekonomıkaǵa beıimdele almaı, turmys taýqymetin tartqan qanshama shańyraqty alǵa súıredi deseńizshi?!
Sol bir qıyn-qystaý zamanda aýyldar qańyrap, nebir sapaly maman ıeleri qala jaǵalap, saýda jasap ketti. Sondaı syndarly shaqta Zyqańnyń aýylynan birde-bir adam syrtqa kóshken joq. Kerisinshe, Zyqań tyǵyryqtan jol taýyp, tabys kózin uıymdastyryp, eldiń eńsesin tiktedi. Qıyndyqqa shydamdylyq tanytyp, bereke-birlikke syzat túsirmeýge tyrysty. Zyqań jastaıynan ádilettilikti, tártipti, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵara biletin uıymshyldyqty súıdi. О́zi basqarǵan aýylyn da soǵan úndep, keıingi jastarǵa óshpes ónege kórsetti.
Zyqań aýyl turǵyndarynyń aýyzbirshiligin arttyrý, eńbekke baýlý, tabıǵatty taza ustaý maqsatynda Kóshe toıyn ótkizetin. Munda tek kósheniń tazalyǵy ǵana emes, baý-baqshaǵa, ár úıdiń ishine, aýlasyna da basa nazar aýdarylatyn. Maqsat tazalyqqa mán berý bolǵanymen, osy bir shaǵyn sharanyń ózi aýyldaǵy aǵaıyndy bir-birimen jaqyndastyryp, bir-birine degen qamqorlyǵyn arttyra túsetin. Jasyratyn nesi bar, men de Aqsý aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqara júrip, aýdan turǵyndaryn adal eńbekke baýlyp, aýyl mártebesin kóterýge judyryqtaı jumyldyrýda Zyqańnyń osy ádisin ózimshe túrlendirdim. Aýyl toıy degen sharany qolǵa alyp, óńirdiń órkendeýine atsalystym. Osy bir sharalardyń arqasynda men jetekshilik etken aýdan oblys kóleminde jańa bir qyrynan kórindi. Minekeı, Zyqańnyń bir ıdeıasynyń ózi osyndaı úlken nátıjege alyp keletin.
Búginde óńirlerde «Aýyl – el besigi», «Jumyspen qamtýdyń Jol kartasy – 2020» jobalary aıasynda qansha ıgi is atqarylyp jatqanyn kózben kórip júrmiz. Aýyldyń dárejesin kóterip, ınfraqurylymyn damytý – kezek kúttirmeıtin is. Zyqań da aýyldyń ekonomıkasy men qurylys nysandaryna kóńil bólip, eldi mekenniń ajarly bolýyna kúsh salatyn. Qaıda júrse de, ol arydan oılaıtyn, kóregen, isker, utqyr uıymdastyrýshy edi. Er atqara almas nebir jaýapty jumystardy urshyqsha ıirip, utymdy sheshim shyǵaryp otyratyn. Onyń osy bir artyqshylyǵyna qaıran qalyp, ǵasyrlarda bir týatyn tulǵa ǵoı dep topshylaıtynmyn. Búginde onyń jarqyn beınesin oılaǵan saıyn osy oıymnyń aqıqattyǵyna kóz jetkize túsemin.
«Eńbekshi» keńsharyna kelgen alǵashqy kúnnen beri Zylıha Janbolatqyzynyń qasynda bolǵan, basshylyq qyzmette júrgen Tańatar Ábdirahmanov esimdi azamattyń: «Úsh kúndigin oılamaǵan áıelden bez, úsh aılyǵyn oılamaǵan erkekten bez» degen úlkenderdiń aqylynan aýytqymaı, talaı sharýany tyndyryp, talaı nátıjege qoly jetken adamnyń biri edim. Al Zyqań besjyldyq jospardyń ár tarmaǵyn óndiristik-qarjylyq josparǵa kirgizip, bekitýmen shektelmeıtin. Ony oryndaý jolyn saralap, árqaısymyzdyń jaýapkershiligimizdi anyqtap, múmkinshilikterimizdi pysyqtap, keleshektiń qamyn keńinen oılastyryp, mańdaı termen keletin tolaǵaı tabysty barmaq basty, kóz qystydan aýlaq, ysyrapsyz jumsap, shashyp-tógýge, talan-tarjaǵa salýǵa jol bermeı, el ıgiligine tıimdi paıdalanýdy muqııat qadaǵalap, bárimizdi únemdilikke, uqyptylyqqa, tııanaqtylyqqa baýlyp otyratyn. Partııa talaby solaı bolǵan shyǵar. Degenmen bizdiń Zyqań partııa seniminen góri halyqtyń senimin joǵary baǵalap, óz taǵdyryn eldiń taǵdyrymen ushtastyryp ár áýlettiń tynys-tirshiligin tamyrshydaı dóp basyp otyrǵan adam. Onyń basqalardan artyqshylyǵy da osynda jatyr», – degeni bar edi.
Iá, aıtsa aıqandaı-aq, erterekte óziniń tikeleı basshylyǵymen salynǵan eńseli Mádenıet úıi, jańa úlgidegi mektep pen balabaqsha, eki qabatty saýda ortalyǵy men emhana ǵımarattarynyń, sý qubyrynyń isten shyqpaı saqtalýy, aýyl kóshelerine asfalt tóselip, jaryqtandyrylyp, birde-bir turǵyn úıdiń qańyrap bos turmaýynyń ózin syrt kóz osy eldiń bereke-birligi dep sanasa, aýyl turǵyndary ony Zyqańnyń arqasy deıdi.
Qandaı jaqsy pikir deseńshi?! Tipti óńeshten ala kelgen ońtaılandyrý saıasatyna qaramastan, Besqaınar orta mektebiniń saqtalýy, Ábdibek Dúısekovtiń demeýshiligimen Keńaral aýylyndaǵy Sándibala Qyryqbaeva atyndaǵy mekteptiń bastaýyshtan segiz jyldyqqa, odan orta mektepke aınalýy – sonyń dáleli. Munyń syrtynda árkim óz qajetin ózi tabatyn qysyltaıań kún týǵanda, alǵashqylardyń biri bolyp dıirmen, naýbaıhana, shujyq, makaron shyǵaratyn seh salynyp, onyń ónimderinen túsken tabys kún saıyn tamshylap turdy. Munyń bári kúni keshegideı aýyl turǵyndarynyń jadynda.
«Jaqsylar jaqsymyn dep aıta almaıdy, jamandar jaqsymyn dep aıǵaılaıdy». Qazaqtyń osy bir sózi qandaı maǵynaly edi deseńizshi?! Zyqańnyń bul pánımen qoshtasqanyna da on jyl óte shyǵypty-aý. Jadyrasyp júrgen, qyzý eńbektiń kórigin qyzdyrǵan qyzyqty shaq keshe ǵana sııaqty edi. Ýaqyttyń tegershigi adamnyń yrqyna baǵynbaıdy. Ári-beriden soń sanańdy da ózine baǵyndyryp, ótken kúndi umyttyrýǵa tyrysady. Biraq Zyqańdaı el analary eshqashan halyq jadynan óshpeıdi. О́ıtkeni ol qazaq áıeliniń qandaı bolatynyn óziniń eren eńbegimen pash etip ketti. Kóne tarıhtan syr tarqatsaq, Tumar patsha, Umaı ana, Domalaq ana, Bopaı, Aıǵanym, Zere, Álııa men Mánshúk, Lázzattardyń kóshine Zylıhadaı el anasynyń esimi de qosylǵany esh daý týdyrmasa kerek.
Naýryz QYLYShBAEV,
Almaty oblysynyń Qurmetti azamaty