Syn aldyndaǵy sóz

Adam balasynyń kókirek kózi ashylyp, sanasyna ádebıettiń názik sáýlesi túskeli beri qan­sha ǵasyr ót­ke­nin tarazylap kór­meppiz. Ýaqyt sheńberindegi áde­bıet taqtasyna talaı aqyn-jazýshynyń esimi jazylyp, bi­rinen soń biri kelip, urpaq alma­syp jatty. О́z zamanynyń qo­ńyraýyn soqqan qanshama kitap­tyń tusaýy kesilip, oqyrman qa­ýymǵa jol tartqanyn oısha da boljaı almas­pyz, sirá. Bir bi­le­rimiz: jazý áleminde kimniń qol­tańbasy qalyp, qansha tom ki­tap shyqsa da munyń bári ar men talanttyń túıisken tusy – ádebıet úshin ǵana.

Ádebıettiń ár dáýirindegi qu­by­­­lys­tardy, jetistikter men qul­dy­raýlardy, jazýdaǵy jańa baǵyttar men ózgeristerdi baı­qap, baǵamdap hám kýáger bolyp otyrǵan bir ókil bar, ol – synshy. Ja­zýshy men onyń týyndysyna baqy­laýshy, barlaýshy tarapynan baǵa beretin bul qaýymnyń ereksheligi sol qyraǵy kózqarasqa, synshylyq túısikke hám rýhanı tájirıbege ıe bolýynda. Kórkem shyǵarmadaǵy oqyr­man baıqaı bermeıtin utymdy shtrıhtardy bir kórer kóz bolsa, synshyniki.

Keńes odaǵy kezinde gazet be­tine shyqqan synı maqaladan soń múldem jazýdan qol úzip ketken qalamgerler bolypty desedi. Bul sol ýaqyttaǵy synnyń edáýir abyroıy men ádildigin kórset­se kerek dep sanaǵanymyzben, álgindeı «qoshtasýdyń» negizgi se­bepshisi aıtylǵan syndy durys qa­byldap, qoryta alǵan avtor emes pe?! Solaı bolǵan kúnde de, ótken kún­niń oralmasy belgili, al búginginiń muńyn shaǵarda ke­shegini ónege qylyp, tilge tıek et­pesek, taǵy bolmaıdy. Ádiletti tý etken synshylar júrgen bul kezeńde tól ádebıetimizdiń talantty avtor men qaıtalanbas shy­ǵarma týdyrǵanyn joqqa shy­ǵara almaımyz.

Oı baǵytymyzdy beri bu­ryp, óz tolqynymyzǵa nazar sal­saq, syn týraly ekige jarylǵan pikirge jolyǵamyz. Jazýshy «shy­ǵarmanyń ádebı ortada tal­qylaýǵa túspeı jatqany – syn­shy­lardyń qareketsizdiginen» dep sanasa, synshy qaýym «qazirgi qoǵamnyń syryn sherter avtor joq» dep ýáj aıtady. Aqıqatynda, dál osy ýaqytta qazaq rýhanııaty úlken bir quldyraý kezeńinde ekeni belgili. Jalpylama aıtsaq, halyq qazaqsha sóılemeıdi, kór­kem shyǵarma oqymaıdy hám teatrǵa da barmaıdy. Tutas qo­ǵam­nyń shyn beınesi qalaı bul­tarsaq ta ózgermeıdi. Osy rýhanı daǵdarysty kózben kórip oty­ryp, syn haqynda sóz qozǵaý da keıde birtúrli ersi kó­rinedi. De­genmen ádebıettiń búgingi baıaý qoz­ǵalysyn salqynqandylyq­pen qabyldaı otyra, ol týraly tipti únde­meı qalýǵa da bolmaıtyn sııaqty.

Búgingi ádebı synnyń ne­gi­zi túpki tulǵasynan ajyrap ket­kendeı. Syn sózine ádebıet­taný­shynyń óz erejesi bolsa, qa­lamger men synshynyń óz teo­rııa­sy bar. Máselen, kúni keshe ǵana ótken Rahymjan Otarbaev atyndaǵy ádebı syn baıqaýyna kelip túsken maqalalardyń de­ni ǵylymı baǵytta jazylypty. Al budan bólek tereńdeı tús­sek, mereıtoılyq hám madaq ma­qa­lalarǵa kezigemiz. Onyń ishi­ne shyǵarmany mazmundap be­retin «syndy» da qosyńyz. Bul sanattaǵy maqalalarǵa aıtar aıybymyz bireý-aq: kórkem shy­ǵarmaǵa taldaýdyń joqty­ǵy hám sondaǵy keıipkerlerdiń ishki psıhologııasyn asha al­maýy. Osy tusta Tolstoı aqsaqal Be­­lın­skııdiń Pýshkın týraly ma­qalasyn oqyǵannan keıin «Men endi ǵana Pýshkındi tanydym» degen sózi bizge de kerek-aq deısiń. Synnan buryn syn­shylardy jo­ǵaltqan ýaqytta av­tor­dyń mereıtoıy kezinde jazylǵan til­deı resenzııanyń ózi taýdaı bolyp kórinedi eken.

Bir ýaqyttarda oqyrmandar ara­synda mynandaı psıhologııa qa­lyp­tasty. Jaryqqa shyqqan shyǵarma ha­qynda synshylar ta­rapynan bir aýyz sóz aıtylma­­­­sa, demek onyń tym jaqsy emes­tigi. Atalǵan túsinikti bú­gin­gi ádebı ortaǵa shaqtaı al­maı­myz. Synshy úndemedi eken dep avtordyń jazýshylyq she­ber­­ligin joqqa shy­ǵarýǵa bolmas. Tipti qazir bul ún­sizdikke de úı­renip qalǵandaımyz. Keı av­tor­lar «shyǵarma synshylar úshin jazylmaıdy» degen Ǵa­bıt Músi­re­povtiń sózin alǵa tartyp, qadarı-hal­derinshe jazyp baǵýda.

Keıde búgingi ádebı synda álem­ge áıgili esimderdiń jıi ata­la­tynyn baıqaımyz. Alaıda syn­shylar sol esimder týdyrǵan shyǵarmalar ádebı kontekske qa­laı yqpal ete alatynyn qazaq oqyr­mandaryna ashyp kór­sete alǵan joqtaı kórinedi. Jalpy, qazaq ádebı synynyń álem áde­bıe­tindegi shyǵarmalarmen baılanysy qanshalyqty? Árıne, baılanyssyz ádebıet qanat jaıyp samǵaı almaıtyny anyq. Máse­len, M.M.Bahtınniń «Avtor jáne keıipkerdiń estetıkalyq baıla­nysy» atty maqalasynda zertteýshi A.S.Pýshkınniń «Aıy­ry­lysý» degen óleńin taldaıdy. Aqyn­nyń oıynsha, ómir – bir kezdesý (svıdanıa). Qazaq mu­ny «bes kún jalǵan» deıdi. О́leń­de adamnyń ómirge degen meıi­rimdiligi, qushtarlyǵy qandaı?! Aqyn ózine berilgen baqytty shyn bolmysymen túsinedi. «Se­niń barlyq sulýlyǵyń men qasi­retiń bári qaldy, endi bul ýaqytsha kezdesýdi súı» deıdi. Se­bebi baqı dúnıe qazir seni kú­tip tur» deıdi. («Ischez ı poselýı svıdanıa...No jdý ego: on za toboı»). О́leńdi bir oqy­ǵanda túsiný qıyn, tek Bahtınniń tal­daýy arqyly ǵana kóp nársege kó­zińiz jetedi. Ádebı baılanys osylaısha damysa kerek.

Al máskeýlik jazýshy-synshy Irına Lısova qazaq ádebı synshyla­rymen baılanysy joq­ty­ǵyn aıtty. «Qazaqstandyq aqyn­darmen de, olar­dyń óleńderimen de etene jaqyn tanyspyn. Atap aıtsam, Antonına Shıpýlına, Ade­­lııa Amraeva, Kse­nııa Rogoj­nı­kova, Mıhaıl Zemskov. Olar, árıne, orys tilinde jazady. Bir jaqsysy men bul aqyndardyń ki­taptaryn Reseıden de taba alamyn. Olar jaıly bizdiń reseılik buqaralyq aqparat ókilderiniń jazyp júrgenin kóp baıqaımyn. Bizdi tanystyrǵan ádebı orta. Kóbisimen jas jazýshylardyń forýmynda alǵash ret júzdesken bolatynbyz. Sol ýaqyttan beri yńǵaıy kelse, bas qo­syp, ádebıet týraly áńgime qu­rýǵa asyǵyp turamyz. Máselen, Pe­ter­býrgte ótken festıvalde Anto­nına Shıpýlınanyń óleńderin talqy­la­dyq», deıdi I.Lısova.

Qazaq ádebı syny haqynda­ǵy bul áńgimeniń ár parasynan ba­lań­dyq­ty ańǵarǵan aǵa býyn «kósh júre túzeledi» degen uı­ǵarymǵa kelýin ti­ler edik. «Tez qasynda qısyq aǵash jat­paıdyny» aıtqan qazaqtyń ómir­lik tájirıbesi ár mezgil rýhanı sa­laǵa den qoıǵanyn qalaımyz. Syn tú­zelse, ádebı ahýalymyz Ábish abyz aıt­qan «teńgermeshildikten» ary­lady. Baǵytyn tappaı, ıa shyn­dyqty aıtaryn bilmeı daǵdarǵan synshylarǵa «synymyz – shyn bolsyn, shynymyz syn bolsyn» deımiz. Aqyl aıtyp, sókti de­meńizder, muny biz emes, Áýezov aıt­qan edi.