Qazaq halqy Besqala aımaǵyn erteden qonys etip, ózine tán mýzykalyq mádenıetin qalyptastyryp, ulttyq ónerdiń jan-jaqty kemeldenýine atalǵan shahar zor úles qosty. О́tken ǵasyrlarda Ámýdarııa boıyndaǵy Shymbaı, Hojeli, Qońyrat, Shabbaz, Kóne Úrgenish qalalary Besqala degen ortaq ataýmen atalyp, búgingi Qaraqalpaqstannyń ilkidegi bir ataýy retinde tarıhta qaldy.
Besqala óńirinde jyraýlyq, ánshilik dástúrmen birge, dombyrashylyq-kúıshilik óner de jaqsy damydy, ol aımaqtaǵy kúıshilerdiń repertýarynda bergi zamannyń kúılerimen qatar, sonaý dáýirlerden jetken «Aqsaq qulan Joshy han», «Qart noǵaı», «Kári naýaıy», «Noǵaılynyń qoshtasý kúıi» syndy kóne kúıler de kóptep kezdesedi.
Besqala aımaǵyndaǵy kúıshilik ortanyń qalyptasyp, damýyna yqpal etken kóptegen tulǵalardyń esimderi belgili. Biz el ishinen jáne jazba derekterden ondaǵan óner ıesine qatysty málimetterdi taýyp, júıeledik. Atap aıtqanda, HVIII-HIH ǵasyrlarda – Tileýqul Pendeuly, shúıt Orynbaı, Aqkeltir, Shúńke Qultabaıuly, Jaqsymurat Torytaıuly, Rah Zulpyqaruly (1845-1910), Embergen Shaqpaquly (1860-1936), Turmanqoja, Dúkenbaı syndy kúıshilerdiń esimderi atalyp, olardyń jolyn keshegi HH ǵasyrda Joldy Qosaıuly, Báıimbet Dúısenbaıuly (1875-1962), Ákimáli Shúńkeuly (1883-1958), Jumaly Embergenuly (1891-1975), Dáýletkeldi Jarmaǵambetov (1899-1950), Toǵaıbaı Beısenbiuly (1904-1976), Moldaǵalı Balymbetov (1906-1984), Úsen Súgiruly (1905-1983), Izban, Ábdiǵalı Jańbyrshın (1908-1988), Qarǵa О́tegenuly (1910-1972), Bıman Kenjebaıuly (1916-2003), Baqyt Basyǵaraev (1926-2001), Abylaı Sháýkeev (1928-1996), Músir Jorabaıuly (1931-2010), Qylyshbaı Aıtjanuly (1932-2000), Kóregen Dúıisuly (1935-1999) syndy t.b. kúıshi-dombyrashylar jalǵastyrdy.
Besqala óńirinde arnaıy mýzykalyq bilim almasa da quımaqulaqtyq úrdispen úırenip, dombyrashylyq dástúrdi ustanyp júrgen ónerpazdar áli de barshylyq. Orazǵalı Ábilhanuly, Ibash Baıdildauly, Jarylqasyn Ońaıbaev, Saparbaı Ákimáliuly, Qadirbaı Aldabergenuly, Baıram Arzıev, Ábdi Dosjanov, Jumabaı Jorabaev, Boranbaı Medethanov, Jubathan Súndetov, Jolmahan Alpysov, Qojahmet Nııazov, Ýbaıdilla Ábdirahmanuly, Jalǵas Bekmahanov sekildi ónerpazdar sonyń dáleli.
Ámý jáne Jaıyq boıynda «Qyrymnyń qyryq batyry» eposyn jyrlaǵan aqyn-jyraýlar halyq tarapynan joǵary baǵalanǵan bolsa, «Alpys eki Aqjeleń» syndy salaly kúılerdi tarta bilgen kúıshi-dombyrashylar da sondaı qurmetke ıe bolǵan. Besqalalyq Orynbaı, Embergen, Rah, Báıimbet, Moldaǵalı tárizdi dáýlesker kúıshiler de joǵaryda atalǵan sıkldi kúılerdi túgel oryndap, halyqtyń zor yqylasyna bólengen.
Besqala qazaqtary arasynda keshegi kúnge deıin kúıshi-dombyrashylardyń saıystary jıi ótip turǵan. Kúıshi, óner zertteýshisi A.Raıymbergenov «Qazanǵap Aqjeleń» atty eńbeginde HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Qaraqalpaqstannyń Qońyrat qalasynda Ázbergen hannyń uıymdastyrýymen toǵyz dombyrashynyń arasynda óner saıysy ótkenin jazady. Oǵan Besqaladan jáne Batys Qazaqstannan Orynbaı, Dúkenbaı, Qaratós-Aımaǵambet, Qanaly tóre, Qazanǵap sııaqty sol kezdegi belgili kúı sheberleri qatysqanyn aıta kelip, «Tartystyń sharty boıynsha, árbir kúıshi «Aqjeleń» dep atalatyn toptama kúılerdiń alpys ekisin túgel oryndaýǵa tıis edi» dese, muny Qaraqalpaq aımaǵynda kemelge kelip, sol óńirdegi Jumaly, Dáýletkeldi, Ábdiǵalı syndy kúıshilerden ónege kórip, óner tarıhyna qatysty tyń dúnıelerdi jadyna túıgen B.Basyǵaraevtyń «Besqala, Hıýa jaqta Ázbergen degen qazaqtyń hany bolǵan. О́ziniń han bolyp turǵan dáýirinde tabyn Dúkenbaı, shúıt Orynbaı, Qaratós-Aımaǵambet, Qazanǵap, Aısha qatyn sııaqty toǵyz dombyrashyny jınapty...» degen derekteri de rastaıdy. Bul erterekte ótken kúı saıystarynan habar berse, «Úshsaı aýylynda kúı tartystary jıi bolyp, sonyń qyzyǵyna toıattaı almaıtynbyz. Bul saıysqa Moınaqtan Jumaly Embergenov, Qulandydan Taıpan Balmaǵambetov kelip, aýyl ústi kúı jármeńkesine aınalǵanyn bala bolsaq ta talaı kórdik» degen derekter Keńes zamany tusynda da Qaraqalpaqstanda bul dástúrdiń úzilmegenin kórsetedi. Sonymen qatar, Shúńkeniń álim kúıshisimen, Ákimáliniń túrikmen dýtarshylarymen kúı saıysyn jáne keshe ǵana ómirden ótken Moldaǵalı, Toǵaıbaı, Bımandardyń jıyn-merekedegi kúı tartystaryn atap ótkenimiz jón.
Besqalaǵa ekspedısııamen baryp, onda órken jaıǵan halyqtyq ónerdi kórgen folklorshy K.Seıdehanov «Qaraqalpaq folklor ekspedısııasy» maqalasynda: «Biz mynany ańǵardyq: Qaraqalpaqstandaǵy qazaqtardyń arasynda halyq murasy mol saqtalǵan jáne ol kúndelikti ómirde kópshiliktiń rýhanı qajetin óteıtin ómirsheń qubylysqa aınalǵan. Improvızasııalyq óner dástúrin jalǵastyrýshy talanttar az emes» degen bolatyn.
Besqala qazaqtary kúıleriniń jınalý tarıhyna qatysty aıtar bolsaq, Qaraqalpaqstanǵa 1959 jyly mýzykalyq muralardy jınaýǵa folklorlyq ekspedısııa A.Serikbaevanyń jetekshiligimen tuńǵysh ret barady. Osy saparda Kegeılide turatyn Moldaǵalı Balymbetovten, Nókis qalasyndaǵy Bıman Kenjebaevtan, qońyrattyq Jaqsylyq Mamytulynan t.b. óner ıelerinen kóptegen avtorlyq jáne halyq kúılerin jazyp alady. Budan keıin de 1962 jyly T.Bekhojına, 1977 jyly A.Baıǵaskına men B.Amanov, 1982 jyly B.Qaraqulov pen E.Safýanov baryp ondaǵan kúıshilerden mol mura jazyp aldy. T.Bekhojına Besqala aımaǵynan jınaǵan muralardy negizge ala otyryp, «Dalamnyń nazdy sazdary-aı» eńbeginiń bir taraýyn «Qaraqalpaqstan dombyra kúıleri» dep atady.
Biz de 2013, 2015 jyldary Qaraqalpaqstanǵa arnaıy baryp, joǵaryda atalǵan belgili kúıshilerdiń urpaqtarymen, sondaı-aq elimizge oralǵan aǵaıyndarmen kezdesip, kóptegen kúı sańlaqtarynyń ómir jáne óner joldaryna qatysty málimetter jınadyq. El ishinen izdestire júrip, jeke arhıvterde jatqan dybys taspalary men ertedegi eski kúılerdi biletin ónerpazdardyń barshylyq ekenine kýá boldyq. О́zimiz taýyp jazyp alǵan qazynalardyń arasynda tyń materıaldar jetkilikti. Sonymen qatar Sársenbaı Qadirulynan «Bes qyzdyń júrisi», Oralbek Sádýulynan «Arqabaıdyń kúıi», Jalǵas Janashbaıulynan «Kóı-kóı», Jarylqasyn Ońaıbaevtan «Toǵaıbaıdyń kúı basy», Baıram Álıevten «Qarǵanyń kúıi», «Ysmahannyń kúıi», Myrzabaı Qylyshbaıulynan «Saqaý qyzdyń kúıi», «Qara atty men tory atty», «Dosynyń kúıi», Qarasaı Ábdimuratulynyń avtorlyq kúıi «Adasqan suńqar» t.b. kúılerdi jazyp aldyq. Osyndaı jeke izdenister nátıjesinde jınalǵan materıaldarymyzdyń bir bóligin kúıshi, óner zertteýshisi M.Ábýǵazy «Qazaqtyń dombyra óneri» atty eńbegine «Besqala kúıshilik dástúri» degen ataýmen engizdi.
Besqala qazaqtarynyń kúıleri – A.Esenuly men G.Eleýsizqyzynyń «Kúı – qasterli áýez» atty eńbeginde, «Aqtóbe óńiriniń mýzykalyq murasy» atty aýdıo jınaǵynda, sonymen qatar «Qazaqtyń 1000 kúıi» antologııasynda, A.Toqtaǵannyń «Atyraýdyń 62 Aqjeleńi» eńbekterinde kóptep jarııalandy. Osylaısha, Besqala kúıleri birshama jınaqtarda notalyq jáne úntaspa úlgisinde jarııalanyp júrse de, qaı aımaqqa tán ekeni jáne oryndaýshylar jóninde málimetter jarııalanǵan emes.
Besqala qazaqtarynyń kúıleri jurtshylyq bas qosqan jıyndarda ǵana emes, qazaq jáne qaraqalpaq radıolarynda, Tashkent telearnasyndaǵy qazaqtildi «Zamandas» baǵdarlamalarynda dáripteldi. Ádebıetshi-ǵalym Q.Jumajanov «Qaraqalpaq aımaǵyndaǵy qazaq ádebıeti» atty monografııasynda birli-jarym kúı sańlaqtaryn sóz etkenmen, atalǵan óńirdegi kúıshiler týraly buryn-sońdy tııanaqty zertteý jumystary bolmady. Sonyń sebebinen keıbir eńbekterde jańsaqtyqqa jol berilip, birshama qate tujyrymdar jasaldy. Munyń bári Besqala kúıshilik óneri týraly málimetterdiń buǵan deıin jetkilikti dárejede zerttelip, zerdelenbegeninen dep oılaımyz.
О́zbekstan, Qaraqalpaqstan qazaqtarynyń halyq aýyz ádebıeti nusqalaryn jınaǵan ádebıetshi-ǵalym Q.Sattarov «Folklor ekspedısııasynyń jemisi» atty maqalasynda: «Ámýdarııa quıylysyndaǵy altyn qazyna, asyl muranyń bir salasy – qazaq kúıleri zertteýshilerdiń qalamyna ilikpeı kele jatqandyǵy qynjyltady» degen edi.
El arasynan materıaldar jınastyrý nátıjesinde besqalalyq kúıshi-dombyrashylardyń óner tarıhyn júıelep, ustaz-shákirt jalǵastyǵynyń úzilmegeni anyqtalyp otyr. Bul oraıda, HVIII ǵasyrda ómir súrgen Tileýqul Pendeulynyń kúıshilik ónerin Jaqsymurat Torytaıuly men Embergen Shaqpaquly jalǵastyrsa, olardyń jolyn Jumaly Embergenuly, Úsen Súgiruly, Ábdiǵalı Jańbyrshın, Aıtóre Úsenuly, Dáýletkeldi Jarmaǵambetovter ustanǵanyn aıtýǵa bolady. Atalǵan óner ıelerine Baqyt Basyqaraev, Dúısenbaı syndy t.b. kúıshiler shákirt bolyp, úlken óner ıesi bolyp qalyptasty.
Besqala kúıshilik ónerin damytýshylardyń aldyńǵy leginde shúıt Orynbaı men Turmanqojanyń aty atalsa, Orynbaıdan Qazanǵap ónege alǵan. Sol dáýirde Besqalada Shúńke Qultabaıuly syndy dáýlesker kúıshi ómir súrip, Shúńkege Ákimáli Shúńkeuly, Ákimálige Orazǵalı Ábilhanuly men Músir Jorabaıuly shákirt boldy. Orazǵalıdan Áskerbaı Nurqojaev, al Jumaly men Áskerbaıdan Qojahmet Nııazov kúı úırengen.
Atalǵan aımaqta kúı ónerin jyrshy-jyraýlar da keńinen nasıhattady. Bulardyń qatarynda – Qarasaı Qalıuly (1848-1926), Amanturly (1872-1938), Jaqsylyq Mamytuly (1899-1961), Teńizbaı Esenbaıuly (1905-1968), Sarybaı Jádigeruly, Uzaq Myńbaev, Áskerbaı Nurqojaev syndy ánshi, jyrshylar bolsa, Qarasaı Ábdimuratuly, Turlan Beısenbaev, Sársenbaı Rahmanberdıev sııaqty búgingi jyrshylar da sheber dombyrashylar.
Mundaǵy kúıshi-dombyrashylar Besqala kúılerimen shektelip qalmaı, Úsen, Qanaly, Shákim tórelerdiń, Qazanǵap, Aısha qatynnyń, Baımaǵambettiń, Mahambet, Qurmanǵazy, Dáýletkereı kúılerin de repertýaryna qosyp, el ishine nasıhattady.
Kúıimen halyq júreginen oryn alǵan ónerpazdardy jurtshylyq jadynan shyǵarmaı ańyz-áńgime etip keıingilerge aıtyp otyrsa, aqyndar men jyraýlar olardyń esimderin óz shyǵarmalaryna qosyp dáriptedi. Mysaly, «Qaraqalpaqstannyń halyq jyraýy» Aldabergen Tasqynbaıuly (1926-2007):
Turmanqoja kisi eken,
Dombyra, kúıdiń ıesi.
Erte bir zaman ýaǵynda.
Dombyraǵa dybys qostyryp,
Keltirýshi aǵymǵa.
Kúı júıesi qosylyp,
О́zine ábden unamaı,
Shappaǵan sý dep saǵymǵa, –
dese, aqyn Júndibaı Kóptileýuly «Bul elden kimder shyqpaǵan» tolǵaýynda:
Qaraqalpaq elinde,
Kúıshiler ótken belgili...
...Toǵaıbaı degen kisini,
Kóp maqtaıdy asyra.
...Moldaǵalı, Bımandy,
Kim bilmeıd deısiń bul elde.
Aq dombyra qolǵa alyp,
Ushar qustaı qomdanyp,
Tartqanda kúıdi tolǵanyp,
Kúsh qosqan aıbat, jigerge.
Júzden artyq kúı tartyp,
Tyńdaǵan halqy qumartyp,
Estigen adam ketpegen,
Alǵandaı zatyn joǵaltyp.
Keshke kúıdi shertkende,
Ketip júrdi tań atyp...»,
– dep Toǵaıbaı, Moldaǵalı, Bıman kúıshilerdiń atyn jyrǵa qosady. Derekterge súıensek, Besqala kúıshileriniń Mańǵystaý, Aqtóbe, Orynbor, Munanaı, Hıýa, Túrikmen aımaqtaryn aralap, óner kórsetkeni baıqalady.
Kúıshilik óneri basymyraq damyǵan keıbir aımaqtardyń jyrshylyq pen ánshilik dástúrinde kúıdiń áseri kóbirek baıqalsa, Besqala qazaqtary arasynda jyrshylyq ónerdiń kemeldenip, órkendeýine baılanysty bul aımaqqa tán kúılerde jyr sazdarynyń yqpaly seziledi, fılosofııalyq saryn basym. Shal Myrza men Qazanǵap kúılerinde de osy ereksheliktiń bolýyn Besqala aımaǵynda ómir súrip jáne atalǵan ólkeniń kúıshilik dástúrinen nár alǵanymen baılanystyra alamyz.
Sóz qorytyndylaı kele, aldaǵy kúnderde Besqala qazaqtarynyń kúıshilik dástúri jeke óner mektebi retinde tanylyp zertteledi dep senemiz.
Kúnqoja QAIRÝLLA,
Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń oqytýshysy